Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Урк – Нидерландының Флеволанд провинциясындағы муниципалитет және қала. Урк алғаш рет 10 ғасырдағы тарихи жазбаларда еске алынған, ол бұл кезде Альмер ішкі теңізіндегі арал болған. 13 ғасырда Солтүстік теңіздің бірнеше шабуылдарынан кейін ол Zuiderzee-дің бір бөлігіне айналды. 1939 жылы құрлықтан Уркке салынған бөгет қаланың арал статусын жойды, дәл сол кезде Afsluitdijk жобасы Уркты қоршаған тұзды Zuiderzee теңізін азырақ тұзды IJsselmeer теңізіне айналдырды. 20 ғасырдың соңында Урк төңірегіндегі теңіз түбіндегі жерлер теңізден қайта иелендіріліп, Noordoostpolder аймағы құрылды. Қаланың ресми экономикасының негізгі саласы әрқашан балық аулау болды, және Урк порты арқылы келетін теңіз өнімдері бүгінгі күнге дейін кеңінен экспортталады. Алайда, қазіргі таңда Урк балық аулау кемелері бұрынғы тарихи кезеңдерге қарағанда, оларды жинау үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауы керек. Дін Урк тұрғындары үшін дәстүрлі түрде маңызды болып келді, голланд реформаторлық тағылымдарының белсенді және консервативті қауымдары қоғамның өмірінде маңызды рөл атқарады.
Urk is a municipality and a town in the Flevoland province in the central Netherlands. Urk is first mentioned in historical records dating to the 10th century, when it was still an island in the Almere, an inland sea that would become part of the Zuiderzee in the 13th century after a series of incursions by the North Sea. In 1939, a dike from the mainland to Urk ended the town's island status, just as the Afsluitdijk project was changing the salt water Zuiderzee surrounding Urk to the less saline IJsselmeer. Later in the 20th century, seabed areas surrounding Urk were reclaimed from the sea to become the Noordoostpolder. The mainstay of the town's formal economy has always been fishing, and the products of the sea coming in through Urk harbor continue to be exported widely, although today Urk's fishing boats must travel greater distances to gather them than was required in most historical periods. Religious life has traditionally been very important to Urk's inhabitants, with active, conservative congregations of the Dutch Reformed denominations playing key roles in the life of the community.
География
Солтүстікке қарай IJsselmeer тас балшықтан жасалған доғамен қоршалған, Плейстоцен дәуіріндегі мұздық кезеңдерде пайда болған жердің биік аймақтары: Тексел, Виринген, Урк, де Вурст және Гаастерланд. Ол доғаның оңтүстігінде балқыған судың нәтижесінде пайда болған көл Алмере деп аталды. Үрк тауларының солтүстігінде Вехт өзені Алмереге құяды, ал Ийссель өзені салаларымен Үрктің оңтүстігіне құяды. Орта ғасырларда климат жылына бастағанда теңіз деңгейі көтерілді, ал айналасындағы аймақтар мұз дәуірі аяқталғаннан бері алдын ала көтерілу әсерінен баяу да тұрақты түрде шөге бастады. 13 ғасырда (әсіресе 1287 жылы болған үлкен дауылдан кейін) Zuiderzee пайда болды, және Үрк төңірегіндегі су кенеттен толқынды теңізге айналды. Теңізден қорғаныс болмағандықтан, аралдың үлкен бөліктері уақыт өте келе эрозияға ұшырады. Үрк қаласының оңтүстік-батыс жағы теңізден тік көтеріліп, het Hoge Klif ("Жоғары жар") деп аталды. Шамамен 1700 жылы Амстердам муниципалитеті Үркке теңіз қорғанысын сыйлады. Қала Флеволанд провинциясының ең биік нүктесінде орналасқан.
