Кіріспе

Америкалық адам, қасақана кісі өлтіруге кінәлі деп танылған және өлім жазасына қарсы белсенді (1948–2010)

Рэндалл Дейл Адамс (17 желтоқсан 1948 – 30 қазан 2010). Оның үкімі 1989 жылы жоққа шығарылды. Сот процесі барысында Адамс өзінің кінәсіз екенін тұрақты түрде айтты. Ол Вудты өлтірген деп санайтын Дэвид Рей Харрис, атыс болған күні оның машинасы жанармазсызда қалғаннан кейін оған көлікпен үйіне дейін жеткізгенін мәлімдеді. Иммунитет келісімі бойынша Харрис Адамстың офицер Вудты атқанын куәландырды. Осы куәліктер мен басқа да куәгерлердің көрсетуіне сүйене отырып, Адамс кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. 1980 жылы оның жазасы өмір бойына түрмеде отыруға ауыстырылды. Адамс түрмеде отырған кезінде 1988 жылы түсірілген «The Thin Blue Line» деректі фильмінің басты кейіпкері болды, бұл фильм келесі жылы оның ақталуына зор үлес қосты. Жазушы-режиссер Эррол Моррис Харристің бірнеше рет полицейді атқандығымен мақтанғанын білген. Кейін ол прокуратураның заңбұзушылықтарын және куәгерлердің қате тануларын анықтады. Фильм шыққаннан кейін алты ай өткен соң Адамстың үкімін Техас қылмыстық апелляциялық соты жоққа шығарды, ал прокуратура істі қайта қараудан бас тартты. Адамс Техас штатынан түрмеде өткізген 12 жылы үшін ешқандай өтемақы алмады. Ол 2010 жылы ми ісігінен қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Адамс Огайо штатының Гроув-Сити қаласында туған, Ола Милдред Хамильтон Адамстың (Милдред деп аталған, 1923–2011) және Кенсо Адамстың (1905–1960) бес баласының ең кішісі. Кенсо Адамс – көміршілердің пневмокониозынан қайтыс болған шахтер болған. Адамс 1967 жылы орта мектепті бітіріп, үш жыл АҚШ армиясында парашютист ретінде қызмет етті. Харрис полицияны қылмыс орнынан жүргізілген көлікке, сондай-ақ ол кісі өлтіру құралы деп таныған .22 калибрлі қысқа ұңғылы револьверге жетеледі.

Сот

Даллас прокуроры Дуглас Д. Малдер Харриске қарсы айғақтар болғанына қарамастан Адамсты қылмыс жасады деп айыптады, себебі Харрис сол кезде жасөсперін болғандықтан, ал Адамс ересек еді және Техас заңы бойынша өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Адамс куәлік бергендей, кинотеатрдан шыққаннан кейін Харрис Адамсты мотельіне түсіріп тастады, онда Адамс пен оның бауыры теледидар көріп, сосын ұйықтап қалды. Ол оқ атылған кезде көлікте болмағанын мәлімдеді. Харрис Адамстың көлікте ғана емес, сонымен қатар жүргізуші болғанын және офицер Вудты оқтап өлтіргенін айтты. Осы куәліктің нәтижесінде Адамсқа өлім жазасы берілді. Оның үкімі 1979 жылы Техас апелляциялық сотымен бірауыздан бекітілді. 1995 жылы Григсон сарапшы куәгер ретінде берген куәліктеріне байланысты этикалық норманы бұзғаны үшін Америка Психиатриялық Ассоциациясынан және Техас Психиатриялық Дәрігерлер Қоғамынан қуылды.

Өлім жазасын жеңілдету

Адамсты өлім жазасына тағайындау бастапқыда 1979 жылдың 8 мамырына жоспарланған, бірақ АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Льюис Ф. Пауэлл кіші, белгіленген күннен үш күн бұрын оны тоқтатуға бұйрық берді. 1980 жылы Жоғарғы Сот 8-1 дауыспен Техас штатының қазылар алқасы мүшелерінен сот барысында кінәлілік немесе кінәсіздік сияқты нақты мәселелерді қарастыруға өлім жазасын міндетті түрде қолдану кедергі келтірмейтініне ант беруді талап етуі конституцияға қайшы екенін анықтады. Осы шешімнің нәтижесінде Адамстың өлім жазасы күштен шығарылып, Техас Қылмыстық Апелляциялық Соты оған жаңа сот процесін ұсынды. Бірақ сот басталмас бұрын Техас губернаторы Билл Клементс Даллас округінің аудандық прокурорының өтініші бойынша Адамстың жазасын өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырды.

