Кіріспе

19 ғасырдағы ағылшын шахмат шебері және Шекспирді зерттеуші Говард Стаунтон (1810 жылғы сәуір – 1874 жылғы 22 маусым) – 1843 жылдан 1851 жылға дейін әлемдегі ең күшті шахматшы деп есептелген ағылшын шахмат шебері, бұл негізінен 1843 жылы Пьер Шарль Фурнье де Сент-Аманға қарсы жеңісінің арқасында болды. Ол стандартталған пішіндегі, анық ажыратылатын шахмат фигураларынан тұратын шахмат жиынтығын ұсынды – Натаниел Кук жариялаған Стаунтон үлгісі, ол әлі күнге дейін жарыстарда қолданылатын стиль болып табылады. Ол 1851 жылы өткен алғашқы халықаралық шахмат турнирінің бас ұйымдастырушысы болды, бұл Англияны әлемдегі жетекші шахмат орталығына айналдырды және Адольф Андерсеннің әлемдегі ең күшті шахматшы ретінде танылуына себепкер болды. 1840 жылдан бастап ол жетекші шахмат комментаторы болды және 1840 жылдардағы үздік шахматшыларға қарсы матчтарда жеңіске жетті. 1847 жылы ол Шекспирді зерттеуші ретінде екінші мансабын бастады. Денсаулығының нашарлауы және екі жазушылық мансабы оны 1851 жылдан кейін бәсекелестік шахматтан бас тартуға мәжбүр етті. 1858 жылы Стаунтон мен Пол Морфи арасында матч ұйымдастыруға әрекеттер жасалды, бірақ ол сәтті болмады. Британ шахмат қауымдастығының президенті Лорд Литтлтонның айтуынша, Стаунтон Морфиді матчтан қашуға тырысқан кезде жаңылыстырды; сондай-ақ, Стаунтон дене күшіне келу және матчқа уақыт табу мүмкіндігін асыра бағалаған болуы мүмкін. Қазіргі заманғы сарапшылар Стаунтонның позициялық ойынды түсіну деңгейі замандастарынан әлдеқайда жоғары болғанын айтады. Ол белсенді шабуылға жиі көшпегенімен, дайындық толық болған кезде шабуылдайтын. Оның шахмат мақалалары мен кітаптары кеңінен таралды және Ұлыбританияда шахматтың дамуына үлкен үлес қосты, ал оның «Шахматшылар нұсқаулығы» (1847) ондаған жылдар бойы анықтамалық құрал болып табылды. «Ағылшын дебюті» және «Стаунтон гамбиті» аталған шахмат дебюттері оның оларды қолдауының нәтижесінде пайда болды. Стаунтон өмірлік жолында даулы тұлға болды, оның шахмат жазбалары кейде қатыгез болатын. Дегенмен, ол бірнеше күшті шахматшылармен және ықпалды шахмат әуесқойларымен жақсы қарым-қатынас орнатты және өте жақсы басқару дағдыларын көрсетті.

Өмір

Стаунтонның ерте өмірі туралы көптеген мәліметтер оның өзі айтқан сөздерге негізделген. 1861 және 1871 жылғы Англия халық санағында ол 1851 жылғы санақта туған жері деп көрсеткен Кезвик, Камберленд, Лейк округінде туғанын айтқан. 1849 жылы неке тіркелімінде әкесі ретінде Уильям Стаунтонды көрсеткен. Оның тууы немесе крещениесі туралы ешқандай жазба табылған жоқ. Шахмат тарихшысы Х.Ж.Р. Мюррей түрлі дереккөздерден "жинаған" ақпаратты былай қорытындылады: Стаунтон 1810 жылы дүниеге келді, шамасы, Фредерик Ховардтың (Карлайлдың бесінші графы) заңды емес ұлы болған; жас кезінде оған көңіл бөлмеген, білімі аз немесе мүлдем болмаған; Оксфордта біраз уақыт өткенімен, ол ешқашан университет студенті болған жоқ; есейген кезде бірнеше мың фунт мұра алған, бірақ оны тез ысырап еткен; кейінірек Стаунтон көбінесе "Венеция саудагері" пьесасында Лоренцо рөлін ойнағанын, ал танымал актер Эдмунд Киннің Шейлок рөлінде ойнағанын айтатын.

