Кіріспе
1934 жылы Джеймс Хилтонның жазған «Goodbye, Mr. Chips» повесі – бұл ағылшын жазушысы Джеймс Хилтонның мектеп мұғалімі Чиппинг мырзаның өмірі туралы жазған туындысы. Алғаш рет 1934 жылғы қазан айында «Hodder & Stoughton» баспасында жарияланды. Одан екі көркем фильм және екі телеспектакль қойылған.
Goodbye, Mr. Chips is a novella about the life of a school teacher, Mr. Chipping, written by English writer James Hilton and first published by Hodder & Stoughton in October 1934. It has been adapted into two feature films and two television presentations.
Тарих
Бұл оқиға алғаш рет 1933 жылы евангелистік газетке қосымша ретінде жарық көрді. 1934 жылдың сәуір айында «Атлантик» журналының басты мақаласы ретінде қайта басылғаннан кейін ол кеңінен танымал болды. «Атлантик» журналында жарияланғаннан кейін автор мен американдық «Little, Brown and Company» баспасы арасында кітап жариялау туралы келісім жасалды, және олар оқиғаны 1934 жылдың маусым айында алғаш рет кітап түрінде шығарды. Ұлы депрессия кезінде жарық көрген «Little, Brown» баспасы бастапқыда кішкентай таралыммен шығарды. Бірақ көпшіліктің сұранысы бірден артып, «Little, Brown» сол айдың өзінде қайта басылымға кірісті. Сұраныс жоғары болып қалып, «Little, Brown» компаниясы кітапты бірнеше ай бойы абайлап, айына кем дегенде екі рет қайта басып шығарды. 1934 жылдың қазан айында алғашқы британдық басылымы жарық көрді. Баспагерлер «Hodder & Stoughton» болды, олар кітаптың АҚШ-тағы табысын байқап, бастапқы таралымын әлдеқайда үлкен етіп шығарды. Ол басылған күні 15 000 дана сатылды, және оқырман қауымның сұранысы тоймағандықтан, олар тез арада қайта басылымға кірісті. Осы кітаптың үлкен табысының арқасында Джеймс Хилтон бестселлер автор атанды. 1938 жылы ол «Сізге, Мистер Чипс» атты жалғасын жариялады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Новелла Чиппинг мырзаның тарихын және Фенландтардағы Брукфилд ауылында орналасқан, құрамындағы британдық кішігірім ұлдарға арналған жеке пансион мектебіндегі ұзақ қызметін баяндайды. Балалар оны Чипс мырза деп атайды, ол өзінің сенімдері бойынша консервативті және сыныпта қатаң тәртіпті ұстанады. Кэтринге үйленгеннен кейін оның көзқарасы кеңейеді және педагогикалық әдісі жеңілдейді, ол көлде демалыс кезінде кездескен жас әйел. Кэтрин Брукфилд мектебінің мұғалімдері мен директорының көңілінен шығып, оқушылардың жоғары құрметіне ие болады. Олардың некесі қысқа ғана уақытқа созылады. Ол бала туғанда қайтыс болады, және ол екінші рет үйленбейді немесе басқа романтикалық сезімдерге ие болмайды. Кітаптың бірікші тақырыбы – Чиппинг өзінің барлық құрбыларынан ұзақ өмір сүреді, сондықтан оның қысқа некесі аңызға айналады, ал оны сенімді және жалғызбақ адамнан басқа біреу ретінде танитын адамдар аз. Чиппингтің орташа біліктілігіне және классикалық грек және латын тілдерін (оның академиялық пәндері) қолданыстан шыққан тілдер деп есептеуіне қарамастан, ол тиімді мұғалім болып табылады және оқушылар мен мектеп басшылығы тарапынан жоғары бағаланады – ол қалыптасқан мекемеге айналды. Өмірінің соңғы жылдарында ол баршаға ұнайтын ерекше юмор сезімін дамытады. Алайда, ол ескіше айтылуымен бірге заманауи заманнан қалысқан адамға айналады және оның жалғыздығына өкінеді. Өлім төсегінде ол ұлдарға білім беруден алған қанағат туралы айтады.
