Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландиялық шахматшы және математик
Dutch chess player & mathematician
Махгиелис "Макс" Эуве (; 20 мамыр 1901 – 26 қараша 1981) – голландиялық шахматшы, математик, жазушы және шахмат ұйымдастырушысы. Ол әлем чемпионы атағын алған бесінші шахматшы, бұл атақты ол 1935 жылдан 1937 жылға дейін сақтап тұрды. 1970 жылдан 1978 жылға дейін FIDE, Әлемдік шахмат федерациясының президенті қызметін атқарды.
Machgielis "Max" Euwe (; May 20, 1901 – November 26, 1981) was a Dutch chess player, mathematician, author, and chess administrator. He was the fifth player to become World Chess Champion, a title he held from 1935 until 1937. He served as President of FIDE, the World Chess Federation, from 1970 to 1978.
Алғашқы жылдары, білімі және кәсіби мансабы
Евве Амстердамның Уотерграфсмеер ауданында дүниеге келген. Ол Амстердам университетінде интуиционисттік логиканың негізін қалаушы Л. Е. Ж. Браувердің (кейіннен оның досы болған және оның қабіріне сөз сөйлеген) басшылығымен математиканы оқыды. 1926 жылы Роланд Вайтценбоктың жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Ол математиканы алдымен Роттердамда, содан кейін Амстердамдағы қыздар лицейінде оқытты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Евве компьютерлік бағдарламалауға қызығушылық танытып, Роттердам және Тильбург университеттерінде осы мамандық бойынша профессор болып тағайындалды. 1971 жылы Тильбург университетінен зейнетке шықты. Ол шахмат ойынының интуиционисттік көзқарас тұрғысынан математикалық талдауын жариялады, онда Тью-Морзе тізбегін қолданып, сол кездегі ресми ережелердің (1929 жылы) шексіз ойындар мүмкіндігін жоққа шығармайтынын көрсетті.
Euwe was born in the Watergraafsmeer, in Amsterdam. He studied mathematics at the University of Amsterdam under the founder of intuitionistic logic, L. E. J. Brouwer (who later became his friend and for whom he held a funeral oration), and earned his doctorate in 1926 under Roland Weitzenböck. He taught mathematics, first in Rotterdam, and later at a girls' Lyceum in Amsterdam. After World War II, Euwe became interested in computer programming and was appointed professor in this subject at the universities of Rotterdam and Tilburg, retiring from Tilburg University in 1971. He published a mathematical analysis of the game of chess from an intuitionistic point of view, in which he showed, using the Thue–Morse sequence, that the then official rules (in 1929) did not exclude the possibility of infinite games.
Шахмат карьерасының алғашқы жылдары
Ев өзінің алғашқы турнирінде 10 жасында ойнап, барлық ойында жеңіске жетті. Ол 1921 жылдан 1952 жылға дейін қатысқан барлық голландиялық шахмат чемпионаттарында жеңіске жетті, ал 1955 жылы титулды қайта жеңіп алды; оның 12 титулы әлі күнге дейін рекордтық көрсеткіш. Бұл кезеңде басқа жеңімпаздар 1936 жылы Сало Ландау болды, ол кездегі әлем чемпионы Эуве жарысқа қатыспады; және 1954 жылы Ян Хайн Доннер. Ол 1928 жылы Гаагада 12/15 ұпаймен шахматпен әуесқойлар арасында әлем чемпионы атанды. 1926 жылы үйленген Евэ көп ұзамай отбасын құрды және тек мектеп демалысында ғана бәсекелестік шахмат ойнай алды, сондықтан оның жоғары деңгейдегі халықаралық шахмат жарыстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі болды. Бірақ ол 1920 жылдардың басынан 1930 жылдардың ортасына дейін уақыт таба алатын бірнеше турнирлерде жақсы өнер көрсетті. Ол 1926 жылдың желтоқсанында / 1927 жылдың қаңтарында Нидерландыда Александр Алекхинге 4½/10 (+2−3=5) есебімен оқу матчында жеңілді. Бұл матч Эуэге болашақта әлем чемпионы Хосе Рауль Капабланкамен кездесуге дайындалуға көмектесу үшін өткізілді. Эуве 1928 және 1928‒29 жылдары Нидерландыда өткен FIDE Чемпионатының бірінші және екінші матчтарында Ефим Боголюбовқа жеңіліп, әр матчта 4½/10 ұпай жинады ((+2−3=5) бірінші матчта, (+1−2=7) екінші матчта). Ол 1931 жылы Амстердамда Капабланкаға қарсы матчта 4/10 (+0−2=8) есебімен жеңілді. Ол 1932 жылы Амстердамда Шпильманнға қарсы матчта 3–1 есебімен жеңіске жетті, бұл Эуэге Сало Флормен алдағы матчқа дайындалуға көмектесті. 1932 жылы Эуэ Флормен 8–8 есебімен тең түсті. Рубен Файнның айтуынша, бұл нәтижелер Эуэ мен Флорды Алекхиннің ең сенімді қарсыластары ретінде көрсетті.
