Уақыт Доңғалағы: Роберт Жорданның фантастикалық эпопеясы

Кіріспе

Роберт Джорданның фантастикалық романдары сериясы – «Уақыт доңғалағы». Бұл американдық автор Роберт Джорданның жоғары фантастикалық романдарының сериясы, соңғы үш томның авторлары – Брэндон Сандерсон. Алғашында 1990 жылы «Әлемнің көзі» жарық көргеннен кейін алты кітаптан тұратын серия ретінде жоспарланған «Уақыт доңғалағы» 14 томға, сондай-ақ преквел романы мен үш қосымша кітапқа дейін өсті. Джордан 2007 жылы серияның он екінші және соңғы томын аяқтау жұмысында қайтыс болды. Ол кең көлемді жазбалар қалдырды, осы арқылы тағы бір фантастика авторы Сандерсон соңғы кітапты аяқтауға мүмкіндік алды, ол үш томдық шығармаға айналды: «Жыйналу дауылдары» (2009), «Түн ортасының мұнаралары» (2010) және «Жарық естелігі» (2013). Серия еуропалық және азиялық мифологияның көптеген элементтерін пайдаланады, ең бастысы – буддизм мен индуизмдегі уақыттың айналымдылығы, таоизмдегі тепе-теңдік, екіұштылық және табиғатқа құрмет сезімі, сондай-ақ Құдай мен Шайтанның екіұшты түсініктері. «Уақыт доңғалағы» өзінің ұзындығымен, егжей-тегжейлі қиял әлемімен, сиқыр жүйесімен және көптеген кейіпкерлерімен ерекшеленеді. Сегізіншіден он төртінші кітаптарға дейін «Нью-Йорк Таймс» бестселлер тізімінде бірінші орынға ие болды. Аяқталғаннан кейін серия Хьюго сыйлығына ұсынылды. 2021 жылдың мәліметтері бойынша, серияның бүкіл әлемде 90 миллионнан астам данасы сатылды, бұл оны «Сақиналар мырзасынан» бері ең көп сатылған эпикалық фантастика серияларының біріне айналдырды. Оның танымалдылығы комикс кітаптарының, коллекциялық карта ойындарының, бейне ойындарының, рөлдік ойындарының және саундтрек альбомының жасалуына себеп болды. Sony Pictures және Amazon Studios өндірген телесериал адаптациясы 2021 жылы көрсетілді.

Бірыңғай күш және Аес Седай

Сериалдың оқиғасы үшінші дәуірде өтеді, онда адамзаттың өмір жолы мәңгі қайта оралудың ғаламдық бейнесі – Уақыт Доңғалағы арқылы анықталып, сақталады. Доңғалақ Дәуірлердің үлгісін айналдырады, бұл үлгі физикалық әлемде де, адам тағдырында да көрініс табады, ал оның жіптері ерлер мен әйелдердің өмірі болып табылады. Үлгіге әсер ете алатын және оны өзгерте алатын адамдар та’верен деп аталады. Доңғалақты айналдыратын күш – Бірлік Күші. Бірлік Күшіне қол жеткізу және оны пайдалану қабілеті – арналандыру деп аталады, және мұны тек әйелдер ғана қауіпсіз түрде жасай алады. Ангреалдар деп аталатын артефакттар Бірлік Күшін күшейтеді, са’ангреал ең қуаттысы, ал тер’ангреал белгілі бір функциялармен шектеледі. Әйел арналандырушылардан құралған, аналық билікке бағынған Аэс Седай ордені бүкіл әлемде құрмет пен қорқынышқа бөленеді. Олардың жарияланған мақсаты – өздерінің қабілеттерін адамзатқа қызмет ету және оны қорғау үшін пайдалану, бірақ олар сонымен бірге Қараңғы деп аталатын зұлым күштің қайта оралуына дайындалып жатыр. Аэс Седайдың басшысы, Амирлин Ордасы, Тар Валон қаласындағы Ақ Мұнарадан билік жүргізеді. Орден жеті бөлімшеге немесе Аджаларға бөлінеді: Көк Аджа әділдікті іздеуге және сөзсіз интригаға, кең шпиондық желілерге арналған; Қоңыр Аджа білім мен тарихты сақтауға арналған; Сұр Аджа келісімге келу және саясатпен айналысады; Жасыл Аджа – шайқас пен стратегияда оқытылған жауынгерлер; Қызыл Аджа – сырттан келгендердің Бірлік Күшін пайдалануын қадағалайды; Ақ Аджа – логика мен шындықпен айналысады; Сары Аджа – емдеу шеберлері; және құпия сегізінші топ – Қара Аджа, басқа Аджалардың мүшелері болып көрінеді, бірақ Қараңғыға қызмет етеді. Бірлік Күшіне қол жеткізе алатын сирек кездесетін еркектер ақырында есінен адасады, сондықтан Қызыл Аджа еркек арналандырушыларды іздейді және оларды «жайландырады», яғни Бірлік Күшінен толығымен айырады, олардың қауіпті екенін біле отырып. Қызыл Аджадан басқа, Аэс Седайдың әрқайсысы сиқырлы түрде сақшымен, еркек қорғаушымен байланысады. Бұл байланыс сақшының сезімталдығын, күшін, шыдамдылығын және жарақаттарға төзімділігін арттырады.