1845-1848, шахмат жазушысы және промоутері

1845 жылы Стаунтон The Illustrated London News үшін шахмат рубрикасын бастады, ол әлемдегі ең беделді шахмат рубрикасына айналып, өмірінің соңына дейін жарияланып тұрды. Оның мақалаларының көп бөлігі тақтадағы ойынға арналған болса да, мақалалардың көпшілігі корреспонденциялық шахматқа қатысты. Кейбір адамдар Пол Морфи сияқты жас дарынды шахматшылардың қадамдарын ынтамен қадағалады. Стаунтон The Illustrated London News үшін 1400-ден астам апталық мақала жазды. Онда 300-ден астам бетке жуық дебюттерді талдау және шамамен 100 беттік эндшпиль талдауы бар. Стаунтонның нұсқаулығы Билгер мен фон дер Ласаның «Шахмат ойынының нұсқаулығы» (алғаш рет 1843 жылы жарық көрген) негізінде жасалған, бірақ Стаунтонның көптеген өзгертулерімен және талдауларымен толықтырылған. Ол 1846 жылы екі матчқа қатысып, кәсіби шахматшылар Бернхард Хорвицті (он төрт жеңіс, үш теңдік және жеті жеңіліс) және Дэниел Харвицті оңай жеңді. Харвицке қарсы матч өте ерекше форматта өтті: жеті партияда Стаунтон Харвицке пешка мен екі жүріс артықшылық берді (Стаунтон төртеуін жеңіп, үшеуінде жеңілді), жеті партияда пешка мен бір жүріс артықшылық берді (Стаунтон алтауінде жеңілді, біреуін жеңді) және жеті партияда ешқандай артықшылықсыз (Стаунтон жетісін де жеңіп алды). Энтони Сайди мен Норман Лессинг: «Егер шахматшылар арасында қай шахмат фигураларымен ойнағанды ұнататыны туралы дауыс берілсе, Стаунтон шахмат жиынтығы бәрінен де көп дауысқа ие болар еді» деп жазды.