Шабыт
"Goodbye, Mr. Chips" фильмінің оқиғасы, шамасы, Джеймс Хилтон оқыған Кембридж қаласындағы Лейс мектебіндегі оқиғаларға негізделген (1915–18 жж.). Хилтонның сөзіне сүйенсек, Мистер Чипс кейіпкерінің прототипі көптеген адамдардан құралған, соның ішінде оның әкесі – Чапел Энд мектебінің директоры. Мистер Чипс кейіпкері Лейс мектебінің оқытушысы болған В. Х. Балгарниге де ұқсас болуы мүмкін (1900–30 жж.), ол "Leys Fortnightly" журналын басқарған (осы журналда Хилтонның алғашқы әңгімелері мен мақалалары жарияланған). Жылдар өте келе, мектептің бұрынғы түлектері Лейс мектебінің оқытушысы және тарихшысы Геофри Хоутонға хат жазып, Чиппинг пен Балгарни арасындағы байланысты растаған, соңында Балгарни 82 жасында Портмадог қаласында қайтыс болған. Балгарни 51 жыл бойы мектеппен байланыста болды және өмірінің соңғы жылдарын жақын жердегі қарапайым жатақханада өткізді. Мистер Чипс сияқты, Балгарни де қатаң тәртіпті ұстаған, бірақ сонымен қатар оқушыларды шай мен печеньеге шақырып отыратын. Лейс мектебінің бір оқытушысының қой етінен жасалған үлкен сақалдарына байланысты оған "Шопс" деген лақап ат қойылған, бұл Мистер Чипс есіміне әсер еткен болуы мүмкін. Келесі күні кешке қайта көрсетілді. Лоуренс Оливье мен Эдна Бесттің қатысуымен "Lux Radio Theatre" радио театрының қойылымы Сесил Б. Демиллдің ұсынысымен алғаш рет 1939 жылдың 20 қарашасында эфирге шықты. 1948 жылдың 16 қыркүйегінде Рональд Колманның қатысуымен "Hallmark Playhouse" радио қойылымы көрсетілді. Жан Холлоуэй қойылымды жазды, Ди Энгельбах продюсер және режиссер болды, ал Джеймс Хилтон жүргізуші болды. Екінші нұсқасы, Дебора Керр сомдаған Миссис Чипс көзқарасынан айтылды және 1951 жылдың 1 ақпанында эфирге шықты. Уитфилд Коннор Мистер Чипс рөлін ойнады, Леонард Сент-Клэр қойылымды жазды, Билл Гей продюсер және режиссер болды, ал Джеймс Хилтон тағы да жүргізуші болды. "NBC University Theatre" радио театрының қойылымы 1949 жылдың 10 шілдесінде Хёрберт Маршалл мен Алма Лоутонның қатысуымен көрсетілді. Агнес Экхардт қойылымды жазды, ал Эндрю К. Лав режиссер болды.
Театр
Барбара Бернхэм кітапты үш актілі сахналық қойылымға бейімдеді, ол алғаш рет 1938 жылдың 23 қыркүйегінде Шафтсбери театрында Лесли Бэнкс мырза Чипс рөлінде, ал Констанс Каммингс оның әйелі Кэтрин рөлінде ойнады. 1939 жылдың 14 қаңтарына дейін 100-ден астам қойылым көрсетілді. Бастапқы романға негізделген, бірақ 1969 жылғы фильмнің Лесли Брикусс жазған ән партитурасының көп бөлігін пайдаланған сахналық мюзикл Чичестер фестивалінде қойылды және 1982 жылдың 11 тамызында ашылды. Мюзиклдің сценарийін Роланд Старк жазды, ал қойылымды Патрик Гарланд пен Кристофер Селби қойды. Чичестер фестивалі актерлерінің арасында Джон Миллс Мистер Чипс рөлінде, Колетт Глисон Кэти рөлінде, Найджел Сток Макс рөлінде, Майкл Садлер мен Роберт Мидмор эпизодтық рөлдерде ойнады, сондай-ақ 20 жергілікті мектеп оқушысы қатысты, олардың ішінде Кевин Фаррар болды, оны Брикусс әйгілі "Мектеп әнінің" соңғы шумағын орындауға таңдады. Оригиналды актерлік құрамның альбомы 1982 жылдың 17-18 тамызында Лондондағы Абби Роудс студиясында That's Entertainment Records лейблінің TER 1025 нөмірімен жазылды. JAY jay Records та оны шығарды.