The series is set in the Third Age of a fantasy world in which the pattern of human existence is determined and maintained by the Wheel of Time, a cosmic embodiment of eternal return. The Wheel spins the Pattern of the Ages, manifest in both the physical world and human destiny, using the lives of men and women as its threads, and individuals with the power to influence and change the Pattern are called ta'veren. The Wheel is rotated by a magical force called the One Power. The ability to access and wield the One Power is known as channeling, and only women can do this safely. Artifacts called angreal amplify the One Power, with sa'angreal being the most potent, and ter'angreal limited to specific functions. A matriarchal order called the Aes Sedai, made up of female channelers, are both respected and feared across the world. Their stated goal is to use their skills to serve and protect humanity, but they are also preparing for the inevitable, prophesized return of a malevolent entity they call the Dark One. The leader of the Aes Sedai, known as the Amyrlin Seat, rules from the White Tower in the city of Tar Valon. The order is divided into seven disciplines, or Ajahs: the Blue Ajah are dedicated to the pursuit of justice and inevitably intrigue, possessing extensive spy networks; the Brown Ajah are dedicated to the preservation of knowledge and history; the Gray Ajah are dedicated to mediation and politics; the Green Ajah are warriors trained in battle and strategy; the Red Ajah monitor the use of the One Power by outsiders; the White Ajah are concerned with logic and truth; the Yellow Ajah are mistresses of healing; and a secret eighth faction, the Black Ajah, pose as members of other Ajahs but serve the Dark One. The few men born with the ability to channel ultimately go mad, so the Red Ajah hunt male channelers and "gentle" them, or cut them off permanently from the One Power, ever aware of the danger they represent. With the exception of the Red Ajah, the Aes Sedai each bond magically with a Warder, a male protector. The link bestows the Warder with heightened senses, strength, stamina and resistance to injury.

География және мәдениеттер

Серияда бейнеленген негізгі құрлық үш аймақтан тұрады: Батыс Жерлер, Шараның шығысында және арасындағы Айл шөлі. Солтүстіктегі осы үш аймақты байланыстыратын – Ұлы Жұттың шығыс бөлігі, бір кезде гүлденген, бірақ енді Қараңғының ықпалымен бүлінген жер. Ол Арит мұхиты арқылы батысқа қарай созылып, Шоншан құрлығының солтүстігіне шектеседі. Батыс Жерлердің оңтүстігінде Дауыл теңізі және "Ақымақтар елі" деп аталатын кішкентай құрлық орналасқан. Батыс Жерлерде 14 мемлекет бар, оның ішінде Андор, Кайриен, Иллиан, Шинар және Тиар, сондай-ақ төрт ірі қала-мемлекет: Фалме, Фар Маддинг, Майене және Тар Валон. Басқа да маңызды қалалардың қатарында Андордың астанасы Кемлин бар. Шонхандықтар – кең және қуатты империя, олардың өркениеті серияның негізгі құрлығынан шалқап дамыған. Олардың мәдениеті әйелдерді құл қылады, оларды еркіндікте қауіпті деп санайды. Мұндай арналар, дамане деп аталады, олар а’дам деп аталатын тер’ангельмен жағаланады, бұл сул’дам деп аталатын әйелдерге арналық күшін игеруге және басқаруға мүмкіндік береді. Шонхандықтар шабуыл жасағанда, олар а’дамды қолданып, кез келген Аэ Седайды құл қылады. Сонымен қатар, Аэ Седайға қарсы тұратындар – Нұр Балалары немесе Ақшапандар, олар – квази діни, әскери тәртіп, олар Бір Күшті қолданатын кез келген адамды жоюға тырысады, өзінің Көлеңкеге қызметші екендеріне сенеді. Шарада арналар Аяд деп аталады және олар өзін арнайы қауымдастықтарға бөледі. Монархияны жасырын басқаратын әйелдер, білімсіз еркек Аядтарды асыл тұқымды мал ретінде пайдаланып, 21 жасқа дейін оларды өлтіріп, арналардың таза қанды әулетін өсіреді. Айл – үш қырлы жерде тұратын, сырттан келгендер Айл шөлі деп атайтын, Батыс Жерлер мен Шараның арасында орналасқан, құнарсыз шөлді аймақ. Олар бойы ұзын, әдетте ақшыл көздері және қызыл немесе сары шаштары бар. Айлдің 12 руы бар, сонымен қатар жойылған Дженн Айл бар, ол Айл тарихы мен мәдениетінің сақталымы болған Руидеан қаласын салған. "Найза қыздары" – Айлдің әйел жауынгерлер қоғамы. Бір Күшті арналай алатын немесе Тел’аран’риодты, Арман Әлемін бағындыра алатын әйел Айлдар Аэ Седайға қосылмайды, оның орнына Даналар деп аталады. Айлдар "Бастылардың Бастысы" деп аталатын, олар Кар’а’карн деп атаған, барлық руларды біріктіретін және басқаратын адам келеді деп күтеді. Олар "стеддинг" деп аталатын қасиетті орындарда тұрады, онда Бір Күш қолжетімді емес. Әлемнің бұзылуынан кейін Огиермен баспана іздеген еркектер оларға Огиер қауымдастықтарын байланыстыратын баламалы өлшем арқылы жолдар сериясын құру арқылы алғыс айтты. Әр тұғырдың сыртына орнатылған "Жол қақпалары" деп аталатын тас есіктер ұзақ қашықтықты жылдам аралауға арналған. Алайда, мыңжылдықтар бойы жолдар Machin Shin немесе Қара Жел деп аталатын зұлым күшпен бүлінген, ол саяхатшыларға шабуыл жасайды. Қараңғының ықпалы күшейіп, "Көлеңке туындылары" деп аталатын түрлі жаратылыстар пайда болды. Троллоктар – жануар сезімдері бар, адам тәрізді жәндіктер, олар қуанышпен өлтіреді және барлық етті, оның ішінде адамдарды да жейді. Олардың басшылары – Мырддраал, немесе Фейдтер, көзге ие емес, қорқынышты және өлімге әкелетін жаратылыстар, олар көлеңкеде жоғала алады, бірақ ағынды судан өтпейді. Адам болып көрінетін және арнаушыларды нысанаға алу үшін жасалған гуламдар – адамнан аса күшті, зиян келтірмейтін және Бір Күшке қарсы иммунитеті бар, қанмен қоректенеді. "Сұр адамдар" немесе "Жансыз" – өз жандарын құрбан етіп, мүлдем байқаусыз қалу қабілеті бар жалқау өлтірушілер. Драгкарлар – олжасының жандарын жұтып жейтін, ұшқыш вампирлер. Қара Иттер – кішкентай жылқыдай, ит тәрізді, басқа әлемдегі жануарлар, олардың сілекейі қышқыл және улы. Олар жараланған немесе бөлшектенген кезде қайта жаңарады және оларды тек Бір Күштің қаруы – уақ отпен жоюға болады, бұл мақсатты уақыт бойынша ретроактивті түрде жоюға мүмкіндік береді. Көлеңкедегі ең маңызды қолбасшылар – бұл Қашқандар, Екінші дәуірден немесе Аңыздар дәуірінен шыққан ерлер мен әйелдер тобы, олар өмір сүрген ең күштілердің қатарында. Олар өздерін "Әлемді мәңгілік билеуге таңдалғандар" деп атайды. Олар билік пен өлместікке алмасу үшін Қараңғыға адал болуге уәде берді. Өз кезегінде, Қараңғылық оларға Шынайы Күшке қол жеткізуге мүмкіндік берді, ол оның жынысына байланысты бөлінбеген және хаотикалық Бір Күшке тең. Шынайы Күшті пайдалану саа түрінде көрінеді, қара дақтар арнаушының көздерінде қозғалады, арналау күші артқан сайын олардың саны да артады. Қашқандардың ең қуаттылары біріншілікке көтерілуге тырысады, Қараңғының оң қол орынбасары – нае’блис болуға тырысады. Он үш Қашқан – Агинор, Асмодеан, Балтамель, Бе’лал, Демандред, Граендал, Ишамаэль, Ланфир, Месаана, Могхедьен, Рахвин, Саммаэль және Семирхаге – Екінші дәуірдің соңында Шайол Гулда Қараңғымен бірге түрмеге жабылған. Үш мың жыл өткен соң, Үшінші дәуірдің соңына жақын, Аэ Седайлар пророчествода айтылған арнаушы, Дракон қайта туды деп біледі, бұл Қараңғымен соңғы шайқас жақындап келе жатқанын білдіреді. Қараңғының түрмесінің жеті мөрi әлсіреді, ал Қашқандар қайтадан әлемге орала бастайды, жаңа қауіптің алдын ала жасайды және олардың шеберіне жол ашады.

