Кіріспе

Криккет спорты ағылшын тілінде сөйлейтін мәдениетте ұзақ жылдар бойы ерекше орын алып келді, сондай-ақ ағылшын әдебиетінде де арнайы танымал. Крикет Англияның ресми жазғы спорты болып саналады және спорттың өзгеше мәдениеті мен іздемпаздық, спорттық қадір-қасиет, мінез-құлық және күрделілік сияқты ұстанымдарға баса назар аударғандықтан "джентльмендер ойыны" деп кеңінен белгілі. Сондықтан крикет әдебиетшілердің қызығушылығын (кейбір жағдайларда жанкүйерліктерінің) жиі қозғады – Лэмб, Хазлитт және Ли Ханттың барлығы осы ойынның қатысушылары болды – ал ағылшынның ең көрнекті жазушылары крикет туралы жазған. Бұл, әсіресе, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде, мысалы, Эдвард дәуірінде және 1920-1930 жылдар аралығында жиі кездесетін.

Виктория дәуірінің әдебиеті

Диккенстің әйгілі алғашқы романы «Пиквик парақшаларының» алғашқы тарауы, 1836 жылдан бастап жарияланған, All Muggleton командасы мен Dingley Dell крикет клубы арасындағы крикет матчының қысқаша сипаттамасын қамтиды. Мырза Пиквик мырза Жингл ойынға түсініктеме беріп отырғанда, ("Тамаша ойын—шебер спорт—керемет жаттығу—өте жақсы") деген сияқты әдеттегі Жингл сөздерін естіп тұрады. Крик Том Браунның «Мектеп күндері» (1857) романында да маңызды рөл атқарады, бұл Томас Хьюздің Рагбидегі өмірге арналған классикалық романы. Хьюздің кітабы жарық көргеннен бір ғасыр өткен соң, мектептің бұрынғы зорланушысы Флэшмен (және оның крикет карьерасы) жазушы Джордж Макдональд Фрейзердің қолымен қайта жандандырылды (төменде қараңыз). Энтони Троллоп да крикет туралы кейде жазған. Э. В. Хорнунг джентльмен-ұры А. Дж. Раффлздің, шебер крикетші болған, оқиғалары туралы бірнеше қысқа әңгімелер жазды. Артур Конан Дойлдің «Филд-базар» атты әңгімесінде Шерлок Холмс пен доктор Джон Уотсон Уотсонның крикетші ретіндегі өмірі мен Эдинбург университетіне жаңа крикет павильоны үшін қаржы жинауға көмектесу жоспарларын талқылайды.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі әдебиеттегі крикет

