Кіріспе

Американдық шахматшы, шахмат композиторы, жұмбақ авторы және ойын-сауық математигі Сэмюэл Лойд (30 қаңтар 1841 - 10 сәуір 1911) – американдық шахматшы, шахмат композиторы, жұмбақ авторы және ойын-сауық математигі. Лойд Филадельфияда дүниеге келді, бірақ Нью-Йорк қаласында өсті. Шахмат композиторы ретінде ол көптеген шахматтық мәселелердің авторы болды, көбінесе қызықты идеялармен. Шахмат өнеріндегі ең жақсы кезеңінде Лойд АҚШ-тың үздік шахматшыларының бірі болды және chessmetrics.com сайтына сәйкес, әлемде 15-орынды иеленді. Ол 1867 жылы Парижде өткен күшті шахмат турниріне (Игнац фон Колиш жеңіске жеткен) қатысты, бірақ онда үлкен жетістікке қол жеткізе алмады, турнирдің соңына қарай орын алды. Оның қайтысынан кейін, оның ұлы Сэмюэл Лойд кіші 1914 жылы «5000 жұмбақ энциклопедиясы» атты кітабын жариялады. Әкесінің құрметіне аталған ұлы, «кіші» деген сөзді есімінен алып тастап, әкесінің жұмбақтарын қайта басылымдауды бастады. Лойд (үлкен) 1987 жылы АҚШ Шахмат Даңқы залына енгізілді.

Беделі

Лойд Американың ең көрнекті жұмбақ жазушылары мен танымал етушілерінің бірі ретінде кеңінен танылған, көбінесе ең ұлысы деп есептеледі. Мартин Гарднер 1957 жылғы тамыздағы Scientific American журналындағы Mathematical Games бағанында Лойдты таныстырып, оны "Американың ең ұлы жұмбақ шешушісі" деп атады. 1898 жылы The Strand журналы оны "жұмбақтардың ханзадасы" деп атады. Шахматтық мәселелерді құрастыруда оның стилі өткірлік пен юмормен ерекшеленеді. Алайда, ол өтірік айтуымен және өзін-өзі насихаттауымен де белгілі, және осы себептермен сынға ұшырады – Мартин Гарднердің бағалауынша, "бірақ сонымен қатар, әрине, тәжірибелі сатушы". Канадтық жұмбақ шешуші Мел Стовер Лойдты "ескі адам" деп атады, ал Мэтью Костелло оны "жұмбақтар әлемінің ең танымал насихатшысы, гений" деп сипаттады, бірақ сонымен қатар "алаяқ" және "тілді шешен май сатушы" деп атады. Ол біраз уақыт жұмбақ шешуші Генри Дюденеймен бірлесіп жұмыс істеді, бірақ Дюденей хат алмасуды тоқтатты және Лойдты оның жұмбақтарын ұрлап, өз атымен жариялағанын айыптады. Дюденей Лойдты соншалықты жек көріп, оны шайтанмен теңеді. Лойд 1891 жылдан бастап 1911 жылы қайтыс болғанға дейін қораптағы он бес тізбекті және бір бос орынды жұмбақты өзі ойлап тапқанын мәлімдеді. Бұл қызығушылық 1880 жылдың шілдесіне дейін басылды, ал Лойдтың осы тақырыптағы алғашқы мақаласы 1896 жылға дейін жарияланбады.

Excelsior мәселесі

Оның ең танымал шахмат проблемаларының бірі – Генри Уодсворт Лонгфеллоудың өлеңіне арнап Лойдтың «Экселсиор» деп атаған келесі проблемасы. Ақтар кез келген қорғанысқа қарсы бес жүрісте қараны шах және матқа жіберуі керек:

Лойд достарына негізгі партияда мат бермейтін фигураны таба алмайтынына тіл тигізді, ал 1861 жылы жарияланғанда, ақтар «ең аз мүмкіндігі бар фигура немесе пешкамен» мат береді деген талап қойылды.

Штайнтиц гамбиті мәселесі

Лойдтың ең танымал шахмат проблемаларының бірі. Ол бұл проблема туралы былай деп жазды: "Проблеманың ерекшелігі – ақ патшаның толық қауіпсіздікте болуымен қатар, тікелей қауіп болмаса да, көптеген шабуылдарға қарамастан, қауіпті жолға шығуында".

Карл XII проблемасы

Бұл мәселе алғаш рет 1859 жылы жарияланды. Оқиға 1713 жылы Түріктердің Бендердегі Карл XII-нің қоршауы кезінде болған шахмат оқиғасын қамтиды. "Шарльз осы кезеңді жаттығулар мен шахмат ойындары арқылы өткізді және көбінесе өзінің кеңесшісі Кристиан Альберт Гростузенмен ойнайтын, ал кейбір партиялары Вольтердің еңбектерінде айтылған. Бір күні осылай ойнап отырғанда, партия осы кезеңге жетті, және Шарльз (Ақ) үш қадамнан соң мат жариялады". 1. Rxg3 Bxg3
2. Nf3 Bxh2
3. g4

"Ол сөздерді айтқаннан кейін, бір (түрік) оғы терезені сындырып, Ақ аттыны тақтайдан шашыратып жіберді. Гростузен сескенді, бірақ Шарльз өте сабырлы түрде, екінші атты қайта қойып, матты табуға шақырды, бұл жеткілікті екенін айтты. Бірақ Шарльз тақтаға тағы бір қарады да күлімсіреді. Бізге аттың қажеті жоқ. Мен оны саған бере аламын, тіпті төрт қадамнан соң да мат болады!" 1. hxg3 Be3
2. Rg4 Bg5
3. Rh4+ Bxh4
4. g4#