Euwe played his first tournament at age 10, winning every game. He won every Dutch chess championship that he entered from 1921 until 1952, and won the title in 1955; his 12 titles are still a record. The only other winners during this period were Salo Landau in 1936, when Euwe, then world champion, did not compete; and Jan Hein Donner in 1954. He became the world amateur chess champion in 1928, at The Hague, with a score of 12/15. Euwe married in 1926, started a family soon afterwards, and could play competitive chess only during school vacations, so his opportunities for top level international chess competition were limited. But he performed well in the few tournaments and matches for which he could find time, from the early 1920s to mid 1930s. He lost a training match to Alexander Alekhine in the Netherlands in December 1926 / January 1927, with 4½/10 (+2−3=5). The match was played to help Euwe prepare for a future encounter with José Raúl Capablanca, then world champion. Euwe lost both the first and second FIDE Championship matches to Efim Bogoljubow, held in the Netherlands in 1928 and 1928‒29 respectively, scoring 4½/10 in each match ((+2−3=5) in the first match, (+1−2=7) in the second match). He lost a match to Capablanca in Amsterdam in 1931 with 4/10 (+0−2=8). He won a match against Spielmann in Amsterdam in 1932, 3–1, played to help Euwe prepare for his upcoming match with Salo Flohr. In 1932, Euwe drew a match with Flohr 8–8, According to Reuben Fine, these results established Euwe and Flohr as Alekhine's most credible challengers.
Әлем чемпионы
1933 жылы Макс Эуэ Алекхинге чемпиондық матчқа шақырды. Алекхин 1935 жылғы қазан айына матчты қабылдады. Сол жылдың басында голланд радиосының спорт журналисі Хан Холландер Капабланкадан алдағы матч туралы пікірін сұрады. Капабланка мен Эуэ екеуі де сөйлейтін сирек кездесетін архивтік фильмде Капабланка былай деп жауап берді: "Доктор Алекхиннің ойыны 20% алдау. Доктор Эуэнің ойыны анық және түзу. Доктор Эуэнің ойыны – кейбір жағынан Алекхиннен кем болса да – тепе-тең." Содан кейін Эуэ голланд тілінде өз бағасын берді, сезімдерінің оптимизм мен пессимизм арасында ауысып жатқанын түсіндірді, бірақ соңғы он жылда олардың есебі 7–7 теңдігімен аяқталды. 1935 жылдың 15 желтоқсанында, 80 күн ішінде Нидерландтың 13 қаласында өткен 30 ойыннан кейін, Эуэ Алекхинді 15½–14½ есебімен жеңіп, бесінші әлем чемпионы атанды. Алекхин бастапқыда үш ойынға алға шықты, бірақ Эуэ теңестіріп, ақырында жеңіске жетті. Оның жеңісі Нидерландта шахмат спортына үлкен серпін берді. Бұл сондай-ақ ойыншылар кезек күту кезінде талдау жасауға көмектескен алғашқы әлем чемпионаты болды. Эуэнің жеңісі үлкен сенсация деп есептелді – ол Алекхинді жеңудің қиын екенін ойлаған. Бірақ матч кезінде Эуэге көмектескен Сало Флор Алекхиннің тым сенімді болуы алкогольден гөрі үлкен проблема деп ойлады; ал Алекхин өзі оңай жеңеді деп мәлімдеген. 