The primary continent depicted in the series consists of three regions: the Westlands, Shara far to the east, and the Aiel Waste in between. Connecting these three areas in the north is the eastern part of the Great Blight, a once verdant land mass that has been corrupted by the Dark One's influence. It stretches far west across the Aryth Ocean and borders the north of the continent of Seanchan. South of the Westlands is the Sea of Storms, and the small continent known as the Land of the Madmen. The Westlands contain 14 nations, including Andor, Cairhien, Illian, Shienar and Tear, as well as four major city states: Falme, Far Madding, Mayene and Tar Valon. Other notable cities include Caemlyn, the capital of Andor,

The Seanchan are a vast and powerful empire whose civilization has developed at a distance from the primary continent of the series. Their culture enslaves female channelers, who they believe are too dangerous to be free. Such channelers, known as damane, are collared with a ter'angreal called an a'dam, which allows women known as sul'dam to harness and control their channeling power. As the Seanchan invade, they use the a'dam to enslave any Aes Sedai they can. Also opposing the Aes Sedai are the Children of the Light, or Whitecloaks, a quasi religious, militarized order bent on destroying anyone who channels the One Power, believing they are servants of the Shadow. In Shara, channelers are known as Ayyad, and isolate themselves in special communities. The females, who secretly control the monarchy, cultivate a bloodline of channelers by using male Ayyad as uneducated breeding stock and executing them by age 21. The Aiel are a fierce warrior race who live in the Three fold Land, called the Aiel Waste by outsiders, an inhospitable desert region located between the Westlands and Shara. They are tall, with characteristic pale eyes, and red or blond hair. There are 12 Aiel clans, plus the extinct Jenn Aiel, who built the city of Rhuidean, a repository of Aiel history and culture. The Maidens of the Spear are an all female warrior society among the Aiel. Female Aiel who can channel the One Power or navigate Tel'aran'rhiod, the World of Dreams, do not join the Aes Sedai, instead becoming known as Wise Ones. The Aiel await a prophesied "Chief of Chiefs", whom they call the Car'a'carn, who will unite and rule all the clans. They live in sanctuaries called steddings, in which the One Power is inaccessible. After the Breaking of the World, male channelers who sought sanctuary with the Ogier thanked them by creating the Ways, a series of paths through an alternate dimension that connected Ogier communities. Stone doorways called Waygates, placed outside each stedding, were used to travel long distances quickly. In the millennia that followed, however, the Ways were corrupted by a malevolent force known as the Machin Shin, or Black Wind, which attacks travelers. The increasing influence of the Dark One has also introduced an array of creatures called Shadowspawn. Trollocs are brutal, humanoid monsters with animal senses who kill with pleasure and eat all meat, including humans. They are led by the Myrddraal, or Fades, terrifying and deadly creatures without eyes who can disappear in shadow but will not cross running water. Appearing human and designed to target channelers, gholam are constructs which possess superhuman strength, are impervious to harm and immune to the One Power, and feed on blood. Grey Men, or the Soulless, are humans who have sacrificed their souls to become drab assassins with the ability to pass completely unnoticed. Draghkar are flying, vampiric creatures that devour the souls of their prey. Darkhounds are otherworldly, doglike beasts the size of small horses, with acidic, poison saliva. They regenerate when wounded or dismembered, and can only be destroyed by balefire, a weapon of the One Power which erases the target from existence, retroactively through time. The most significant minions of the Shadow are the Forsaken, a group of male and female channelers from the Second Age, or the Age of Legends, who are among the most powerful to have ever lived. Calling themselves "Those Chosen to Rule the World Forever", they pledged their loyalty to the Dark One in exchange for power and immortality. In turn, the Dark One granted them access to the True Power, his exclusive equivalent of the One Power which is not divided by gender, and is more chaotic. Use of the True Power manifests as saa, black flecks moving across the eyes of the channeler, increasing in number in tandem with increased channeling. The more powerful among the Forsaken vie to be raised above the others to the position of nae'blis, the Dark One's second in command. The thirteen Forsaken—Aginor, Asmodean, Balthamel, Be'lal, Demandred, Graendal, Ishamael, Lanfear, Mesaana, Moghedien, Rahvin, Sammael and Semirhage—were imprisoned with the Dark One at Shayol Ghul at the end of the Second Age. Three thousand years later near the end of the Third Age, the Aes Sedai learn that the prophesied channeler known as the Dragon has been reborn, signaling that a final battle with the Dark One is coming. The Seven Seals of the Dark One's prison have weakened, and the Forsaken begin to reenter the world, presenting a new threat and paving the way for their master.

