Кіріспе

Урк – Нидерландының Флеволанд провинциясындағы муниципалитет және қала. Урк алғаш рет 10 ғасырдағы тарихи жазбаларда еске алынған, ол бұл кезде Альмер ішкі теңізіндегі арал болған. 13 ғасырда Солтүстік теңіздің бірнеше шабуылдарынан кейін ол Zuiderzee-дің бір бөлігіне айналды. 1939 жылы құрлықтан Уркке салынған бөгет қаланың арал статусын жойды, дәл сол кезде Afsluitdijk жобасы Уркты қоршаған тұзды Zuiderzee теңізін азырақ тұзды IJsselmeer теңізіне айналдырды. 20 ғасырдың соңында Урк төңірегіндегі теңіз түбіндегі жерлер теңізден қайта иелендіріліп, Noordoostpolder аймағы құрылды. Қаланың ресми экономикасының негізгі саласы әрқашан балық аулау болды, және Урк порты арқылы келетін теңіз өнімдері бүгінгі күнге дейін кеңінен экспортталады. Алайда, қазіргі таңда Урк балық аулау кемелері бұрынғы тарихи кезеңдерге қарағанда, оларды жинау үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауы керек. Дін Урк тұрғындары үшін дәстүрлі түрде маңызды болып келді, голланд реформаторлық тағылымдарының белсенді және консервативті қауымдары қоғамның өмірінде маңызды рөл атқарады.

География

Солтүстікке қарай IJsselmeer тас балшықтан жасалған доғамен қоршалған, Плейстоцен дәуіріндегі мұздық кезеңдерде пайда болған жердің биік аймақтары: Тексел, Виринген, Урк, де Вурст және Гаастерланд. Ол доғаның оңтүстігінде балқыған судың нәтижесінде пайда болған көл Алмере деп аталды. Үрк тауларының солтүстігінде Вехт өзені Алмереге құяды, ал Ийссель өзені салаларымен Үрктің оңтүстігіне құяды. Орта ғасырларда климат жылына бастағанда теңіз деңгейі көтерілді, ал айналасындағы аймақтар мұз дәуірі аяқталғаннан бері алдын ала көтерілу әсерінен баяу да тұрақты түрде шөге бастады. 13 ғасырда (әсіресе 1287 жылы болған үлкен дауылдан кейін) Zuiderzee пайда болды, және Үрк төңірегіндегі су кенеттен толқынды теңізге айналды. Теңізден қорғаныс болмағандықтан, аралдың үлкен бөліктері уақыт өте келе эрозияға ұшырады. Үрк қаласының оңтүстік-батыс жағы теңізден тік көтеріліп, het Hoge Klif ("Жоғары жар") деп аталды. Шамамен 1700 жылы Амстердам муниципалитеті Үркке теңіз қорғанысын сыйлады. Қала Флеволанд провинциясының ең биік нүктесінде орналасқан.

Тарих

"Урк" атауының ең көне жазбасы – 966 жылы Киелі Рим императоры Отто I-нің Кёльндегі Синт-Панталеонсклостер монастырына жасаған сыйлық туралы куәлік. Мәтінде: cuiisdam insulae medietatem in Almere, que Urch vocatur (латын тілінде: "Альмердің ортасындағы, Урх деп аталатын белгілі бір аралдың жартысы"). 1475 жылға дейін Урк пен Эммелордтың Жоғары және Төмен билігі Ван Куинре отбасының қолында болды. 1475 жылдан 1614 жылға дейін Утрехттен шыққан Зуденбальх отбасы Урк пен Эммелордты биледі. 1614 жылдан 1660 жылға дейін Урк пен Эммелоордты Антверпендік ван дер Верве басқарды. 1660 жылдан 1792 жылға дейін Урк пен Эммелоорд Амстердам муниципалитетіне қарасты болды және 1660 жылдан 1672 жылға дейін Андрис де Граэфф басқарды. 1792 жылдан 1950 жылға дейін Урк Солтүстік Голландия провинциясының құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Урк арал статусын жойды, ал Урк қаласы полидердің мелиорациялық жерлеріне қарай кеңейді. Бұрын полидердің құрылысы аяқталмастан, тығыздығына байланысты қаладан кеткен көптеген уркерлер Уркке оралуға мүмкіндік алды. 1950 жылдан 1986 жылға дейін Урк Оверэйсел провинциясына қарасты. 1986 жылдан бері Урк Флеволанд провинциясының құрамында. Noordoostpolder алғашқы жылдары "Urker Land" деген баламалы атауға ие болды, осыдан Урк газетінің "Het Urkerland" деген аты шықты.

