Кіріспе

Американдық футболдағы тактика. Американдық футболда фумблероски – бұл шабуылдаушы ойыншының, әдетте квотербектің, футболды қасақана және жасырын түрде жерге тастауы (фумбл жасауы) арқылы орындалатын алдамшы ойын. Шабуылдаушы команда содан кейін қорғанысты шатыстырып, алаңдатуға тырысады, бір ойыншының допты алып бір бағытта жүгіріп бара жатқандай көрінеді, ал екінші шабуылдаушы ойыншы допты жерден алып, басқа бағытта жүгіреді, қорғаныс қай ойыншының шын мәнінде допты алып жатқанын түсінгенге дейін елеулі қашықтыққа жете алады деп үміттенеді. Фумблероскидің тамыры футболдың ерте заманындағы алдамшы ойындарға дейін жетеді, ал ойынның және оның түрленулерінің қазіргі заманда сирек қолданылуы көбінесе жанкүйерлер мен бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударады. NCAA 1992 жылғы маусымнан кейін ойынның бастапқы нұсқасын тыйым салды. NFL-де бұл ойын көп жылдар бойы "қасақана алға қарай жасалған фумбл" деп есептеледі, бұл ойынды толық емес пасқа айналдырады, бірақ квотербек допты өзінің артына қоятын нұсқасы әлі де заңды болып саналады.

Сипаттама

Фумблерский әдетте квотербек допты алаңға қасақана (немесе кейде, секіріп) орталықтан пас алған сәтте түсіріп, техникалық түрде допты жіберіп алумен басталады. Содан кейін квотербек, допты әлі де ұстап тұрғандай, жүгіріп кетеді немесе допты басқа ойыншыға беруді ойсыратады, осылайша қорғанысты олардың әдеттегі жүгіру ойынын орындап жатқанына сендіруге тырысады, көбінесе қатарлық бағытқа қарай. Қорғаныс доптан алшақтағанда, алдын ала белгіленген шабуылшы (көбінесе шабуылшы сызықтың ойыншысы) оны жасырын түрде алып, қорғаныс допты ұстап жүргенді байқағанша, мүмкіндігінше көп ярд алуға тырысады. Ойынның бірнеше нұсқасы бар, бірақ олардың барлығы күтпеген жағдайға және шатастыруға негізделген, себебі ойынды тоқтату оңай, ал қорғаушы доптың алаңға түскенін байқаса, допты жоғалту қаупі бар.