Жазу және тұжырымдамасы

Джордан 1984 жылы «Әлемнің көзі» романын жаза бастады және оны 1988 жылдың соңы немесе 1989 жылдың басында ғана аяқтады, жазу процесінде кейіпкерлер мен сюжеттік желілер едәуір өзгерді. Бұл әңгіменің ерте нұсқаларының бірінде қарт адам өмірінің соңына таман әлемді құтқаруға тиіс «таңдалған» екенін біледі. Алайда, Джордан Дж.Р.Р. Толкиннің «Жүзіктер серкесі» романының стилі мен әуеніне жақындауға қасатттан шешім қабылдады және кейіпкерлерді жас және тәжірибесіз етіп бейнеледі. Бұл шешім қабылданғаннан кейін жазу процесі жеңілдеді және Джордан бірінші кітап жарық көргенге жуық уақытта екінші томды, «Ұлы аңшылықты» аяқтады. Джордан келесі бірнеше жыл бойы толық уақытпен қарқынды жазып, жетінші томды, «Қылыштар тәжін» аяқтағанға дейін, жазу жылдамдығын баяулатты, содан кейін әр екі жыл сайын бір кітап жариялады. Жанкүйерлер ол бір қысқа әңгімені «Жаңа көктем» атты алдын-алағы романға кеңейту үшін уақыт кеткен кезде наразылық білдірді, сондықтан ол серияның соңғы екі томын аяқтау үшін қосымша алдын-алағы романдар туралы жоспарларын тоқтатуға шешім қабылдады. Ол серияның кейінгі томдарының қарқынының баяулап, негізгі кейіпкерлер есебінен екінші дәрежелі кейіпкерлерге көбірек назар аудару туралы сынға қарсы шықты, бірақ оныншы томдағы «Көліктің қиылысы» (онда ол бұрынғы кітаптан, «Қыстың жүрегінен» негізгі көріністі, сахнаға қатысы жоқ басты кейіпкерлердің көзқарасынан көрсетті) құрылымы жоспарлағандай жұмыс істемегенін мойындады. «Арманның пышағы», он бірінші том, сыншылар мен жанкүйерлер тарапынан жағымды қабылданып, Джордан он екінші томды жариялады, ол бұрын «Жадының нұры» деп аталған, серияны аяқтамақ. Forbes журналының мәліметінше, Джордан оның «2000 бетке дейін жететін болса да» соңғы кітап болуын қалаған.

Джорданның өлімі, Сандерсонның аяқтауы

Джорданға 2005 жылдың желтоқсанында жүрек ауруы – жүрек миокардиопатиясымен қатар бастапқы амилоидоз диагнозы қойылды. Ол "ең жаман жағдай болса да" "Жарық естелігі" кітабын аяқтауға ниеттенгенмен, кітабын аяқтай алмаса, дайындық шараларын қабылдады: "Мен жазбаларды дайындап жатырмын, егер ең жаман жағдай орын алса, біреу "Жарық естелігін" аяқтап, мен қалағандай аяқтауы мүмкін". Джорданның жесірі Харриет Макдугал Сандерсонды, осы серияның көп жылдан бері адал жанкүйері ретінде таңдады, себебі оған Сандерсонның романдары ұнады, сондай-ақ ол Джорданға арнаған сөздері де әсер етті. Джордан Сандерсонға соңғы кітабын аяқтау үшін қажетті кең көлемде жазбалар қалдырған. 2009 жылдың 30 наурызында Tor Books "Жарық естелігі" кітабының үш томдық болары туралы хабарлады, Брэндон Сандерсон бұл шешімді уақыт және сюжеттік байланыс себептерімен түсіндірді. Оның 2009 жыл басындағы есебі бойынша, кітапты жазуға бірнеше жыл уақыт кететін және көлемі 800 000 сөзден асып түсетін еді. Макдугал Джорданның оны бір томдық кітап ретінде аяқтай алатынына күмәнданды. Үш том 2009 жылдан 2013 жылға дейін "Дауыл жинала бастады", "Түн ортасының мұнаралары" және "Жарық естелігі" аттарымен жарық көрді, соңғы кітапқа Джорданның өзі берген атау қолданылды.

