Кіріспе

Марион Циммер Брэдлидің 1976 жылғы романы "Сынған тізбек" – американдық жазушы Марион Циммер Брэдлидің "Darkover" сериясының бір бөлігі. "Darkover" уақыт жолы бойынша, "Сынған тізбек" оқиғалары "Тендара үйінен" шамамен он жыл бұрын өтеді. "Сынған тізбек" – Дарков әлеміндегі "Төңкерілгендер" (Renunciates) – еркін амазонкалар немесе comhii letzi әлемін зерттейтін алғашқы роман. "Төңкерілгендер" – терең патриархалды және феодалдық мәдениетте өмір сүрген, ер адамдардың қорғауы мен бақылауынан бас тартып, шаштарын қырқып, бөлек тұрып, ешқашан еркекке күйеуге шықпауға ант берген әйелдер. "Сынған тізбек" үш бөлімнен тұрады: біріншісі – "Рохана Ардайс: Коминара", екіншісі – "Магда Лорн: Терран адамы", үшіншісі – "Жаэль н’ха Мелора: Еркін амазонка", және әр бөлім Дарковтың еркін амазонкаларымен байланысты бір әйел кейіпкерінің басынан өткен оқиғаларды баяндайды.

Бірінші бөлім: Рохана Ардайс, Комынара

Рохана Ардайс ханым, орта жастағы, психикалық ларан қабілеттеріне ие, оның ішінде телепатия, Шаинса қаласына бас тартқандар тобымен бірге саяхаттайды. Ол он жыл бұрын Құрғақ қала шабуылшысы ұрлап кеткен туысы Мелораны босатуға үміттенеді. Шөл даласындағы Құрғақ қалаларда әйелдер еркектердің меншігі болып саналады және мүлік ретінде тізбекке байланған. Әйелдер ауыр жүкті Мелора мен оның он екі жасар қызы Жаелді босатуға жетеді, бірақ Мелора ұл туғаннан кейін қайтыс болады, ал Жаел Рохананың қамқорлығына қалады. Жаел Комин өмірін қабылдамай, бас тартқандармен бірге қалуды жөн көреді. Бұл бөлім Жаелдің жаңа асырап алған анасы Киндрадан жасаған сұранысымен аяқталады: "Асырап алған ана, маған шашымды кесіп бересіз бе?" Рохананың бас тартқандармен және Құрғақ қалалардағы тәжірибесі оның әйел ретіндегі өзіне деген көзқарасын және екі жыныс арасындағы қарым-қатынасты түбірінен өзгертеді.

ІІ бөлім: Магда Лорн, жерлік агент

Он екі жыл өткен соң, терралық агент Магда Лорн бұрынғы күйеуі Питер Холдейнді (оны Рохананың ұлы деп есептейді) ұрлаушылардан құтқару үшін Рохананың басшылығымен бас тартушы кейпін қабылдайды. Рохананың Мелораны құтқаруға аттанған себебі, оның ер азаматтарының Домендердің Құрғақ қалалармен саяси қарым-қатынасын қиындыққа түсірмеуге тырысқандары сияқты, Магданың терралық қызметкерлері де Питерді құтқарудан ұсынылған себептермен бас тартады. Магда ешкімнің назарына ілікпеу үшін жалғыз сапар шегеді. Ол қазір ересек Жаелл басқаратын нағыз бас тартушылардың тобымен кездеседі. Магданың алдауы ашылып, ол бас тартушы антын беруге мәжбүр болады – бұл бас тартушы болмаған әйел үшін дәстүрлі жаза. Магда Неварсин гильдиясына оқуға түсіп, бас тартушы ретінде оқуға келіседі, бірақ құпия түрде қашып, бастапқы құтқару жоспарын іске асыруды көздейді. Басқа бас тартушылардан ажыралысқаннан кейін көп ұзамай Магда мен Жаелл қарақшылардың шабуылына ұшырайды. Жаелл ауыр жарақат алады. Магда бұрынғы күйеуіне деген жауапкершілігін орындап, Жаелден бас тартуды немесе бас тартушыларға және жарақат алған Жаеллге берген антын сақтауды таңдауы керек. Магда екеуін де таңдайды – Жаелді тауларға алып кетеді, Питерді құтқарады, сосын екеуін Ардайс иелігіне жеткізеді. Магданың жанжалы мен Жаеллге және бас тартушыларға берген антын сақтау туралы шешімі Рохананың бұрынғы өмірін бас тартушылар үшін тастауды немесе Коминдік абыройлы өмірге жалғастыруды таңдаудағы ішкі күресін еске түсіреді. Рохана абыройлы әйел ретінде өмір сүруді таңдайды, бірақ өзінің домен басшысы ретіндегі лауазымын жақсылыққа пайдаланады, эпилепсияға шалдыққан күйеуінің орнын Коминдік кеңесте алып, иелігін басқарады. Магда ақырында бас тартушы өмірін таңдайды.