Экономика

Ауылдың маңызды экономикалық тірегі балық шаруашылығы болып қала береді. IJsselmeer пайда болғаннан кейін, Urk тұрғындары балық аулау жұмыстарын Солтүстік теңізге көшірді. Сонымен қатар, Урк қазіргі экономика мен туризм, әлеуметтік қамқорлық, теңіз өнеркәсібі және қызмет көрсету сияқты жаңа салалар арасында байланыс орнатуға ұмтылады. Жергілікті кеңес ерекше туризмді, сауданы және балық шаруашылығын дамытуға мүдделі. Бұрын Зюдерзее мен Солтүстік теңіздегі дауылдарда көптеген адамның өмірі қиылған. Үрк аралында жоғалған балықшыларға арналған ескерткіш орнатылған, ол халық арасында «Үркер әйелі» деп белгілі: күйеуі мен ұлдарының оралуын асық күтіп, теңізге қарайтын әйелдің мүсіні.

Диалекті

Голландия тілінің ең көне және ерекше диалектілерінің бірі – Урк тілінде сөйленетін тіл. Ауылдың барлық халқы дерлік осы диалектте сөйлейді және оны күнделікті өмірде қолданады. Бұл диалект қазіргі стандартты голланд тілінен айқын ерекшеленеді және стандартты голланд тілінен көп бұрын жоғалған көптеген ескі ерекшеліктерді сақтап қалды. Урк диалектісі стандартты голланд тілінен ескірек элементтерді де қамтиды, бұл элементтер стандартты тілдің бір бөлігі болған емес. Мысалы, Урк диалектісінде "әке" деген сөз "таоте" деп аталады. Диалект осылай дамыған себебі, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Урк арал болған және оған тек қайықпен ғана жетуге болатын. Радио белгілі болған жоқ, ал халықтың жағдайы нашар болғандықтан газет-журнал мен кітаптарды алуға мүмкіндіктері шектеулі болды. Көбінесе балалардың бастауыш білімі екі жылға созылған, содан кейін олар отбасына көмектесуге міндетті болды және ресми білім алу тоқтатылды. Тіл біліміндегі жіктемелер "Урк диалектісін" немесе "Урк" тілін жеке диалектік топқа жатқызады. Урк диалектісі стандартты голланд тілінен гөрі көбірек дауысты дыбыстарға ие, және әр дауысты дыбыстың қысқа және ұзын түрлері бар. Дауысты дыбыстардың айтылуы стандартты голланд тілінен өзгеше, ағылшын тіліне жақын. Урк аймағындағы өмірлік жағдайлар тарихи тұрғыдан өте қиын болғандықтан, жас қыздар (әдетте 11-12 жаста) жиі аралдан шығып, көбінесе Амстердамда немесе оның маңында үй шаруашылығына жұмыс істеуге түскен. Олар көбінесе еврей отбасыларында қызмет еткен. Бірнеше жылдан кейін олар Уркқа оралып, өз отбасын құрған. Осының нәтижесінде Урк диалектісі Амстердам диалектісінен және идиш тілінен де кейбір сөздерді қабылдады. Мысалы, "қарындасқа үйленген әйел" деген мағынаны білдіретін идиш тіліндегі "Шнур" сөзі Урк диалектісінде "Сноар" (бірдей мағына) болып аударылды; "келін" деген мағынаны білдіретін еврей тіліндегі "Каллах" (כלה) сөзі Урк диалектісінде "Каллетжен" болып аударылды, яғни "қыз досы" (сөзбе-сөз "кішкентай келін"). Наполеон Нидерландыны басып алған кезде көптеген француз сөздері стандартты голланд және Урк тілдеріне енді. Стандартты голланд тіліндегідей, француз сөздері де Урк тіліне енген кезде формасын өзгерткен. Урк диалектісі көбінесе ауызша қолданылатын тіл болған, сондықтан осы диалектте жазылған көне мәтіндер көп емес. Соңғы жылдары ғана адамдар Урк диалектісінде проза мен поэзия жазуға кірісті. Кейбір Урк тұрғындары Киелі кітаптардың бөліктерін, мысалы, Псалмдар кітабын Урк тіліне аударған. Урк енді арал емес, және ақпарат құралдары арқылы стандартты голланд тіліне кеңінен қол жеткізіледі. Дегенмен, ерекше Урк диалектісі әлі де тірі.