1936 жылы Нотингемдегі үлкен турнирде (Ботвинник пен Капабланкадан жарты ұпай кем, ал Алекхинді жарты ұпай басып өтті) Эуэнің көрсеткен ойыны оның лайықты чемпион екенін көрсетті, тіпті ол бұрынғы чемпиондардай үстем болмаса да. Рубен Файн былай деп жазды: "Реванш алдындағы екі жылда Эуэнің күші артты. Ол ешқашан өзінің қарсыластарынан басымдық танытпағанмен, осы кезеңде оған тең келгендер болған жоқ." Эуэ 1937 жылы Нидерландта өткен реванш матчта Алекхинді 15½–9½ есебімен жеңіліске ұшыратты. Алекхин реваншқа дайындалу үшін ішімдік пен темекіні тастаған, бірақ кейін қайта ішімдікке көшкен. Ол 1927–1934 жылдар аралығында шахматта үстемдік еткен кездегі деңгейіне оралды. Матч бастапқыда қызықты болды, бірақ Эуэ ойын соңында құлдырап, соңғы бес ойынның төртеуінде жеңіліске ұшырады. Эуэнің екінші ойыншысы болған Файн құлдыраудың себебін жүйкелік кернеуге байланысты деп санайды, мүмкін Эуэ тыныш көрінуге тырысқандықтан осы жағдай ушықты. 1950 жылы ФИДЕ Эуэге алғашқы тізімінде халықаралық гроссмейстер атағын берді. 1951 жылы Гихон халықаралық турниріне қатысып, Пилник пен Россолимодан басымдықпен жеңіске жетті (+7 =2). Эуэнің соңғы ірі турнирі 1953 жылы Цюрихте өткен екі айналымдық кандидаттар турнирі болды, онда ол соңғыдан екінші орынды иеленді. Турнирдің бірінші жартысында ол көшбасшылардың қатарында болды, бірақ екінші жартысында шаршады. Эуэ 1927 жылдан 1962 жылға дейін, 35 жыл бойы Нидерланд құрамасы үшін жеті шахмат олимпиадасында ойнады, әрқашан бірінші тақтада. 1927 жылы Лондон олимпиадасында 10½/15 ұпай, 1937 жылы Стокгольмде 9½/13 ұпай (қола медаль), 1950 жылы Дубровникте 8/12 ұпай, 1954 жылы Амстердамда 7½/13 ұпай, 1958 жылы Мюнхенде 8½/11 ұпай (57 жасында күміс медаль), 1960 жылы Лейпцигте 6½/16 ұпай және 1962 жылы Варнада 4/7 ұпай жинады. Оның жалпы есебі 54½/87, бұл 62,6 пайызды құрайды. 1957 жылы Эуэ 14 жасар болашақ әлем чемпионы Боби Фишермен қысқа матч өткізді, ол бір ойын жеңіп, екіншісін теңестірді. Фишерге қарсы өмірінде бір жеңіс, бір жеңіліс және бір теңдікке қол жеткізді. Эуэ карьерасы барысында турнирлерде 102 бірінші жүлде жеңіп алды, олардың көпшілігі жергілікті турнирлерде болды. 1964 жылы Израильде өткен Олимпиадада Кеңес Одағы жеңіске жетті. Одан кейін Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық Комитеті Эуэні ФИДЕ президенті лауазымынан шеттетуді жоспарлады. Эуэ Кеңес Одағымен болған кейбір шайқастарында жеңіліске ұшырады. Сосонконың сөзіне сүйенсек, 1973 жылы ол Кеңес Одағының талабын қабылдады: Бент Ларсен мен Роберт Хюбнер, ең мықты кеңес емес үміткерлер (Фишер қазір чемпион болды), Петрополистегі әлсізден гөрі Ленинградтағы аймақаралық турнирде ойнауы керек еді. Ларсен мен Хюбнер әлем чемпионатына қатысудан шеттетілді, өйткені Корчной мен Карпов Ленинградта алғашқы екі орынды иеленді. Осы кезеңдегі дүрбелеңге қарамастан, ФИДЕ президенті ретінде Эуэнің қызметіне қатысты көптеген бағалаулар жағымды: Эуэ мен Ян Тимманның бірлесіп жазған "Фишер әлем чемпионы", 1972 жылғы әлем чемпионаты матчы туралы есеп 1972 жылы жазылған, бірақ 2002 жылға дейін ағылшын тілінде жарияланбаған. Эуэдің "Менің ойындарымнан, 1920–1937" кітабы 1939 жылы Harcourt, Brace and Company баспасынан шыққан, ал 1975 жылы Dover баспасынан қайта басылды. Ол балалар туралы да жазған шығармаларында естен шығармады. Әлем чемпионы атанған жылы ол "Оом Ян немересіне шахмат үйретеді" (Dutch) атты кітап жазды.