Towards the north, the IJsselmeer is enclosed by an arc of boulder clay high areas of land which formed during an ice age glaciations of the Pleistocene epoch: Texel, Wieringen, Urk, de Voorst, and Gaasterland. To the south of that arc a lake formed as a result of meltwater, which became known as Almere. North of the boulder clay highland of Urk, the Vecht river flowed into the Almere, while the river IJssel with tributaries flowed into the south of Urk. As the climate became warmer during the Middle Ages, the sea level rose whilst the surrounding areas have been slowly steadily sinking because of forebulge effect since the end of the Ice Age. During the 13th century (and especially after a large storm in 1287) the Zuiderzee formed, and the water round Urk suddenly became a tidal sea. Because there was no sea defense, over time large pieces of the island eroded. The southwest side of Urk, which rose perpendicularly out of the sea, was called het Hoge Klif ("the High Cliff"). Around 1700 the municipality of Amsterdam donated sea defenses to Urk. The town contains the highest point in the province of Flevoland.
Тарих
"Урк" атауының ең көне жазбасы – 966 жылы Киелі Рим императоры Отто I-нің Кёльндегі Синт-Панталеонсклостер монастырына жасаған сыйлық туралы куәлік. Мәтінде: cuiisdam insulae medietatem in Almere, que Urch vocatur (латын тілінде: "Альмердің ортасындағы, Урх деп аталатын белгілі бір аралдың жартысы"). 1475 жылға дейін Урк пен Эммелордтың Жоғары және Төмен билігі Ван Куинре отбасының қолында болды. 1475 жылдан 1614 жылға дейін Утрехттен шыққан Зуденбальх отбасы Урк пен Эммелордты биледі. 1614 жылдан 1660 жылға дейін Урк пен Эммелоордты Антверпендік ван дер Верве басқарды. 1660 жылдан 1792 жылға дейін Урк пен Эммелоорд Амстердам муниципалитетіне қарасты болды және 1660 жылдан 1672 жылға дейін Андрис де Граэфф басқарды. 1792 жылдан 1950 жылға дейін Урк Солтүстік Голландия провинциясының құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Урк арал статусын жойды, ал Урк қаласы полидердің мелиорациялық жерлеріне қарай кеңейді. Бұрын полидердің құрылысы аяқталмастан, тығыздығына байланысты қаладан кеткен көптеген уркерлер Уркке оралуға мүмкіндік алды. 1950 жылдан 1986 жылға дейін Урк Оверэйсел провинциясына қарасты. 1986 жылдан бері Урк Флеволанд провинциясының құрамында. Noordoostpolder алғашқы жылдары "Urker Land" деген баламалы атауға ие болды, осыдан Урк газетінің "Het Urkerland" деген аты шықты.
The oldest instance of the name "Urk" is a donation certificate of 966 from Holy Roman Emperor Otto I to the Sint Pantaleonsklooster monastery in Cologne. The text reads: cuiisdam insulae medietatem in Almere, que Urch vocatur (Latin: "of a certain island in the middle of Almere, which is called Urch"). Until 1475 the High and Low Lordship of Urk and Emmeloord (the most northern village of Schokland) was in the hands of the Van Kuinre family. From 1475 to 1614, the Zoudenbalch family of Utrecht were Lords of Urk and Emmeloord. From 1614 to 1660, Urk and Emmeloord were ruled by the van der Werve from Antwerp. From 1660 to 1792 Urk and Emmeloord belonged to the municipality of Amsterdam, and ruled from 1660 to 1672 by Andries de Graeff. From 1792 to 1950 Urk belonged to the province of North Holland. After World War II, Urk ceased to be an island, and Urk's town expanded into the reclaimed land of the polder. Many Urkers who previously left the town because of overcrowding before the polder reclamation was completed were able to return to Urk. From 1950 to 1986 Urk belonged to the province of Overijssel. Since 1986, Urk has belonged to the province of Flevoland. The Noordoostpolder in its early years had an alternative name "Urker Land," from which Urk's newspaper, Het Urkerland, gets its name.
Экономика
Ауылдың маңызды экономикалық тірегі балық шаруашылығы болып қала береді. IJsselmeer пайда болғаннан кейін, Urk тұрғындары балық аулау жұмыстарын Солтүстік теңізге көшірді. Сонымен қатар, Урк қазіргі экономика мен туризм, әлеуметтік қамқорлық, теңіз өнеркәсібі және қызмет көрсету сияқты жаңа салалар арасында байланыс орнатуға ұмтылады. Жергілікті кеңес ерекше туризмді, сауданы және балық шаруашылығын дамытуға мүдделі. Бұрын Зюдерзее мен Солтүстік теңіздегі дауылдарда көптеген адамның өмірі қиылған. Үрк аралында жоғалған балықшыларға арналған ескерткіш орнатылған, ол халық арасында «Үркер әйелі» деп белгілі: күйеуі мен ұлдарының оралуын асық күтіп, теңізге қарайтын әйелдің мүсіні.