Омелебоммелестин

Урки халқының бір әйгілі ертегісі – ата-аналар балаларының қайдан келгенін білгісі келгенде айтатын әңгіме. Бұл әңгімеде Иссельмердің жағалауынан көрінетін үлкен жартас туралы айтылады. Бұл тас «Оммелебоммелестиен» деп аталады. Үркерлер балаларына екі түрлі адам бар екенін айтады: жат елдіктер (strangers) және Үркерлер (Урк халқы). Жат елдіктер әдетте көкөністен туады, немесе оларды ақсақал жаңа ата-аналарына әкеледі, бірақ Үркерлер бұрынғы аралдың жағалауынан жатқан үлкен тастан келеді. Қазіргі кезде тасты әдетте «Оммелебоммелештиен» (Оммель Боммель Тасы) деп атайды, бірақ бұрынғы уақытта оны «Оммельмоерштиен» деп атаған: «моер» – урк диалектісінде «ананың» дегенді білдіреді. Бұл аңызда, ақсақал Мысырдан келіп, тасқа балаларды салады. Бала дүниеге келуге жақын болғанда, оның әкесі Шокландқа барып, тасқа кіру кілтін алу керек болады. Сондықтан, егер урк ер адамнан Шокландқа барғанын сұраса, ол балалы ма деп сұрайды. Ескі кезде, Урк пен Шокланд әлі де Зюдерзеедегі арал болғанда, әке акушерді қайығына отырғызып, кілтті алу үшін Урктан Шокландқа, содан кейін Шокландтан Оммелебоммелестиенге бала алу үшін жүзуге мәжбүр болды. Қазіргі кезде ол Шокландқа көлікпен бара алады, бірақ аңыз бойынша ол әлі де қайықпен жүзуі керек. Тасқа кіретін есік теңіз деңгейінен төмен орналасқан, сондықтан оны табу қиын. Есік табылғаннан кейін, сәби үшін шағын төлем жасау керек болды: дәстүр бойынша қыз үшін бір голланд гильдері, ал ұл үшін екі гильдер. Анасы оң аяғына шеге соғылып, төсекте жатты. Сол жерде ол жаңадан ана болғанын тойлайды.

Урк және өнер

Бұл жерде голландиялық жазушы Альберт Корнелис Баантжер дүниеге келген. Баантжер ең көп танымал – полиция инспекторы Де Кок және оның көмекшісі сержант Вледдер туралы детективтік романдардың үлкен сериясымен. Жазушы Джеф Ласт 1932 жылдан бастап бірнеше жыл Урк қаласында тұрды. Ол "De Groene Amsterdammer" атты голландтың ең прогрессивті журналының бірі үшін Урк туралы бірнеше мақала жазды. Мұнда тұрғанда ол балықшыға ғашық болып, "Зюдерзе" романын жазуға шабыттанды. Бұл роман Урк аралында өмір сүретін екі балықшының махаббатын көрсетеді және голланд әдебиетінде гомосексуализмді ашық түрде қарастырған алғашқы романның бірі болды. Голланд жазушысы, суретшісі және қарсылық батыры Виллем Арондеус 1920 жылдан бастап Урк қаласында біраз уақыт өткізді. 1922 жылы Урк қаласында тұрғанда ол "Afzijdige Strofen" атты жиырма гомоэротикалық өлеңдер жинағын жазды, ол 2001 жылы, оның өлімінен кейін жарияланды.

Темір жол байланыстары

Урк қаласында темір жол станциясы жоқ, бірақ ең жақын станциялар Кампен, Дронтен және Лелистад, олардың әрқайсысы шамамен бірдей қашықтықта. Бұл Үркті Нидерландыдағы темір жол байланысы тұрғысынан ең шалқақ жерлердің біріне айналдырады.