In 1933, Max Euwe challenged Alekhine to a championship match. Alekhine accepted the challenge for October 1935. Earlier that year, Dutch radio sports journalist Han Hollander asked Capablanca for his views on the forthcoming match. In the rare archival film footage where Capablanca and Euwe both speak, Capablanca replies: "Dr. Alekhine's game is 20% bluff. Dr. Euwe's game is clear and straightforward. Dr. Euwe's game—not so strong as Alekhine's in some respects—is more evenly balanced." Then Euwe gives his assessment in Dutch, explaining that his feelings alternated from optimism to pessimism, but in the previous ten years, their score had been evenly matched at 7–7. On December 15, 1935, after 30 games played in 13 different cities around the Netherlands over a period of 80 days, Euwe defeated Alekhine by 15½–14½, becoming the fifth World Chess Champion. Alekhine quickly went three games ahead, but Euwe managed to even out and eventually win the match. His title gave a huge boost to chess in the Netherlands. It was also the first world championship where the players had to help them with analysis during adjournments. Euwe's win was regarded as a major upset – he reportedly had believed that beating Alekhine was unlikely But Salo Flohr, who helped Euwe during the match, thought Alekhine's over confidence was more of a problem than alcohol; Alekhine himself said he would win easily. Euwe's performance in the great tournament of Nottingham 1936 (equal third, half a point behind Botvinnik and Capablanca, half a point ahead of Alekhine) indicated he was a worthy champion, even if he was not as dominant as the earlier champions. Reuben Fine wrote, "In the two years before the return match, Euwe's strength increased. Although he never enjoyed the supremacy over his rivals that his predecessors had, he had no superiors in this period." Euwe lost the title to Alekhine in a rematch in 1937, also played in the Netherlands, by the lopsided margin of 15½–9½. Alekhine had given up alcohol and tobacco to prepare for the rematch, although he resumed drinking later. He returned to the sort of form he had shown from 1927 to 1934, when he dominated chess. The match was a real contest initially, but Euwe's play collapsed near the end, and he lost four of the last five games. Fine, who was Euwe's second, attributed the collapse to nervous tension, possibly aggravated by Euwe's attempts to maintain a calm appearance. In 1950, FIDE granted Euwe the title of international grandmaster on its inaugural list. He took part in the Gijón international tournament in 1951, winning ahead of Pilnik and Rossolimo with a score of (+7 =2). Euwe's final major tournament was the double round robin Candidates' Tournament in Zürich, 1953, where he finished next to last. He was in the top half of the field after the first half of the tournament, but tired in the second half. Euwe played for the Netherlands in seven Chess Olympiads from 1927 to 1962, a 35 year span, always on first board. He scored 10½/15 at London 1927, 9½/13 at Stockholm 1937 for a bronze medal, 8/12 at Dubrovnik 1950, 7½/13 at Amsterdam 1954, 8½/11 at Munich 1958 for a silver medal at age 57, 6½/16 at Leipzig 1960, and finally 4/7 at Varna 1962. His aggregate was 54½/87 for 62.6 percent. In 1957, Euwe played a short match against 14 year old future world champion Bobby Fischer, winning one game and drawing the other. His lifetime score against Fischer was one win, one loss, and one draw. Euwe won a total of 102 first prizes in tournaments during his career, many of them local. although the Soviets had won the 1964 Olympiad which had also been held in Israel. The Central Committee of Communist Party of the Soviet Union then started plotting to depose Euwe as president of FIDE. Euwe lost some of his battles with the Soviets. According to Sosonko, in 1973, he accepted the Soviets' demand that Bent Larsen and Robert Hübner, the two strongest non Soviet contenders (Fischer was now champion), should play in the Leningrad Interzonal tournament rather than the weaker one in Petrópolis. Larsen and Hübner were eliminated from the competition for the World Championship because Korchnoi and Karpov took the first two places at Leningrad. Despite the turbulence of the period, most assessments of Euwe's performance as president of FIDE are sympathetic: Fischer World Champion, an account of the 1972 World Chess Championship match, co authored by Euwe with Jan Timman, was written in 1972 but not published in English until 2002. Euwe's book From My Games, 1920–1937 was originally published in 1939 by Harcourt, Brace and Company, and was republished by Dover in 1975 He also did not forget children in his published writings. The year he won the world championship Chess he wrote a book named: (Dutch) Oom Jan leert zijn neefje schaken.
Мұра
Амстердамда Макс Эуэ алаңы (Лейдсплейиннің жанында) орналасқан, онда үлкен шахмат жиынтығы мен мүсіні бар. "Max Euwe Stichting" бұрынғы түрме ғимаратында орналасқан. Мұнда Макс Эуэ мұражайы және шахмат кітаптарының кең жинағы бар.
In Amsterdam, there is a Max Euwe Plein (square) (near the Leidseplein) with a large chess set and statue, where the 'Max Euwe Stichting' is located in a former jailhouse. It has a Max Euwe museum and a large collection of chess books.
Құрметтер
1936 жылы Эуэ Оранж-Нассау орденінің офицері тағайындалды. 1979 жылы Эуэ Оранж-Нассау орденінің командирі дәрежесіне көтерілді.
In 1936, Euwe was appointed Officer of the Order of Orange Nassau. In 1979, Euwe was promoted to Commander of the Order of Orange Nassau.