Жарық туралы естелік

Өлер алдында Джордан екі қосымша преквел және "қос қанатты" жалғастыру трилогиясын қосу туралы жиі айтқан. "Нұрдың естелігі" басылымынан кейін Сандерсон сұрақ-жауап кезінде осы туындыларды аяқтау мүмкін емес екенін мәлімдеді; Джордан осы қосымша романдар үшін өте аз жазба қалдырды – жалғау трилогиясы үшін бар болғаны екі сөйлем ғана. Сандерсон 2023 жылғы блог жазбасында бұл мәселені тағы да қарастырып, "Уақыт доңғалағы" туындыларына қосымша материал жазу Роберт Джорданның тілегіне қайшы келеріне тоқталып өтті. "Нұрдың естелігі" кітабынан алынып тасталған екі бөлім кітап жарық көргеннен кейін қысқа әңгімелер түрінде жарияланды. Бұл әңгімелер Unfettered антологиясына енгізілді, ол авторлар мен суретшілердің медициналық қарыздарына көмек көрсету мақсатындағы қайырымдылық жобасының бір бөлігі болды. Темп мәселесіне байланысты кітаптан алынып тасталған канондық "Ривер оф Соулз" сегменті 2013 жылы бірінші томда жарық көрді. Ал соңғы кітаптың кульминациялық сахнасы төңірегіндегі оқиғалардың канондық емес балама тізбегі "A Fire in the Ways" 2019 жылы үшінші томға қосылды. Серияға арналған сөздік, "Уақыт доңғалағының серігі" 2015 жылы жарық көрді.

Тақырыптар мен әсерлер

"Уақыт доңғалағы" – қазіргі заманғы фантастика жанры, әсіресе жоғары фантастика. Кітаптың оқиғасы бір уақытта алыс өткен және алыс болашақтағы нақты әлемде өтеді, себебі уақыт сызықтық емес, циклдік. Бірінші кітаптың басында мынадай түсінік қалыптасады: "Уақыт доңғалағы айналады, ғасырлар келіп, өтеді, аңызға айналған естеліктерді қалдырады. Аңыздар мифке айналады, тіпті миф та оны тудырған дәуір қайта келгенде ұмытылады. Бір дәуірде, кейбіреулер Үшінші дәуір деп атағанда, әлі тумаған, бірақ бұрыннан өткен дәуірде жел көтерілді."

Жордан Ж.Р.Р. Толкиннің ықпалын мойындады, тіпті "Сақиналардың иесі" кітабындағы Шаирді еске түсіретіндей етіп, алғашқы тараулардың орнын қасақана үлгіледі. Монотеистік діндерден алынған тұжырымдамаларға жақсылық пен жамандық арасындағы, "Жаратушы" (Нұр) мен Шайтан, "Қараңғы" (Шайтан – араб сөзі, исламдық контексте Ібіліс немесе Шайтанды атау үшін қолданылады) арасындағы қақтығыс кіреді. Артурий аңыздары, норвегиялық және ирланд мифологиясы, сондай-ақ тарихи оқиғалар да әсер еткен. Джордан батыс фантастикалық туындыларында сирек кездесетін шығыс мифологиясынан да шабыттанды. Уақыт доңғалағы туралы түсінік индуизмнен алынған. Бұл түсініктің түрлеріне индуизмдегі Юга циклі және буддизмдегі Калачакра жатады. Серия реинкарнация және тепе-теңдік идеяларымен де байланысты, ал Aes Sedai символы инь мен янға ұқсайды. Сериал Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романынан да әсер алды. Тағдыр – сериалдың маңызды тақырыбы. Сериал, жалпы фантастикалық сюжеттің мәнін терең зерттейді, онда ересекке аяқ басуға жақын қарапайым бала өзінің үлкен күреске қатысуға тағдырланғанын біледі. Сонымен қатар, тағдыр мен ерік бостандығы арасындағы қақтығыс та қарастырылады. Кейбір басты кейіпкерлер – та’верен, олардың тарих барысына әсер етуге ерекше қабілеттері бар, бірақ олардың да мүмкіндіктері "Уақыт доңғалағы" белгілеген "Жүйе" рұқсатымен шектеледі. Сериалда сондай-ақ қоғамдағы гендерлік рөлдердің әртүрлі бейнелері көрсетілген. Оның әлеміндегі сиқырды қауіпсіз пайдалана алатындар – әйелдер ғана. Бұл теңсіздік қоғамның отбасылық, қоғамдық және саяси деңгейлеріндегі билік тепе-теңдігіне әсер етеді, және оның көптеген қоғамдарын әйелдер басқарады.