The important economic pillar of the village remains fishery. After the IJsselmeer was formed, the Urkers moved their fishing operations to the North Sea. Additionally, Urk is focused on making a connection between the existing economy and new activities such as tourism, social care, maritime industry and services. The local council is keen to particularly promote tourism, retail and fisheries. In the past, many lives were lost in storms on the Zuiderzee and North Sea. There is a memorial to lost fishermen on Urk, popularly known as the Urker vrouw: a statue of a woman looking out to sea, vainly awaiting the return of her husband and sons.
Диалекті
Голландия тілінің ең көне және ерекше диалектілерінің бірі – Урк тілінде сөйленетін тіл. Ауылдың барлық халқы дерлік осы диалектте сөйлейді және оны күнделікті өмірде қолданады. Бұл диалект қазіргі стандартты голланд тілінен айқын ерекшеленеді және стандартты голланд тілінен көп бұрын жоғалған көптеген ескі ерекшеліктерді сақтап қалды. Урк диалектісі стандартты голланд тілінен ескірек элементтерді де қамтиды, бұл элементтер стандартты тілдің бір бөлігі болған емес. Мысалы, Урк диалектісінде "әке" деген сөз "таоте" деп аталады. Диалект осылай дамыған себебі, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Урк арал болған және оған тек қайықпен ғана жетуге болатын. Радио белгілі болған жоқ, ал халықтың жағдайы нашар болғандықтан газет-журнал мен кітаптарды алуға мүмкіндіктері шектеулі болды. Көбінесе балалардың бастауыш білімі екі жылға созылған, содан кейін олар отбасына көмектесуге міндетті болды және ресми білім алу тоқтатылды. Тіл біліміндегі жіктемелер "Урк диалектісін" немесе "Урк" тілін жеке диалектік топқа жатқызады. Урк диалектісі стандартты голланд тілінен гөрі көбірек дауысты дыбыстарға ие, және әр дауысты дыбыстың қысқа және ұзын түрлері бар. Дауысты дыбыстардың айтылуы стандартты голланд тілінен өзгеше, ағылшын тіліне жақын. Урк аймағындағы өмірлік жағдайлар тарихи тұрғыдан өте қиын болғандықтан, жас қыздар (әдетте 11-12 жаста) жиі аралдан шығып, көбінесе Амстердамда немесе оның маңында үй шаруашылығына жұмыс істеуге түскен. Олар көбінесе еврей отбасыларында қызмет еткен. Бірнеше жылдан кейін олар Уркқа оралып, өз отбасын құрған. Осының нәтижесінде Урк диалектісі Амстердам диалектісінен және идиш тілінен де кейбір сөздерді қабылдады. Мысалы, "қарындасқа үйленген әйел" деген мағынаны білдіретін идиш тіліндегі "Шнур" сөзі Урк диалектісінде "Сноар" (бірдей мағына) болып аударылды; "келін" деген мағынаны білдіретін еврей тіліндегі "Каллах" (כלה) сөзі Урк диалектісінде "Каллетжен" болып аударылды, яғни "қыз досы" (сөзбе-сөз "кішкентай келін"). Наполеон Нидерландыны басып алған кезде көптеген француз сөздері стандартты голланд және Урк тілдеріне енді. Стандартты голланд тіліндегідей, француз сөздері де Урк тіліне енген кезде формасын өзгерткен. Урк диалектісі көбінесе ауызша қолданылатын тіл болған, сондықтан осы диалектте жазылған көне мәтіндер көп емес. Соңғы жылдары ғана адамдар Урк диалектісінде проза мен поэзия жазуға кірісті. Кейбір Урк тұрғындары Киелі кітаптардың бөліктерін, мысалы, Псалмдар кітабын Урк тіліне аударған. Урк енді арал емес, және ақпарат құралдары арқылы стандартты голланд тіліне кеңінен қол жеткізіледі. Дегенмен, ерекше Урк диалектісі әлі де тірі.