Виктория дәуірінен кейінгі әдебиетте бірнеше әйгілі крикет матчтары болды, оның ішінде А.Г. Макдонеллдің шағын классикасы болып саналатын «Англия, олардың Англиясы» (1933) романындағы ауылдық крикет матчы ерекше аталады. Зигфрид Сассонның шығармаларынан да танымал мысал бар. 1928 жылы, бұрыннан әйгілі соғыс ақыны болған Сассон, «Түлкі аңшысының естеліктері» атты өзінің Джордж Шерстон трилогиясының бірінші томын жариялады. Кітап сырттай романға ұқсаса да, шын мәнінде, автордың жоғалған эдвардиандық балалық шағына арналған лирикалық махаббат хаты болып табылады, оқиға ағылшын ауылдарында өрбуде. Батли гүл көрмесіндегі матч – ауылдың жасыл алаңында крикет ойнаудың классикалық бейнесі. Крикет Дороти Сейерстің Лорд Питер Уимси романдарының маңызды бөлігі болды. Уимсидің Оксфордтағы крикет шебері ретіндегі жетістіктері туралы көптеген сілтемелер бар, ал крикет ойынының егжей-тегжейлі сипаттамасы «Жарнама жасау керек» (1933) романындағы кісі өлтіруін шешуде маңызды рөл атқарады. Осы кезеңдегі тағы бір жазушы – Хью де Селинкур. Ол крикетті тақырыбына арналған екі роман жазды: «Крикет матчы» (1924) «Маусымның ойыны» (1935) романынан гөрі жақсы танымал. Оксфорд университетінің баспасы екі кітапты да 1980-ші жылдардың басында қайта басып шығарды. Дадли Кэрюдің «Қайғының ұлы» (1936) романы Джон Арлоттың жоғары бағасын алды. Ол былай деп жазды: «Онда қараңғы тұстар бар, бірақ ол сенімді, ал кейіпкерлері толыққанды және шынайы». Ұлы юморист П.Г. Вудхаус ойынның жанкүйері ғана емес, сонымен қатар сергек ойыншы болды – орташа жылдамдықтағы добымен танылды. Крикет оның «Майк» (1909) романының сюжетіне және «Псмит қалада» (1910) сияқты жалғастарына орталық орын алады, онда талантты крикетші Майкл «Майк» Джексон және оның досы Псмит, сондай-ақ талантты ойыншы екені көрсетіледі. Вудхаустың крикет серіктестерінің арасында Дж.М. Барри, Хью де Селинкур және Артур Конан Дойл болды, олар «Панч XI» немесе Аллаакбаррилер үшін ойнады, аты, Барридің айтуынша, араб тіліндегі «Құдай бізге көмектессін» деген сөзден шыққан. (Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл дұрыс емес, себебі араб тіліндегі «Аллаху акбар» фразасының мағынасы «Алла – ұлы» дегенді білдіреді). Крикет оның романдары мен әңгімелерінде жиі кездеседі, ал Мюррей Хеджкок редакциялаған «Водхаус у викет» антологиясы – Мастердің сүйікті спорты туралы жазбаларын сақтауға жасалған әрекет. Питер Пэн мен Винни-Пухтың авторлары Дж.М. Барри мен А.А. Милн де крикет туралы жазған.

Соғыстан кейінгі көркем әдебиет

Брюс Гамильтон 1946 жылы «Про: ағылшын трагедиясы» романын жазды. Сондай-ақ 1946 жылы Гарольд Хобсонның «Вудфорд Велстегі әйдіз» (1946) романы жарық көрді. Уильям Годфри (Сэм Юдтың псевдонимі) трилогияның алғашқы екі романын жазды: «Достық ойын» (1956) және «Мелбурндағы Маллесон» (1957). 1960 жылдары Лесли Фревин «Крикет әдебиетінің үздіктері» деген атпен әдеби крикет антологиясын (қысқа әңгімелер мен роман үзінділерін қамтиды) редакциялады. Дж. Л. Каррдың «Синджидегі маусым» (1967) романы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс Африкадағы ойдан шығарылған RAF базасында өтеді; онда ерекше крикет матчы бейнеленген. Соңғы кезде Джордж Макдональд Фрейзер өзінің «Флэшменнің әйелі» (1977) романында Гарри Флэшменнің алғашқы «хет-трик» жасаған крикетші болғанын мәлімдеді. Осы романның ойдан шығарылған кейіпкері, кәдімгідей Флэшмен 1842 жылы Лордс стадионында өткен крикет матчына қатысады, онда сол дәуірдің көрнекті крикетшілері – Феликс, Фуллер Пилч және Альфред Минн ойнайды. (Флэшмен Феликстің қақпасын шеберлігімен, Пилчтің қақпасын сәттілігімен, ал Минннің қақпасын алаяқтықпен алады.) Макдональд Фрейзер Лордстың 1840 жылдардағы көрінісі мен дыбысын ең ұсақ бөлшектеріне дейін сипаттауға көп көңіл бөлді. Оның крикет матчы мен айналасын сипаттауы Сассонның стилінен мүлдем өзгеше болғанымен, көбінесе 20 ғасырдың көп бөлігінде ауылдық крикетке деген романтикалық сағынышпен үйлесетін көркемдікке жетеді. Дуглас Адамстың «Ғайыпкерлер арасындағы ғарыш саяхаты» сериясының үшінші кітабы «Life, the Universe and Everything» (1982) кітабында Артур Дент пен Форд Префект уақыт-кеңістік континуумы арқылы Лордқа саяхаттайды, онда крикетке қарсы қарапайым вандализм актісі орын алады – Криккит планетасынан келген тонашы роботтар Эш кубогын ұрлайды. Роман ойынның пайда болуына қатысты басқаша түсінік береді – крикет, шын мәнінде, бір түрлі «түрлер аралық ұжымдық санасыз естелік» өнімі, ал адамдар оны спортқа айналдырып, ұятсыз түрде қарапайымдастырған. Бодилайн дауынан шамамен 50 жыл өткен соң Пол Уилер «Бодилайн: Роман» (1983) романында сол атақты серияның көркемделген нұсқасын жазды. Уилер сондай-ақ австралиялық «Bodyline» (1984) мини-сериалының сценарийін жазды. Вилли Раштон «W. G. Grace's Last Case» (1984) комикалық романын жазды, онда ол крикетшінің жеке детектив ретінде қосымша жұмыс істейтінін көзге елестетеді. Сондай-ақ 1980 жылдары жазушы және теледиктор Питер Тиннисвуд крикет туралы он кітаптан тұратын, ойдан шығарылған және әзіл-қалжыңға толы сериясын жариялады. Наполеон соғыстарынан кейінгі алғашқы кәсіби крикет Бернард Корнуэллдің «Галлостың ұрысы» (2002) романының тарихи тұрғысынан маңызды бөлігін құрайды. Джени Уокердің Лондонда жазылған «24 for 3» (2007) повесі мен Джозеф О'Ниллдің Нью-Йоркте жазылған «Netherland» (2008) романында крикет маңызды орын алады. Шехан Карунатилаканың «Чайнаман: Прадип Мэтью туралы аңыз» (2008) (АҚШ-та тек қосымша атауымен танымал) романы Шри-Ланка крикетіне арналған зерттеу еңбегі. 2012 жылы бұрынғы Дербишир ашық ойыншысы және сценарий авторы Питер Гиббс 1969 жылғы маусымның соңындағы ойдан шығарылған округтік матч туралы «Settling the Score» романын жазды.