Кім сенер еді, ол сөзін бітіргеннен кейін, тағы бір оқ бөлмеден өтіп, h2-дегі пілдің тағдырына ие болды. Гростузен сарсылды. "Сендердің жақсы достарың түріктер сендермен бірге", - деді патша алаңсыз, "мен осындай қиындыққа қарсы тұруым күтілмейді, бірақ маған қараңдар, егер мен осы пілден бас тарта аламын ба? Мен бас тартамын!" - деп күліп айтты ол, "мен бес қадамнан соң мат болатынына сенімдімін". 1. Rb7 Be3
2. Rb1 Bg5
3. Rh1+ Bh4
4. Rh2 gxh2
5. g4#

1900 жылы Фридрих Амелунг егер алғашқы оқ аттының орнына мұнараға тисе, Шарльз алты қадамнан соң да мат бере алатынын көрсетті. 1. Nf3 Be1
2. Nxe1 Kh4
3. h3 Kh5
4. Nd3 Kh4
5. Nf4 h5
6. Ng6#

2003 жылы ChessBase Брайан Стюартқа жатқызылған бесінші нұсқаны жариялады. Бірінші оқ аттыны алып тастағаннан кейін, егер екінші оқ h пілінен гөрі g пілін алып тастаса, Шарльз он қадамнан соң мат бере алатын еді. 1. hxg3 Be1
2. Rg4 Bxg3
3. Rxg3 Kh4
4. Kf4 h5
5. Rg2 Kh3
6. Kf3 h4
7. Rg4 Kh2
8. Rxh4+ Kg1
9. Rh3 Kf1
10. Rh1#

Трик-Есек мәселесі

Лойдтың ең танымал жұмбақтарының бірі – "Трик эшектер". Ол 1857 жылы жарияланған, иттер туралы ұқсас жұмбаққа негізделген. Осы мәселеде шешуші сызбаны үзіліс-сызықтар бойынша кесіп, үш бөлігін сондай етіп қайта орналастыру керек, чтобы суреттегі адамдар эшектерге мінгендей көрінсе.

Жоғалып бара жатқан жұмбақтар

Жоғалып кетуші жұмбақ – бұл жұмбақтың бөліктері жылжытылғанда белгілі бір нысанның санын өзгертетін механикалық оптикалық иллюзия. Лойд 1896 жылы айналмалы жоғалып кетуші жұмбақтарды патенттеді және «Жерден түсіп кет», «Тедди мен Арыстан» және «Жоғалып бара жатқан велосипедші» (суретте) атты нұсқаларын жариялады. Әрқайсысы айналдыруға мүмкіндік беретін штифт арқылы картон фонға бекітілген дөңгелек карточкадан тұрады. «Жоғалып бара жатқан велосипедшіде» дискіні жебе А-ға қарай бұрғанда 13 ұл көрінеді. Егер дискіні бұрып, жебені B нүктесіне бағыттаса, онда тек 12 бала ғана пайда болады.

Жоғалып бара жатқан аумақ жұмбағы

Қабырғасы 8 бірлікке тең шаршы ("шахмат тақтасы") төрт бөлікке бөлінеді, оларды 5x13 тіктөртбұрыш құрастыруға болады. Шаршының ауданы 64 бірлік, ал тіктөртбұрыштың ауданы 65 бірлік болғандықтан, бұл әуелде парадокс сияқты көрінеді. Дегенмен, бұл жай ғана көздің алдануы, себебі бөліктер тіктөртбұрыш жасау үшін дәл келіспейді, керісінше диагональ бойымен көзге көрінбейтін шағын кеңістік қалады. Бұл жұмбақ Шахмат тақтасының парадоксы немесе Лойд пен Шломильх парадоксы деп те белгілі.

Клондайк өзенінен оралу

Бұл Сэм Ллойдтың ең танымал жұмбақтарының бірі, алғаш рет 1898 жылғы 24 сәуірде «Нью-Йорк журналы мен жарнамашысында» жарияланған (қолда бар мәліметтерге сүйенсек). Ллойдтың бастапқы нұсқаулары: Ортадағы жүректен бастап, солтүстікке, оңтүстікке, шығысқа немесе батысқа, немесе әйелдер айтқандай, солтүстік-шығысқа, солтүстік-батысқа, оңтүстік-шығысқа немесе оңтүстік-батысқа қарай сегіз бағыттың кез келгеніне үш қадаммен түзу сызықпен жүріңіз. Үш қадамды түзу сызықпен басып өткеннен кейін, сіз екінші күндік сапарды көрсететін сан жазылған квадратқа жетесіз, ол қанша қадам бару керектігін сегіз бағыттың кез келгеніне түзу сызықпен көрсетеді. Осы жаңа нүктеге жеткен соң, көрсетілген санға сәйкес тағы да жүріңіз және жеткен сандардың талаптарын орындай отырып, сізді шекарадан бір қадам асырып жіберетін санмен квадратқа жеткенше жалғастырыңыз. Осы кезде сіз орманнан шығып, қалағаныңызша айқайлай аласыз, себебі жұмбақты шешкен боларсыз.