1851 жылы Лондон халықаралық турнирі

Стаунтон алғашқы халықаралық турнирді ұйымдастыруды ұсынды және бастама көтерді, өйткені ол 1851 жылғы Ұлы көрмені бірегей мүмкіндік деп есептеді, себебі халықаралық қатысуға кедергі келтіретін қиындықтар едәуір азаяр еді. Стаунтон мен оның әріптестері бұл турнирде амбициялы мақсаттар қойды, соның ішінде бәсекелестік шахмат пен шахмат туралы жазу үшін әртүрлі ережелер мен процедураларды стандарттауды аяқтау үшін «Шахмат Парламентін» шақыру. Стаунтон шахмат ашылулары туралы белгілі барлық ақпаратты көрсететін жинақ жасауды ұсынды, мүмкіндігінше кесте түрінде. Турнир басталмас бұрын капитан Кеннеди мен Миссуридегі «Liberty Weekly Tribune» басылымы жеңімпазды «Әлемдік шахмат чемпионы» деп тану керектігін жазды. Жалпы жауап ынталы болғанына қарамастан, фон дер Ласа, Сент-Амант және Кокрейн сияқты бірнеше маңызды ойыншылар қатыса алмады. Комитет басқа британдық ойыншылар үшін «Лондон провинциялық турнирін» де ұйымдастырды және нокаут турнирі үшін қажетті ойыншылар санын алу үшін халықаралық турнирде ойнауға кейбір қатысушыларды «ілгерілетті». Стаунтонның Уильямсқа жеңілуі Стаунтонның бәсекелестікке де, ұйымдастыру комитетінің хатшысы қызметін де атқарғандықтан, өзін тым жайылтқанын көрсетеді. 1850 жылдардың ортасында Стаунтон Шекспирдің мәтінін редакциялау үшін Routledge баспасымен келісімшарт жасады. Бұл басылым 1857 жылдан 1860 жылға дейін бөліп шығарылды және Стаунтонның жұмысы сарапшылар тарапынан жоғары бағаланды. Шахмат тарихшысы Х.Дж.Р. Мюррей Стаунтонның хаты мен мақаласын ұсыныстан сыпайы бас тарту ретінде түсіндіру керек деп жазды, бірақ Морфи оларды басқаша түсіндірді, ал 1858 жылы Еуропаға сапарының басты себебі Стаунтонмен матч ойнау үміті болды. Кейбір шахмат тарихшылары Мюррейдің Стаунтонның жауабын түсіндіруімен келіспейді. 1858 жылдың маусым айында Англияға келген Морфи Стаунтонды бірден матчқа шақырды. Басында Стаунтон Морфидің ұсынысын қабылдамады, себебі шақыру тым кеш келді, және ол бірнеше аптаға кейінге жылдыруды сұрады. Осы уақытта Морфи АҚШ-тағы достарына Стаунтонмен матч үшін ақша жинауды сұрап хат жазды. Морфидің отбасы «оған өзінің немесе басқа біреудің ақшасымен ақшалай матч ойнауға рұқсат бермеуі керек» деп, үлес қосудан бас тартты, бірақ Нью-Орлеан шахмат клубы 500 фунт стерлинг жіберді. Осы арада Морфи Парижге континенттік шеберлермен ойнауға кетті. Қыркүйек айында «The Illustrated London News» Морфи туралы мақтаумен толық беттік мақала мен шахмат бағанасында оны мақтаумен атады. 1858 жылдың 6 қазанында Парижде Морфи Стаунтонға ашық хат жазды, ол бірнеше басылымдарға таратылды, онда Морфи Стаунтонның мінез-құлқына наразылық білдірді. Стаунтон 9 қазанда жауап беріп, кездескен қиындықтарын қайталады, бірақ енді оларды матчты тоқтатудың себептері ретінде келтірді. Стаунтонның кейінгі өмірінің көп бөлігі Шекспир туралы жазумен айналысты, соның ішінде: 1864 жылы «Жоқ-жоқ туралы көп шу» романының фотолитографиялық көшірмесі және 1866 жылы Шекспирдің бірінші фолиосы; және 1872 жылдан бастап оның өліміне дейін жарияланған Шекспир мәтінінің күдікті бұзылулары туралы мақалалар. Бұл еңбектердің барлығы сол кезде жоғары бағаланды. Ол 1874 жылдың 22 маусымында жүрек ауруынан кенеттен қайтыс болғанда, ол осы мақалалардың бірін жазып отырды. Оның ескерткіш тақтасы қазір Лондонның Лансдон Роуд 117 мекенжайында орналасқан. 1997 жылы Лондонның Кенсал Грин зиратында оның қабірінің үстіне шахмат атты бейнелеген ескерткіш тас орнатылды, ол бұрын белгісіз және ескерілмеген еді.

Бағалау

Стаунтон өз заманынан бері даулы тұлға болып келген. Шахмат журналисі Марк Уикстің сөздері бойынша, "Стаунтон шахмат тарихында бірегей қиындық туғызады. Көптеген ойыншылар оның есімін бірден Пол Морфимен байланыстырады, мысалы, 'Стаунтон Морфимен матч өткізуден жалтарды'. Бұл өте әділетсіз, себебі бұл Стаунтонның маңызды жетістіктерін назардан тыс қалдырып, салыстырмалы түрде маңызсыз, фактілер бойынша даулы оқиғаға назар аударады." Шахмат тарихшысы Эдвард Винтер жазғандай, "Стаунтон-Морфи дауында ұлттық көзқарас мәселесін, өкінішке орай, қарастыру қажет."

Өзге еңбектері

Стаунтонның Шекспир пьесаларының басылымы құрметті болды.

Стаунтон мемориалдық турнирі

2003 және 2009 жылдар аралығында Говард Стаунтонның естелік турнирі Лондонның Стрэнд көшесіндегі Симпсон ресторанында өтті. Стаунтон 19 ғасырда шахмат ойнау және талқылау үшін бұл ресторанға жиі келетін (сол кезде ол "Диван" немесе "Симпсон Диваны" деп белгілі кофехана болған). 2008 жылғы турнир 1986 жылдан бері Лондонда өткен ең күшті турнир еді.