Айыппұлдан босату

1988 жылдың мамырында өзі өлім жазасына кесілген тұтқын Дэвид Рей Харрис Адамстың кісі өлтірген түні тіпті көлікте болмағанын мойындады. 1988 жылдың тамызында "The Thin Blue Line" деректі фильмінің жарық көргені, онда айыптау тарапының ой-пікіріндегі көптеген қайшылықтар егжей-тегжейлі баяндалды, Адамстың кінәлі екендігіне күмән тудырды, бірақ іс заңдық беймәлімдікте қалды. Адамстың айыпталуы прокурор Дуглас Д. Малдердің заңбұзушылығы және маңызды куәгер Эмили Миллердің куәлігіндегі қайшылықтар негізінде күшін жойды. Апелляциялық сот прокурор Малдердің Эмили Миллердің полицияға берген мәлімдемесін жасырғанын, ол оның сенімділігіне күмән келтіргенін, сондай-ақ оған жалған куәлік беруге рұқсат бергенін анықтады. Бұдан әрі, сот Адамстың адвокаты Адамстың ісінің соңында мәлімдемені тапқаннан кейін Малдердің куәгердің қайда екенін білмейтінін жалған айтқанын анықтады. Техас қылмыстық апелляциялық соты «айыптау негізінен прокурор Дуг Малдердің әрекеттерінен туындаған әділетсіздікке байланысты болды» деді. Малдер 1981 жылы Далласта жеке құқық қызметін жаңадан бастады. Апелляциялық соттың шешімінен кейін іс қайта қарау үшін Даллас округіне қайтарылды, бірақ округтік прокурор кеңсесі бастапқы қылмыстан бері өткен уақытты ескере отырып, істі қайтадан тергемеуге шешім қабылдады және Адамс содан кейін босатылды. Адамс он екі жыл бойы негізсіз түрмеде отырғанмен, Техас штатынан ешқандай өтемақы алмады. 2004 жылдың 30 маусымында Харрис Техастың Бомонт қаласында 1985 жылы Марк Мейстің қарындасын ұрлауға тырысқан кезде оны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілді.

Сот ісі

Түрмеден босағаннан кейін Адамс "The Thin Blue Line" фильмінің режиссері Эррол Морриспен өзінің өмірінің тарихына құқықтар мәселесі бойынша сот таласына түсті. Адамс өзінің өмірі туралы жазылған немесе жасалған кез келген нәрсені пайдалануға толық құқық алғаннан кейін мәселе соттан тыс шешілді. Адамс бұл жайтты былай түсіндірді: "Моррис мырза менің өмір тарихына эксклюзивті құқығы бар деп ойлады. Мен Эррол Морристі "The Thin Blue Line" фильмінен ақша немесе үлес талап етіп сотқа берген жоқпын, дегенмен бұқаралық ақпарат құралдары оны осылай көрсетті". Моррис болса былай деп еске алды: "Ол босап шыққан соң, маған өмірбаянын жазуға құқық берген келісімге қол қойғанына қатты ренжіді. Ол менің бірдеңесін ұрлағанымды сезінді. Шындығында, солай болған шығар, мүмкін мен түрмеде осылай ұзақ уақыт отырудың қандай екенін түсінбеймін, өзі жасаған жоқ қылмысы үшін. Бір жағынан, босатылуға байланысты барлық дау-дамай менің оның адвокатымен болған қарым-қатынасымнан туындады. Бұл ұзақ және күрделі оқиға, бірақ адамдар іс-әрекетке араласқанда, әрқашан біраз мәселе туады екен".

Активизм және жеке өмірі

Түрмеде отырған кезінде Адамс Техас штатының Бейтаун қаласындағы Ли колледжінен хат арқылы білім алу курсын бітірді. 2001 жылы Техас мораторий желісі атынан өлім жазасына қарсы заңнамалық тыңдауда Адамс былай деді: «Сіздердің алдарыңызда тұрған адам – Құдайдың кеңшілігімен келді. Менің кінәсіз екенімді дәлелдеуге 12 жарым жыл және фильм қажет болды. Бұл бөлмедегілердің барлығын қорқытуы керек. Егер қорқытпаса, онда мен қорқамын». 1999 жылы Адамс өлім жазасын күтіп отырған сотталғанның қарындасы Джилл Фраттаға үйленді.

Өлім

Адамс 2010 жылы 30 қазанда Огайо штатының Вашингтон Корт Хаус қаласында 61 жасында ми ісігінен қайтыс болды. Өткен өмірінен қол үзген тыныш өмір сүрді. Оның адвокаты Рэнди Шаффердің сөзіне қарағанда, оның қазасы алғашқыда тек жергілікті баспасөзде жарияланды және 2011 жылдың 25 маусымына дейін кеңінен таралмады.