Шығу тегі және белгілі қолданылу жолдары

Фумблерскийдің тамыры футболдың алғашқы күндеріне, мұндай трюктардың жиі кездесетін кезіне және осы саладағы пионер жаттықтырушы Джон Хейсманға барып тіреледі. Фамблероскинің алғашқы құжатталған қолданылуы 1930 жылы болды, сол кезде Теннесси университетінің квотербегі Боби Додд Флоридаға қарсы ойында фамбл ойынын қолданды. Додд кейіннен бұл ойынды мектеп командасымен де ойнағанын айтты, нәтижесінде еріктілер жеңіске жеткенде жалғыз шабуылдық ұпай жинады. Бұл ойын 1933 жылы Техас орта мектептерінің футбол чемпионатында Гринвилл орта мектебінде де қолданылды. 1984 жылғы Orange Bowl ойынында бірінші орындағы Небраска бірінші ширек соңында Майамиден 17:0 есебімен ұтылып қалды. Екінші ширектің басында Небраска жаттықтырушысы Том Осборн ойынды шақырды, онда Небраска квотербегі Тернер Гилл орталық Марк Трейновичтен допты алып, оны жерге қойды. Допты шабуылдаушы қорғаушы Дин Стайнкхлер жинап алды және 19 ярдқа жүгіріп, тачдаун соқты. Небраска бұл ойынды бұрын да ойнаған, 1979 жылы Оклахомаға 17:14 есебімен жеңілгенде екі рет сынаған. Ойын туралы ойланып (соңында Майами жеңіске жетті), Майами жаттықтырушысы Говард Шнелленбергер ойынды қолдануды айыптады: Бұл ойынды төрт жылдан кейін 1988 жылғы Orange Bowl ойынында Оклахома Sooners де қолданды, Майами Урагандарына қарсы, олар ұлттық чемпионат ойынында екінші рет фумблероскидің құрбаны болды. Ойыншы Чарльз Томпсон допты шабуылдаушы Марк Хатсонға қалдырды, ол тачдаун соқты. Оклахома, Небраска сияқты төрт жыл бұрын, олар да осындай тағдырға ұшырады, ақырында Майамиге 20:14 есебімен жеңіліп, жеңіліссіз маусым мен ұлттық чемпионаттан айырылды. 1990 жылдың 20 қазанында Флорида штаты 4-ші ширекте 7 ұпаймен басымдықпен Обернге қарсы ойынды орындауға тырысты. Алайда, Оберн қорғанысы алаңдағы футболды көріп, FSU күзетшісі жетіспей тұрып, қасақана шағылып кетті. Оберн келесі шабуылда теңестіретін тачдаун соқты және ақырында Джим фон Уилдің соңғы секундтағы голымен жеңіске жетті, бұл ойынның сирек сәтсіз аяқталуының бірі болды. 1992 жылдың 10 қазанында Алабамаға қарсы ойында Тулан 21 ярдтық тачдаун соққан сияқты, бірақ қорғаушы Энди Абрамович допты жинағанда тізесі жерге тиді, нәтижесінде ол сол жерде құлады. Небраска бұл ойынды 1992 жылдың 31 қазанында Колорадоға қарсы 52:7 есебімен жеңіске жеткенде қайтадан қолданды. Допты шабуылдаушы қақпашы Уилл Шилдс алып жүрді, ол бірінші рет төмен түсіп, бірақ ұпай жинамады. 1992 жылдың қарашасында Мэриленд Террапинз командасы Клемсон Тайгерз командасына қарсы ойнады. Аға күзетші Рон Стаффилено 11 ярдтан тачдаун соқты. Ол тұрақты маусым ойындарында фамблероскиден гол соққан соңғы адам. 1960 жылдардағы НФЛ сияқты, NCAA 1992 жылғы маусымнан кейін фамблероскиді пайдалануға тыйым салды, бұл қасақана фамблды заңсыз етті. 2006 жылдың сәуір айында Лос-Анджелес Таймс газеті хабарлағандай, NFHS де соған сәйкес қасақана қателесуді тыйым салды. Алайда, ұзақ жылдар бойы бұрынғы NFL төрешісі Джерри Маркбрейт ойынның әлі де заңды екенін айтады, егер квотербек допты алдымен емес, артына жерге қойса (алдыңғы фамбл басқа ойынның нәтижесінде тыйым салынды, қасиетті роллер). Шабуылдаушы желілерге тікелей тапсыру әлі де заңды, яғни ойын бастапқыда ойластырылғандай орындалуы мүмкін, бірақ допты жерден алудың орнына допты беру керек. Сонымен қатар, 2008 жылдан бастап орталықтың өзі фамблды орындай алады (ол NFL ережелерінде фамблден ерекшеленетін артқа қарай өткізіледі) және доп жерге тиген кезде тірі болады. 2013 жылдың 23 қарашасында Фресно штатының Булдогс командасы Нью-Мексиконың Лобос командасына қарсы өз алаңында сәтті фумблероскиді орындады. Булдогс Лобосты 69:28 есебімен жеңіп, 2013 жылы Маунтин Вест конференциясының Батыс дивизионын жеңіп алды. Вашингтон футбол командасы 2020 жылдың 26 қарашасында Даллас Каубойзға қарсы тұрақты маусым ойынында Бумерускиді қолданды, нәтижесінде 10 ярдтан астам пайда және бірінші рет ойнатылды. Квотербек Алекс Смит шабуыл жасап, допты өте сыпайы түрде Жүгіруші Дж.Д. Маккиссиктің аяқтары арқылы жіберді, ол Смиттен төмен және оң жақта орналасқан. Смит оңға қарай жүгіріп, Маккиссик қорғаушыларды асып өтіп, 10 ярдқа ұшырып, бірінші рет ойнатты. Теледидардағы түрлі-түсті комментатор және Атақты зал квотербегі Трой Айкман бұл ойын туралы кеңінен пікір білдірді, оны Фамблерроскимен салыстырды.