1939 жылғы фильм
Бұл нұсқада Роберт Донат, Грир Гарсон, Терри Килберн, Джон Миллс және Пол Хенрид түскен. Донат Кларк Гейбл, Джеймс Стюарт, Лоуренс Оливье және Микки Руниді басып озып, басты рөлдегі өнері үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Әртүрлі экрандық бейімдеулерде бейнеленген кейбір оқиғалар кітапта кездеспесе де, бұл фильм түпнұсқа әңгімеге көбінесе адал. Шығармадағы Брукфилд мектебінің ғимараттарының сыртқы түсірілімдері Англияның Мидлендс аймағындағы Дербиширдегі Рептон ауылында орналасқан, сол кезде тек ұлдарға арналған жекеменшік Рептон мектебінде түсірілді. Ал ішкі көріністер, мектеп аулалары мен шағын ғимараттар, тіпті Австрияның Тироль тауларының сыртқы түсірілімдері деп көрсетілгендер Букингемширдегі Денхам ауылының жанындағы Денхам киностудиясында түсірілді. Фильмде түсу үшін Рептон мектебінің 200-ге жуық оқушысы мектеп қаникулында қалды.
1969 жылғы фильм
1969 жылы Питер О’Тул мен Петула Кларк түскен музыкалық фильм шықты, онда Лесли Брикусс жазған әндер мен Джон Уильямстың музыкалық қосымшасы қолданылды. Бұл нұсқада Кэтрин кейіпкері едәуір кеңейтілді, ал оқиғаның уақыты бірнеше онжылдыққа ықшамдатылды, Чипстің мансабы 20 ғасырдың басында басталып, кейінгі жылдары Екінші дүниежүзілік соғысты қамтыды, Бірінші дүниежүзілік соғысты емес. О’Тул мен Кларктың ойыны жоғары бағаланды. 42-ші «Оскар» марапаттау салтанатында О’Тул «Үздік актер» номинациясына ұсынылып, «Алтын глобус» сыйлығын «Музыкалық немесе комедиядағы үздік актер» номинациясы бойынша жеңіп алды.
1984 жылғы сериялы
1984 жылы BBC телеканалы осы туындыны телесериал ретінде бейімдеді. Басты рөлдерді Рой Марсден мен Джилл Мигер сомдады, сериал алты жарты сағаттық бөлімнен тұрды. Түпнұсқа фильмге жақын болу мақсатымен көптеген сахналар Дербиширдегі Рептон мектебінде түсірілді.
2002 жылғы сериялы
2002 жылы STV Studios (бұрын "SMG TV Productions" деп аталған) телефильмді бейімдеуін жасады. Ол Ұлыбританияда ITV арнасында және АҚШ-та PBS-тің "Masterpiece Theatre" бағдарламасында көрсетілді. Басты рөлдерді Мартин Клунес, Виктория Гамильтон, сондай-ақ Генри Кавилл, Уильям Мозли, Оливер Рокисон және Гарри Ллойд сомдады.
Пародиялар
Goodbye, Mr. Chips британдық комедиялық бағдарламалар Hale and Pace (Piss Off, Mr. Chips) және Big Train бағдарламаларында пародияланды. Винс Гиллиган Breaking Bad телесериалын жасады, онда басты кейіпкер Уолтер Уайт сериал барысында "Мистер Чипстен Скарфейске" айналады деген идеямен жұмыс істеді. Маркс ағайындыларының "Цирк" фильмінде Граучо Маркс сахнадан шығар алдында, жақын жердегі клеткадағы маймылға қол береді де: "Қош бол, мырза шимпанзелер!" дейді. 2009 жылы ABC телеарнасының қысқа мерзімді ситкомы Better Off Ted өзінің 6-шы бөлімін "Қош бол, Мистер Чипс" деп атады, онда компьютерлік жүйе басты кейіпкер Тед Крисптің аккаунтын жаңылыс анықтап, содан кейін толығымен жояды.