Қысқа әңгімелері

Джордан 1990-шы жылдардың аяғында франшиза шеңберінде екі қысқа әңгіме жазды. Біріншісі, "Шайол Гүлдегі шабуыл", негізгі сериядан бірнеше мың жыл бұрынғы оқиғаны баяндайды. Ол алдымен Интернетте қолжетімді болды, сосын Роберт Джорданның "Уақыт доңғалағы" кітабында жарық көрді. Джордан сондай-ақ Роберт Сильверберг редакциялаған 1998 жылғы "Легендалар" антологиясы үшін "Жаңа көктем" атты қысқа әңгіме жазды. Кейін Джордан осы әңгімені кеңейтіп, 2004 жылдың қаңтар айында жарық көрген "Жаңа көктем" романына айналдырды. Брэндон Сандерсонның "Жарық есімі" романымен жұмыс істеген кезінде кітаптың екі бөлігі алынып тасталды және кейін антологияларда қысқа әңгімелер ретінде жарияланды. Біріншісі, "Рухтар өзені", 2013 жылы "Unfettered: Фэнтези шеберлерінің әңгімелері" жинағында жарық көрді. Екіншісі, "Жолдардағы от", 2019 жылы "Unfettered III" жинағында жарияланды. "Рухтар өзенінен" айырмашылығы, "Жолдардағы от" канондық деп есептелмейді.

Жақсы кітаптар

1997 жылы қарашада Tor Books "Роберт Джорданның "Уақыт доңғалағы" әлемі" атты кітапты жариялады, онда бүкіл әлемнің және Шончан континентінің алғашқы карталарымен қоса, бұрын жарияланбаған көптеген ақпараттар бар. Джордан осы кітапты Тереза Паттерсонмен бірлесіп жазды. Джордан кітапты негізінен канонды деп санайтын, бірақ ол "Уақыт доңғалағы" әлеміндегі тарихшының көзқарасынан жазылғанын және пікір қателіктері мен болжамдарға бейім екенін айтты. 2015 жылдың 3 қарашасында Tor Books баспасынан Harriet McDougal, Alan Romanczuk және Maria Simons жазған "Уақыт доңғалағының серігі: Бестселлер серияның адамдары, орындары және тарихы" кітабы қатты мұқабамен жарық көрді. Алан Романчук пен Мария Симонс Роберт Джорданның редакторлық көмекшілері болған. Кітап – бүкіл серияның толық анықтамалығы. Авторлар осы томға материал жинауды 2005 жылдан бастап жүргізді, ал соңғы кітап серия аяқталғаннан кейін жарық көрді. Майкл Ливингстонның "Уақыт доңғалағының пайда болу тарихы" 2022 жылдың 8 қарашасында жарық көрді.

Комикстер

2004 жылы Джордан серияның фильм, теледидар, бейне ойын және комикс құқықтарын Red Eagle Entertainment өндіріс компаниясына сатты. Dabel Brothers 2005 жылдың шілдесінде New Spring преквелінен бастап серияны комикс түрінде бейімдеуге кірісті. Бастапқыда серия ай сайын жарық көрді, бірақ бесінші санынан кейін үш жылға үзіліс жасады. Red Eagle компаниясы DB Pro тарапынан туындаған кешігулер мен шығармашылық топтағы өзгерістерді атап өтті. Соңғы үш сан 2009–10 жылдары аяқталып, жарияланды. 2009 жылы Дабел серияның бірінші кітабы – «Дүниежүзі көздері» адаптациясына көшті. 2009 жылдың 17 наурызында олар өз веб-сайтында серияның прелюдиясы «Уақыт доңғалағы: Әлемнің көзі #0 – Dragonmount» комиксінен он беттік суреттерді ұсынды. Dynamite Entertainment Роберт Джорданның «Уақыт доңғалағы: Әлемнің көзі» комикс сериясының 35 санын жариялады, ол 2013 жылдың наурызында аяқталды. 2013 жылғы сұхбатта комикстер жалғаса ма деген сұраққа жауап берген Харриет Макдугал: «Егер сатылым қорқынышты түрде төмендемесе, ақыры бәрін жасаймыз. Яғни, мен нақты білмеймін» деді. 43 «Жаңа көктем» және «Әлемнің көзі» комикстері кейіннен жиналып, алты графикалық роман сериясы ретінде шығарылды, соңғысы 2015 жылдың ақпанында жарық көрді. Dynamite 2023 жылдың қарашасынан бастап Роберт Джорданның «Уақыт доңғалағы: Ұлы аңшылық» комиксінің адаптациясын жариялай бастады.

Ойындар

Уақыт доңғалағы MUD бар, ол осылай немесе WoTMUD аббревиатурасымен анықталады, ол Уақыт доңғалағына ұқсас әлемде орналасқан, бірақ шамамен 30 әлемдік жыл бұрынғы кезеңде өтеді. Ол 1993 жылдан бері дерлік үздіксіз жұмыс істеп келеді. Маңыздысы, WoTMUD автордан оның туындысын, негізгі кейіпкерлерді қоспағанда, пайдалануға жазбаша рұқсат алған. 1999 жылы "Уақыт доңғалағы" атты компьютерлік ойын шықты. Ойын барысында Аес Седай Ақ мұнараға жасалған шабуылдан кейін қарақшыны іздеп табуға және Қараңғының мерзімінен бұрын босатылуын болдырмауға тиіс. Соңында ол Шейол Гулда ұмытылған ұзаққа созылған ритуалды біліп, орындайды, осылайша Қараңғы Ие шаңқауда тоқтатылып қалады. Роберт Джордан ойынды жасау кезінде кеңес алған болса да, ол өзі сюжетті жазған жоқ, ал ойын канон емес деп есептеледі. 1999 жылдан бастап Precedence Entertainment "Уақыт доңғалағы" жинақталатын карта ойындарының үш жиынтығын шығарды. 2001 жылы Wizards of the Coast компаниясы Dungeons & Dragons ойынының үшінші нұсқасы үшін жасалған d20 ережелерін пайдаланып "Уақыт доңғалағы" ролелік ойынын шығарды. Ойын 2002 жылы жарық көрген "Аждаһаның болжамдары" атты бір ғана оқиғалық модульге ие болды. Оқиғалық кітап шыққаннан кейін Wizards of the Coast компаниясы ойынға қатысты басқа өнімдер шығармайтынын хабарлады. Роберт Джордан ролелік ойынның кейбір мәселелерін атап өтті, мысалы, оқиғалық модульдегі сюжеттік бөлшектер кітаптармен қайшы келеді. 2009 жылдың басында EA Games MMORPG құқығын сатып алғанын және оны EA Partners бағдарламасы арқылы жариялауды жоспарлағанын мәлімдеді. Келесі жылы Obsidian Entertainment PlayStation 3, Xbox 360 және PC платформалары үшін жобада жұмыс істейтінін хабарлады. Алайда, жоба шамамен 2014 жылы тоқтатылған сияқты.