One of the oldest and most distinctive dialects of Dutch is the language spoken in Urk. Nearly everyone in the village speaks this dialect and uses it in daily life. The dialect deviates considerably from contemporary standard Dutch and has preserved many old characteristics that disappeared from standard Dutch a long time ago. The Urkish dialect also includes elements that are older than standard Dutch and were never part of the standard language. For example, the old word for "father" in the Urkish dialect is taote. The dialect developed this way because until World War II, Urk was an island and could be reached only by boat. Radio was unknown, and the poor population did not have much money for newspapers and books. Until the modern era, primary education for the children typically lasted only two years; afterwards children had to help maintain the family, and formal schooling ended. Linguistic classifications have assigned "the dialect of Urk" or "Urk" into an own dialect group. The Urkish dialect has more vowel sounds than standard Dutch and each vowel has short and long forms. The pronunciation of vowels deviates from standard Dutch and is closer to English. Because living conditions in Urk in historical times were very poor, young girls (typically about age 11 or 12) would frequently leave the island to become domestic servants, mostly in or around Amsterdam. They often served with Jewish families. After a few years, they would return to Urk to form families of their own. As a result of this practice, the Urkish dialect absorbed some loanwords from the Amsterdam dialect and also from Yiddish. For instance, the Yiddish "Shnur" for "sister in law" became the Urkish "Snoar" (identical meaning); the Hebrew "Kallah" (כלה) for "bride" became the Urkish "Kalletjen", meaning "girlfriend" (literally "little bride"). When Napoleon occupied the Netherlands, many French words were incorporated into both standard Dutch and Urkish. Just as for standard Dutch, French words often changed form when incorporated into Urkish. The Urkish dialect has always been primarily a spoken language, and there are not many old texts written in the dialect. Only in recent years have people begun to write prose and poetry in the Urkish dialect. There are Urkers who have translated Bible books into Urkish, such as the book of Psalms. Urk is no longer an island and exposure to the standard Dutch through the media is widespread. However, the distinctive Urkish dialect is still alive.
Омелебоммелестин
Урки халқының бір әйгілі ертегісі – ата-аналар балаларының қайдан келгенін білгісі келгенде айтатын әңгіме. Бұл әңгімеде Иссельмердің жағалауынан көрінетін үлкен жартас туралы айтылады. Бұл тас «Оммелебоммелестиен» деп аталады. Үркерлер балаларына екі түрлі адам бар екенін айтады: жат елдіктер (strangers) және Үркерлер (Урк халқы). Жат елдіктер әдетте көкөністен туады, немесе оларды ақсақал жаңа ата-аналарына әкеледі, бірақ Үркерлер бұрынғы аралдың жағалауынан жатқан үлкен тастан келеді. Қазіргі кезде тасты әдетте «Оммелебоммелештиен» (Оммель Боммель Тасы) деп атайды, бірақ бұрынғы уақытта оны «Оммельмоерштиен» деп атаған: «моер» – урк диалектісінде «ананың» дегенді білдіреді. Бұл аңызда, ақсақал Мысырдан келіп, тасқа балаларды салады. Бала дүниеге келуге жақын болғанда, оның әкесі Шокландқа барып, тасқа кіру кілтін алу керек болады. Сондықтан, егер урк ер адамнан Шокландқа барғанын сұраса, ол балалы ма деп сұрайды. Ескі кезде, Урк пен Шокланд әлі де Зюдерзеедегі арал болғанда, әке акушерді қайығына отырғызып, кілтті алу үшін Урктан Шокландқа, содан кейін Шокландтан Оммелебоммелестиенге бала алу үшін жүзуге мәжбүр болды. Қазіргі кезде ол Шокландқа көлікпен бара алады, бірақ аңыз бойынша ол әлі де қайықпен жүзуі керек. Тасқа кіретін есік теңіз деңгейінен төмен орналасқан, сондықтан оны табу қиын. Есік табылғаннан кейін, сәби үшін шағын төлем жасау керек болды: дәстүр бойынша қыз үшін бір голланд гильдері, ал ұл үшін екі гильдер. Анасы оң аяғына шеге соғылып, төсекте жатты. Сол жерде ол жаңадан ана болғанын тойлайды.