Жаңа Зеландиялық крикет туралы көркем әдебиеттер

Жаңа Зеландия крикет тақырыбында бірнеше көркем шығармалар (көбінесе балалар мен жастарға арналған туындылар) және Майкл О’Лиридің «Одан тыс» (1987) және В. Дж. Футтың «Қозғалыстағы поэзия: Пукеману данышқысының трагедиялық тарихы, Жаңа Зеландияның ең ұлы баяу доп тастаушысы» (2003) атты екі ересектер романын жариялады. О’Лиридің культ повесі 1980-ші жылдардың ортасындағы Жаңа Зеландия командасы мен рок-жұлдыздар, белгілі суретшілер, ақындар мен жазушылардан құралған «Одан тыс XI» арасындағы ойдан шығарылған бір күндік матчты бейнелейді. «Одан тыс» туындысының жаңа басылымы 2012 жылы крикет поэзиясы антологиясын құрастырушы Марк Пиридің редакциясымен Веллингтонда, Жаңа Зеландияда HeadworX баспасынан жарық көрді. Пири сондай-ақ Роб Франкстің Жаңа Зеландия крикет әдебиетінің толық библиографиясы «Киви Крикет беттері» (Ұлыбритания, шамамен 2006 жыл) негізінде Жаңа Зеландия крикет көркем әдебиетінің кітаптарын қосымша ретінде келтіреді.

Австралиялық крикет туралы шығармалар

Малкольм Нокс Сиднейде өткен тестілік матч фонындағы "Жеке адам" (2004) крикеттік қылмыс романын жазды. 2004 жылы Стивен Кэрроллдің "Жылдамдық сыйы" романы да жарық көрді, оқиғасы 1960-61 жылдарғы Батыс Индия турының Австралия кезеңінде өтеді. Джок Серонның "Аулалық крикет ережелері" (2016) тағы бір крикеттік қылмыс романы, ол Австралия құрамасына өсіп, кіретін Мельбурн маңындағы екі бауырластың арасындағы бәсекелестік туралы баяндайды.