Кіріспе

Адгезиндер – бактериялардың жасуша бетіндегі құраушылары немесе қосымшалары, олар басқа жасушаларға немесе беттерге, әдетте, олар жұқтырған немесе тіршілік ететін организмде, жабысуға немесе ұсталуға көмектеседі. Адгезиндер – вируленттілік факторларының бір түрі. Ұсталу – бактериялық патогенез немесе инфекцияның қажетті кезеңі, жаңа организмді қоныстандыру үшін қажет. Жабысу және бактериялық адгезиндер де профилактика үшін немесе бактериялық инфекцияларды емдеу үшін мақсатты нысана болып табылады.

Өмірбаян

Бактериялар әдетте беттерге жабысып, олармен тығыз байланыста өмір сүреді. Бактерияның өмірлік циклі барысында бактерия жиі соққы күштеріне ұшырайды. Ең қарапайым түсінікте, бактериялық адгезиндер ілмек ретінде қызмет етеді, бактерияларға осы қоршаған ортаның соққы күштерін жеңуге және қалаған ортада қалуға мүмкіндік береді. Дегенмен, бактериялық адгезиндер бактериялар үшін әмбебап жабысу құралы ретінде қызмет етпейді. Керісінше, олар нақты беттік тану молекулалары болып табылады, бұл нақты бактерияларды нақты беттерге – мысалы, өсімдіктердегі тамыр тіндеріне, сүтқоректілердегі жас түтікшелерінің тіндеріне немесе тіпті тіс эмаліне бағыттауға мүмкіндік береді. Грам-теріс бактериялардың көпшілігінде фимбриялар адгезин ретінде жұмыс істейді, бірақ көп жағдайда фимбрияның ұшындағы шағын суббірлік белок нақты адгезин болып табылады. Грам-оң бактерияларда белок немесе полисахаридтік беткі қабат нақты адгезин қызметін атқарады. Қонақжайдың бетіне тиімді жабысу үшін көптеген бактериялар адгезиндер деп аталатын бірнеше жабысу факторларын өндіреді. Бактериялық адгезиндер түрлер мен тіндерге қатысты тропизмді қамтамасыз етеді. Адгезиндер патогендік және сапрофиттік бактериялардың екеуімен де кездеседі. Бұл кең таралғандық оларды бактерияның токсиндер өндіру және қожайынның иммундық қорғанысына қарсы тұру қабілетімен қатар, маңызды микробиологиялық вируленттілік факторлары ретінде белгілейді.

Құрылыстар

Эволюция механизмдері арқылы бактериялардың әртүрлі түрлері бактерия бетіне рецепторға тән ақуыздарды бекіту мәселесіне әртүрлі шешімдер тапты. Бүгінде әдебиетте бактериялық адгезиндердің көптеген түрлері мен кіші топтарын кездестіруге болады. Бактериялық адгезияның қалыпты құрылымы – фимбрия немесе пилус. Екі доменді тетрапептидтік цикл байланыстырады. Сонымен қатар, N-терминалды жабысқақ доменнің ұшында көмірсуларды байланыстыратын қуыс анықталды.

Вируленттілік факторлары ретінде

Бактериялық патогендердің көпшілігі қожалық жасушаларға ерекше жабысуды өзінің негізгі вируленттілік факторы ретінде пайдаланады. "Жеке рецепторларға қатысты көптеген бактериялық адгезиндер анықталған." Сонымен қатар, адгезиндер вакцинаға үміткер ретінде тартымды, себебі олар көбінесе инфекция үшін маңызды және беткейде орналасқан, осылайша антиденелерге оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Адезинге қарсы антиденелердің тиімділігі уропатогенді Escherichia coli (UPEC) адгезині FimH-ті зерттеулер арқылы көрсетілген. E. coli-мен жұмыс істеу адамның табиғи иммунитетін бақылау нәтижесінде туындады. Дамымай жатқан елдердегі балалар өмірінің алғашқы үш жылында E. coli-мен байланысты диареяның бірнеше жағдайларын бастан өткеруі мүмкін. Егер бала осы бастапқы сезімталдық кезеңінен аман қалса, инфекция деңгейі айтарлықтай төмендейді. Далалық зерттеулер көрсеткендей, бұл табиғи иммунитет негізінен бактериялық адгезиндерге қарсы бағытталған. Бұл зерттеу бактериялық адгезиндерді пайдаланатын ауыз арқылы қолданылатын вакциналарды зерттеуге жол ашты. Антиадгезиндік иммунитет тұжырымдамасын зерттейтін зерттеушілер үшін бірқатар мәселелер қиындықтар туғызады. Біріншіден, көптеген бактериялық адгезиндер бірдей адам тіндерін таңдайды. Екіншіден, бір бактерия әртүрлі уақытта, әртүрлі жерлерде және әртүрлі орталық факторларға жауап ретінде әртүрлі адгезин түрлерін өндіре алады. Осы қиындықтарға қарамастан, антиадгезиялық вакциналарды жасау саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізілуде. Жануарлар моделінде, FimH-қа қарсы антиденелермен пассивті иммундау және ақуызбен вакцинациялау UPEC-тің колонизациясын айтарлықтай азайтты. Сонымен қатар, Bordetella pertussis адгезиндері FHA және пертактин АҚШ-та қолданылуға рұқсат етілген төрт клеткасыз pertussis вакцинасының үш құрамына кіреді. Сонымен қатар, зәр жолдарының инфекциясына (ЗЖИ) қарсы вакциналар да зерттелуде. Синтетикалық FimH адгезиялық пептидтерін қолдану тышқандарда E. coli-мен урогенитальды шырышты қабынудың алдын алғанын көрсетті.

N. gonorroheae

N. gonorrhoeae көбінесе тек адамдарға ғана бейімделген.

Е. coli

Ішектің жұқпаларын тудыратын ең белгілі Escherichia coli штаммдары шошқалар мен адамдардың ішек тіндерінде табылады, онда олар K88 және CFA1-ді экспрессиялайды, бұл оларға ішек қабырғасына жабысуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, UPEC несеп жолдарының инфекциясының шамамен 90% жағдайына себеп болады. Несеп жолдарының инфекциясын тудыратын E. coli бактерияларының 95% 1-типті фимбрияларды экспрессиялайды. E. coli-дегі FimH антиденеге негізделген иммундық жауапты жоғары туыстық күйден төмен туыстық күйге табиғи түрлендіру арқылы еңсеріп өтеді. Осы түрлендіру арқылы FimH адгезиясы оған байланысқан антиденелерді түсіріп тастауы мүмкін. Escherichia coli FimH – бұл ақуызға тигізетін әсерін күшейтетін конформациялық иммундық жауаптың мысалы. Осы адгезияны зерттеу арқылы ғалымдар патогеннің адгезиясына қарсы антиденелердің аралық ролін көрсететін, адгезияға тән вакциналарды жасауға үміттенеді.