ІІІ бөлім: Жаэль н'ха Мелора, Азаттық Амазонка

Жаел, Магда және Питер қыста Роханна, оның күйеуі мен балаларымен бірге Ардайс таулы үйінде паналады. Питер өзінің егіз інісі, бандиттер ұрлап әкетуге ниеттенген, агрессивті және қатыгез Кирил Ардаиспен кездеседі. Жаел Роханнаның балаларын күйеуінің ашу-ызасынан қорғау үшін, сондай-ақ эпилепсияға шалдыққан күйеуін өзінен қорғау үшін дәстүрлі Комин әйелі болып қалуды таңдағанын біледі. Бас тартушылармен болған тәжірибесі оны босатқан, тіпті ол дәстүрлі жолды таңдаған болса да. Жаел Питердің еркін серігі болуды таңдайды және жас кезінде бас тартушы болуды таңдағанын, сондай-ақ өсіп келе жатқан Ларанын дамуын назарға алмау шешімін қайта қарастырады. Көктемде Жаел, Магда және Питер Тендараға оралады, онда Жаел күшті және жаттығусыз Ларанмен Комин доменінің мұрагері ретіндегі жауапкершілігіне бетке басуы керек. Магда өз антын сақтау ма, әлде Жаелмен бірге болу ма, немесе Терра аймағына оралып, аудармашы және агент ретінде жұмысын жалғастыру ма, шешуі керек. Жаел үшінші мүмкіндік іздейді, ол Питермен бірге Терра аймағындағы Тендарада еркін өмір сүруді таңдап, Магданың аудармашы рөлін өз мойнына алады. Магда өзінің бас тартушы антына адалдығын көрсетеді, Тендара гильдиясында оқуға келіседі. Әйелдердің оқиғалары "Тендара үйі" атты жалғас романында аяқталады.

Жыныстық қатынас және қоғам

"Сынған тізбек" сериясындағы бұрынғы кітаптарға қарағанда, Renunciate ұйымы мен оның дүниетанымын толыққанды ашады. Брэдлидің жасаған алғашқы еркін Amazon кейіпкері, "Планетаны құтқарушылар" романындағы Кайла Рейнич, екі өлшемді карикатура болған, бірақ соңында әдеттегідей ер адам жұмыс берушісіне ғашық болды. Серия дамыған сайын, Renunciate сепаратистік феминизм бойынша күрделі экспериментке айналды. Renunciate – Darkover сериясындағы ең танымал кейіпкерлердің бірі, нәтижесінде көптеген жанкүйерлер туындылар жазды, олардың бір бөлігі 12 қысқа әңгімелер жинағына енді. "Сынған тізбек" Брэдлидің бұрынғы Darkover романдарының ерлер басымдығындағы сюжеттерінен ерекше айырмашылығымен көзге түседі, сонымен қатар ерлер басымдығындағы туындыларды жазған автор үшін феминистік жазудағы тәжірибелік ізденіс болып табылады. Renunciate сериясының кейінгі романдары, әсіресе "Тендара үйі", әйелдердің сексуалдылығы және матриархалдық әлеуметтік құрылымдар мәселелерін зерттейді, Магданың өзін лесбиянка ретінде тануына ерекше назар аударылады, сондай-ақ "дәстүрлі Darkover әйелі" ретінде тәрбиеленген, бірақ әкелер мен күйеулер билігінен тыс, бостандық пен тәуелсіз өмір сүретін әйел ретіндегі дамуына тоқталады. Линда Лейт бұл романдардың Брэдлидің Руссолық қоғамға (Darkover) және американдық технологиялық қоғамға (Терра империясы) деген екіұшты сезімін көрсететінін айтады. Магда мен Жаелдің Renunciate кейіпкерлері авторға патриархалдық контексте әйелдерге бағытталған және лесбияндықты қабылдайтын қауымдастықтар әлемін зерттеуге мүмкіндік берді. New York Times газетіне жазған Сьюзан Шварц бұл кітап туралы былай деді: "Брэдли К. Л. Мурдың қадамдарымен Amazon кейіпкерлерін жасаған болуы мүмкін, бірақ ол "Сынған тізбек" кітабын ерлік фантастикасынан жоғары деңгейге көтереді, өйткені оның кейіпкерлері феминистік теорияның түрлерін ашық талқылайды, соның ішінде бойдақ болудың, лесбияндықтың және дәстүрлі некелердің артықшылықтарын қарастырады".