A famous Urkish folktale is the story parents tell their children when they want to know where the babies come from. The tale involves a large exposed rock which can be seen in the IJsselmeer about from the shore. This stone is known as the "Ommelebommelestien". Urkers often tell their children that there are two kinds of people vreemden (strangers) and Urkers (people from Urk). Strangers are usually born from a cabbage, or a stork brings them to their new parents, but Urkers come from a large stone which lies about from the shores of their former island. Nowadays, the stone is usually called "Ommelebommelestien" (Ommel Bommel Stone), but in former times it was called "Ommelmoerstien": moer means "mother's" in the Urkish dialect. In the tale, a stork comes all the way from Egypt to put babies in the stone. When the baby is about to be born, the baby's father is said to have to go to Schokland to pick up the key that gives access to the stone. So when an Urkish man is asked if he has been to Schokland, he is actually being asked if he has children. In the older days, when both Urk and Schokland were still islands in the Zuiderzee, the father had to take the obstetrician in his boat and row from Urk to Schokland to get the key, and then from Schokland to the Ommelebommelestien to get the baby. Nowadays he would be able to go to Schokland by car, but according to the legend he still has to row. The door to the stone is somewhere below sea level, so it is difficult to find. Once the door was found, a small price had to be paid for the baby: traditionally one Dutch guilder for a girl but two for a boy. The mother was said to be kept in bed with a nail through her right foot. There she would celebrate that she had just become a mother.
Урк және өнер
Бұл жерде голландиялық жазушы Альберт Корнелис Баантжер дүниеге келген. Баантжер ең көп танымал – полиция инспекторы Де Кок және оның көмекшісі сержант Вледдер туралы детективтік романдардың үлкен сериясымен. Жазушы Джеф Ласт 1932 жылдан бастап бірнеше жыл Урк қаласында тұрды. Ол "De Groene Amsterdammer" атты голландтың ең прогрессивті журналының бірі үшін Урк туралы бірнеше мақала жазды. Мұнда тұрғанда ол балықшыға ғашық болып, "Зюдерзе" романын жазуға шабыттанды. Бұл роман Урк аралында өмір сүретін екі балықшының махаббатын көрсетеді және голланд әдебиетінде гомосексуализмді ашық түрде қарастырған алғашқы романның бірі болды. Голланд жазушысы, суретшісі және қарсылық батыры Виллем Арондеус 1920 жылдан бастап Урк қаласында біраз уақыт өткізді. 1922 жылы Урк қаласында тұрғанда ол "Afzijdige Strofen" атты жиырма гомоэротикалық өлеңдер жинағын жазды, ол 2001 жылы, оның өлімінен кейін жарияланды.
The prolific Dutch writer Albert Cornelis Baantjer was born here. Baantjer is mainly known for his large series of detective novels revolving around police inspector De Cock and his side kick, sergeant Vledder. Writer Jef Last lived on Urk for several years from 1932 onwards. He wrote several articles about Urk for one of the most progressive Dutch magazines, 'De Groene Amsterdammer'. While living here, he fell in love with a fisherman, and was inspired to write Zuiderzee. This novel deals with the love between two fishermen living on Urk and was one of the first, if not the first novel in Dutch literature to openly deal with homosexuality. The Dutch writer, painter and resistance hero Willem Arondeus spent some time on Urk from 1920. While residing on Urk, during 1922, he wrote 'Afzijdige Strofen', a collection of twenty homo erotic poems which were posthumously published in 2001.
Темір жол байланыстары
Урк қаласында темір жол станциясы жоқ, бірақ ең жақын станциялар Кампен, Дронтен және Лелистад, олардың әрқайсысы шамамен бірдей қашықтықта. Бұл Үркті Нидерландыдағы темір жол байланысы тұрғысынан ең шалқақ жерлердің біріне айналдырады.
Urk has no railway station but the nearest stations are Kampen, Dronten and Lelystad, each approximately away. This makes Urk one of the most isolated places in the Netherlands as far as railway connections are concerned.