Музыка

1999 жылы Роберт Берридің музыкасы және кітаптардан шабыт алған «Уақыт доңғалағының саундтрегі» жарық көрді. Неміс пауэр-метал тобы Blind Guardian 2010 жылы шыққан «At the Edge of Time» альбомының бір бөлігі ретінде «Уақыт доңғалағы» сериясына арналған екі ән жазды: «Ride into Obsession» және «Wheel of Time». Шведтік ауыр металл тобы Katana 2012 жылы шыққан «Storms of War» альбомына «The Wisdom of Emond's Field» атты ән жазды. Американдық пауэр-метал тобы Noble Beast 2014 жылы шыққан, сол атпен аталатын альбомында «The Dragon Reborn» атты ән жазды, ол Ранд ал’Торға сілтеме жасайды. Америкалық блэк-метал тобы Shaidar Logoth өзінің атын Шадар Логот қаласының бейімделуінен алады және лирикалық тұрғыда Падан Фейн кейіпкерін кеңейтеді. Австриялық Dragony металл тобы 2018 жылы «Masters of the Multiverse» альбомында «Flame of Tar Valon» әнін шығарды, ол Амирлин Мүшесіне сілтеме жасайды. Швед металл тобы Freternia 2019 жылғы «The Gathering» альбомында «Reborn» әнін шығарды, ол Ранд ал’Тор – Айдахардың қайта тууына сілтеме жасайды. Америкалық Lyra тобы «The Sword That Could Not Be Broken» әнін, сондай-ақ Ишамаилге сілтеме жасайтын «Betrayer of Hope» әнін жазды. Oddwood-тың Dread Crew тобы «The Gleeman» әнін шығарды, ол Томның Уайтбридждегі Мэрдралмен болған шайқасына сілтеме жасайды. Шотландтық Farseer металл тобы 2016 жылы «Fall Before the Dawn» альбомында «Luck of the Joker» әнін шығарды, онда Матрим Каутонның бүкіл серия бойындағы ең маңызды оқиғалары туралы айтылады. Швед тобы Withered Beauty өздерінің аттас альбомында «He Who Comes with the Dawn» әнін шығарды, ол Айдахарға сілтеме жасайды. Американдық Black Metal тобы Horn of Valere аты да сериядағы артефактқа тікелей сілтеме болып табылады. Әдебиетке негізделген симфониялық поэма дәстүрінде американдық композитор Сет Стюарт «Уақыт доңғалағы» сериясында сипатталған миф пен сиқырдың епонимдік дәуірінен шабыт алған «Аңыздар дәуірі» атты толық көлемді оркестрлік шығарма шығарды. Оркестрлік шығарманың тұсаукесері 2011 жылы Биалл концерт залында өтті.

In 1999, A Soundtrack for the Wheel of Time was released, featuring music by Robert Berry and inspired by the books. The German power metal band Blind Guardian have written two songs dedicated to the Wheel of Time series as part of their 2010 album At the Edge of Time: "Ride into Obsession" and "Wheel of Time". Swedish heavy metal band Katana also wrote a song, entitled "The Wisdom of Emond's Field", on their 2012 album Storms of War. The American power metal band Noble Beast, on their 2014 album of the same name, wrote a song entitled "The Dragon Reborn", in reference to Rand al'Thor. The American black metal band Shaidar Logoth takes its name from an adaptation of the city of Shadar Logoth, and lyrically expands on the character Padan Fain. The Austrian metal band Dragony, on their 2018 album "Masters of the Multiverse", released the song "Flame of Tar Valon", referencing the Amyrlin Seat. The Swedish metal band Freternia, on their 2019 album "The Gathering", released the song "Reborn", referencing the Dragon Reborn, Rand al'Thor. The American band Lyra wrote the song "The Sword That Could Not Be Broken", about the history of Manetheren, as well as the song "Betrayer of Hope", in reference to Ishamael. The Dread Crew of Oddwood produced the song "The Gleeman", which refers to Thom's battle with a Myrddraal in Whitebridge. The Scottish metal band Farseer, on their 2016 album "Fall Before the Dawn", released the song "Luck of the Joker", which references the most important events that happen to Matrim Cauthon during the whole series. The Swedish band Withered Beauty, on their self titled album, released the song "He Who Comes with the Dawn" in reference to the Dragon. The name of the American Black Metal band Horn of Valere is also a direct reference to an artifact from the series. In the tradition of the literature inspired symphonic poem, American composer Seth Stewart produced a full scale orchestral work entitled "Age of Legends", inspired by the eponymous era of myth and magic described throughout the Wheel of Time series. The orchestral piece was premiered and recorded in 2011 at the Beall Concert Hall.