Бумеруски

Бұл ойынның бір түрі "Бумероуски" деп аталады. Бумероуски бұрынғы NFL бас бапкері Бэм Филлипстің есімімен аталған. Бұл нұсқада доп ойыншының аяқтарының арасынан беріледі. Бұл ойын әлі де NFL және NCAA-да заңды, себебі доп ешқашан жерге тимейді. 2006 жылдың 10 желтоқсанында Сан-Диего Чарджерс Денвер Бронкос командасына қарсы сәтті "бумероуски" ойынын орындады, нәтижесінде 4 ярдтық тачдаун, фулбек Лоренцо Нилдің маусымдағы алғашқы тачдауны тіркелді. Шабуылшы Винсент Джексон және жүгірші ЛаДаиниан Томлинсон қақпаның артында тұрды. Доп төртінші шабуылшы Филип Риверске берілді, ол Нилге аяқтарының арасынан допты ұстатты. Допты ұстатқаннан кейін Риверс пен Томлинсон екеуі де оңға қарай шапты, Риверс Джексонға допты беруді ойластырып, оң жаққа қарай айналып өтуді көрсетті. Сол уақытта Нил блоктау қимылын жасады, ал қорғаныс оның допты ұстап тұрғанын білмеді, сол жаққа қарай тачдаунға шапты. Бэм Филлипстің ұлы Уэйд Чарджерс клубының қорғаныс үйлестірушісі болды. 2009 жылғы Про Боулда Ле'Рон МакКлейн "бумероускиге" ұқсас модификацияланған "фумблероски" ойынымен тачдаун соқты. Каролина Пантерс 2011 жылдың 18 желтоқсанында Хьюстон Техас командасына қарсы өткен ресми ойында "бумероускидің" бір түрін қолданды, нәтижесінде фулбек Ричи Броккель тачдаун жасады. Ньютон Броккельге допты аяқтарының арасынан берді, өзі оңға қарай жүгіріп, ал Броккель солға қарай шапты.

Бойдақ роски

Тағы бір нұсқасы – "боунс роски", онда квотербек допты өзінен артқа лақтырады, ол жерде секіріп, кең қабылдағышқа жетеді, соның арқасында қорғаныс толық емес пас деп ойлап жаңылысады. Қорғаныс серпілгеннен кейін, кең қабылдағыш (немесе тіпті шабуылдағы қатысушы сияқты құқығы жоқ қабылдағыш) допты алаңның төменгі жағындағы ойыншыға лақтыра береді, себебі артқа лақтырылған толық емес пас фамбл ретінде есептеледі, ал толық емес пас емес. Техас A&M бұл ойынды "Техас арнайы" деп атап, 1965 жылы Техас университетіне қарсы өткен ойында 17:0 есебімен алға шықты, бірақ соңында 21:17 есебімен жеңіліске ұшырады. Колорадо штаты 1966 жылы осы тактиканы пайдаланып, рейтингте 10-шы орындағы Вайомингті жеңді. Небраска 1982 жылғы NCAA маусымында Оклахомаға қарсы өткен ойында Тернер Гилл Ирвинг Фрайарға бір рет секіріп артқа лақтырды, ол Митч Кренкке алға лақтырды. Висконсин бұл ойынды 1982 жылы Иллинойсқа қарсы сәтті орындады. 2010 жылғы NCAA маусымының бірінші ойынында Уэйк Форест Пресвитериан колледжінің "боунс роски" әрекетіне ұшырады. Ойын басталғаннан кейін Пресвитериан квотербегі Брэндон Майли кең қабылдағыш Деррик Оверхолтқа қысқа, толық емес пас жіберді. Доп жерге тиіп, Оверхолттың қолына түсті, ол көңілі қалыптыдай түр жасады. Уэйк Форесттің қорғаушылары Оверхолттың толық емес пасын шынайы деп қабылдады, доптың артқа лақтырылғанын түсінбеді, соның салдарынан доп ойынға қайта кірді. Оверхолт допты күтіп тұрған кең қабылдағыш Майкл Раффқа лақтырды, ол толықтай бос тұрды, содан кейін 68 ярдтық тачдаун үшін допты эндзонаға жеткізді. Алайда, Уэйк Форест бұл ойынды 53:13 есебімен жеңіп алды.

Басқа да танымал мәдениеттерде

Фумблероски 1994 жылғы «Кішкентай алыптар» фильмінің мәлімделген жеңісін дайындаушы ойын ретінде бейнеленеді, онда «Кішкентай алыптар» командасы ойынның соңғы сәтте ұпай жинап жеңіске жетеді. Фильмде бұл ойын «Пуэрто-Риконы қоса аннексиялау» деп аталған, бірақ қарсы команданың бапкері, Эд О’Нилл рөліндегі актер, ойынды дұрыс танып, «Фумблероски! Фумблероски!» деп айғайлайды. Бұл сахна кейіннен Каролина Пантерс командасының 2011 жылғы желтоқсандағы ойынына шабыт берді. 2005 жылы түсірілген «The Longest Yard» фильмінің қайта түсірілімінде фумблероски тұтқындарды ресми тұлғалардан бір ұпайға жақындату үшін қолданылды (екі ұпайлық мүмкіндік күтіліп отыр). Бұл ойын 2008 жылы Айс Кьюбтың басты рөлде ойнаған «The Longshots» фильмінде де көрсетілді.