Алғашқы әрекеттері

2000 жылы CNN.com сайтындағы әңгімеде Роберт Джордан NBC телеарнасының «Көздің көзі» романы бойынша шағын сериал түсіруге келісім алғанын айтты. Бірақ ол сериалдың түсірілуіне күмәнданып, «сол келісімге қол жеткізуге қатысқан негізгі адамдар NBC-ден кетіп қалды» деді. 2008 жылы Universal Pictures сериалды фильмге бейімдеу үшін иеленді, ал «Көздің көзі» алғашқы фильм ретінде жоспарланды. Алайда, ешқайсысы іске аспады. 2015 жылдың ақпан айында Red Eagle Entertainment FXX кабельдік арнасына «Winter Dragon» 22 минуттық пилоттық фильмін көрсету үшін эфир уақытын төледі, бұл «Уақыт доңғалағы» сериалының құқықтарын сақтап қалуға мүмкіндік берді. «Көздің көзі» романының кіріспесіне негізделген пилоттық фильмде Макс Райан Льюс Терин Теламон, ал Билли Зейне Ишамаил рөлінде ойнады. Бұл көрсетім түн ортасынан кейін жарнамасыз және хабарламасыз эфирге шықты. Харриет Макдугал бастапқыда бұл шоу туралы естімегенін, ал «Уақыт доңғалағы» фильмінің құқықтары бірнеше күннен кейін, 2015 жылдың 11 ақпанында, оның компаниясы – Bandersnatch Group-қа қайтарылатынын мәлімдеді. Оның бұл сөздері Red Eagle компаниясымен жала жабуға қатысты сот процесіне әкелді, бірақ шілде айындағы келіссөздер нәтижесінде ол тоқтатылды. io9 сайтына берген сұхбатында Red Eagle Entertainment бас директоры Рик Селведж «бұл көбінесе оны эфирге шығару мәселесі болды» деді. FXX өкілі арнаға шоуды көрсету үшін ақы төленгенін мәлімдеді, бірақ Селведж болашақ сериалды ескере отырып, оның түсірілгенін айтты. «Біз телесериалға халықаралық деңгейде үлкен сұраныс бар деп ойлаймыз және оны өндіріске алып, нарыққа шығаруды күтеміз». 2016 жылдың 29 сәуірінде Харриет Макдугал құқықтық мәселелер шешілгенін және телесериал әзірленуде екенін растады.

Amazon Prime Video сериалдары

2017 жылдың 20 сәуірінде сериалдың жаңа бейімделуі жарияланды, оны Sony Pictures Television, Red Eagle Entertainment және Radar Pictures бірлесіп, Раф Джадкинс шоураннер және атқарушы продюсер ретінде жасады. 2018 жылдың ақпан айында Amazon Studios компаниясы Sony Pictures Television компаниясымен Amazon Prime Video стриминг сервисінде серіктестікте әзірлеу туралы келісім жасады. Сериалға ресми түрде 2018 жылдың қазан айында жасыл жарық берілді. Бірінші маусымның түсірілімі 2019 жылдың 16 қыркүйегінде басталды, 2020 жылдың наурызында COVID-19 пандемиясының салдарынан тоқтатылды, бірақ 2021 жылдың сәуірінде қайта басталды және 2021 жылдың мамырында аяқталды. 2021 жылдың 20 мамырында Amazon сериалды екінші маусымға жаңартты. "Уақыт доңғалағы" 2021 жылдың 19 қарашасында тұсаукесерге шықты. Екінші маусымның түсірілімі 2021 жылдың 19 шілдесінде басталды және 2022 жылдың ақпан айында аяқталды. 2022 жылдың 21 шілдесінде, екінші маусымның тұсаукесерінен бұрын Amazon сериалды үшінші маусымға жаңартты. Екінші маусым 2023 жылдың 1 қыркүйегінде көрсетілді және серияның екінші және үшінші кітаптары – "Ұлы аңшылық" (1990) және "Аждаһаның қайта тууы" (1991) элементтерін біріктірді. Үшінші маусым төртінші және бесінші кітаптарды қамтиды, "Көлеңке көтерілісі" (1992) және "Жаратушы оттар" (1993). 2021 жылға қарай серияның бүкіл әлемде 90 миллионнан астам данасы сатылды, бұл оны "Жүзіктер билеушісінен" бері ең көп сатылған эпикалық фантастика серияларының біріне айналдырды.

Жарықшылар мәдениеті

Көптеген жанкүйерлер Dragon Con-ға қатысады, онда 2001 жылдан 2012 жылға дейін "Уақыт доңғалағы" бойынша эксклюзивті мазмұн болды. "Уақыт доңғалағының" енді жылдық JordanCon конвенциясы бар, ол 2009 жылдан бері Грузия штатының Атланта қаласында жыл сайын өткізіліп келеді. 2020 жылғы конвенция COVID-19 пандемиясының салдарынан жойылды. Оның орнына, ол интернет арқылы өтті, ал кейбір шаралар Zoom платформасы арқылы ұйымдастырылды. 2023 жылғы сәуір айында өткен конвенция JordanCon құрылғанына 15 жыл толу мерекесіне арналды. 2022 жылдың 8-10 шілдесінде Огайо штатының Дублин қаласында WoTCon атты жаңа конвенция өтті. Бұл конвенция "Уақыт доңғалағы" әлеміне – романдарға, әлеуметтік желілерге және телесериалға арналды. Екінші конвенция 2023 жылдың 14-16 шілдесінде өтті.