Кіріспе

Библиографиялық индекс терминдерінің бақыланатын сөздігі – АҚШ Конгресс кітапханасының тақырыптық тақырыптары (LCSH). Бұл ақпараттық ғылымдағы мағынасында бақыланатын сөздік болып табылатын тезаурус, ол библиографиялық жазбаларда қолдану үшін Конгресс кітапханасымен ұсталып тұрады. ЛК тақырыптық тақырыптары – кітапханалардың құжаттарды жинау, ұйымдастыру және тарату функциясын қамтамасыз ететін библиографиялық бақылаудың ажырамас бөлігі. Ол алғаш рет 1897 жылы жарық көрген Конгресс кітапханасының классификациясынан бір жыл кейін, 1898 жылы жарияланды. Соңғы қағаз басылымы 2016 жылы шықты. Үнемі жаңартылып отыратын сөздікке жазылу арқылы және тегін қызметтер арқылы қол жеткізуге болады. Тақырыптық тақырыптар әдетте кітапхана коллекциясындағы әрбір затқа қолданылады және пайдаланушыға ұқсас тақырыптарға қатысты каталогтағы заттарға қол жеткізуді жеңілдетеді, осылайша байланысты тақырыптарды іздеуде уақытты үнемдейді. Егер іздеу тек "атауы", "авторы" немесе "басып шығарушысы" сияқты сипаттамалық өрістер бойынша жүргізілсе, бұл көбірек уақытты алады және тиімсіз іздеу мүмкіндіктеріне байланысты көптеген заттарды табудан қағылуы мүмкін.

Өнер мен ғылым

Тақырыптық тақырыптар – адамның интеллектуалды қызметі, онда білікті мамандар өз коллекцияларындағы материалдарға тақырыптық сипаттамалар қосады. Бірыңғай стандарт болмаған жағдайда, әр кітапхана өз материалдарының тақырыбын әртүрлі жіктеуі мүмкін. Конгресс кітапханасының тақырыптық тақырыптарының (LCSH) кеңінен қолданылуы мен қабылдануы әлемдегі кітапханалардағы материалдарға бірыңғай қол жеткізуді және оларды іздеуді жеңілдетеді; кітапхана материалға дұрыс тақырыптарды қосса, пайдаланушылар бірдей іздеу стратегиясын және LCSH тезаурусын пайдалана алады. Кейбір LCSH шешімдері кітапханалық қауымдастықта кеңінен талқыланып, тіпті дау тудыруы мүмкін. LCSH – әлемдегі ең көп қолданылатын тақырыптық сөздік. LCSH өте кең және толыққанды болғанына қарамастан, нақтырақ коллекциялармен немесе пайдаланушылар тобымен жұмыс жасайтын кітапханалар басқа сөздіктерді қолдануы мүмкін; мысалы, АҚШ-тағы көптеген медициналық кітапханалар Ұлттық медицина кітапханасының медициналық тақырыптарын (MeSH) пайдаланады.

ТМКЖ саясатының мәселелері

Тарихи тұрғыдан алғанда, АҚШ-тың күрделі табиғаты, оның әртүрлі этникалық топтары және өзгеретін қоғамы ескеріле отырып, нәсілдік немесе этникалық топтарды анықтау үшін қолданылатын терминдерге қатысты көптеген жіктеу мәселелері туындады. Африкалық американдықтарды сипаттауға қолданылатын терминдер уақыт өте келе өзгерді, әсіресе 20 ғасырда. 1990 жылға дейін LCSH әкімшілігі тақырыптық санаттағы терминдерді өзгертуге қатысты қатаң саясат ұстанды. Бұл, тақырыптардың айдары өзгерген жағдайда туындауы мүмкін қайталауды немесе шатасуды болдырмау үшін жасалды. Нәтижесінде, LCSH-де афроамерикандық тақырыптарды сипаттау үшін «Афроамерикан» термині, бұл термин халық арасында қолданыстан шығып, қабылдауын жоғалтқаннан кейін де ұзақ уақыт бойы қолданылды. 1996 жылы LCSH кітапхана пайдаланушыларының қажеттіліктерін және қолжетімділігін жақсарту мақсатында терминдерді белгілі бір деңгейде өзгертуге рұқсат беру туралы шешім қабылдады. Бірақ, көптеген қолданыстағы терминдер немесе «табиғи тіл» терминдері LCSH-де қолданылмайды. Бұл пайдаланушылардың қажетті материалды табу мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Кітапхана және ақпараттық ғылымдар факультеттерінде LCSH-де қолданылатын терминдерге әсер ететін мәдени және гендерлік көзқарастарды анықтау және түсінуге қатысты зерттеулер көбейді; мұндай көзқарастар кітапхана пайдаланушыларының жинақталған және таратылған ақпаратқа қолжетімділігін шектеуі немесе тоқтатуы мүмкін. 2016 жылы LCSH ұлттық жаңалықтарда кеңінен жарияланды, себебі Конгресс кітапханасы «Заңсыз иммигранттар» тақырыбын қайта қарауға шешім қабылдады, бұл әрекетке конгресс республикашылары қарсылық білдірді. Бұл мәселедегі белгілі американдық ғалым Санфорд Берман, Конгресс кітапханасы әлі күнге дейін оларға қатысты «табиғи тіл» терминдерін, мысалы, климаттың өзгеруін жоққа шығару сияқты терминдерді LCSH-ке енгізбегендіктен, кейбір тақырыптар бойынша материал табудың қиындығын атап өтті. Адамдардың сексуалдық бағдары туралы көзқарастар АҚШ-та 20 ғасырдың соңынан бері өзгергендіктен, LCSH сексуалдық мәселелерге қатысты материалдарды ұйымдастыру және сипаттау тәсілі үшін сынға іріктелді. Мысалы, гетеросексуалдық туралы еңбектер LCSH-де осылай деп сипатталмайды; бұл гетеросексуалдық – норма екенін және тек квир сексуалдығын бөлек жіктеу қажеттігін көрсетеді.

Деректерге қол жеткізу

Тақырыптық тақырыптар бұрын үлкен қызыл томдарда (қазіргі уақытта он том) жарияланған, олар әдетте ғылыми кітапханалардың анықтамалық бөлімдерінде орналастырылады. Олар сондай-ақ Конгресс кітапханасының жіктемелік веб-сайтында, төлемдік қызметте немесе Конгресс кітапханасының деректерінде (жеке жазбалар түрінде) тегін қолжетімді. Конгресс кітапханасы LCSH-қа әр ай сайын жаңа тақырыптар мен түзетулер қосады. 2008 жылдың сәуір айында Конгресс кітапханасының қызметкері Эд Саммерс SKOS қолданысын пайдаланып, тақырыптық тақырыптарды қарапайым түрде қарауға мүмкіндік беретін lcsh.info веб-қызметін құрды. Бірақ 2008 жылдың 18 желтоқсанында Конгресс кітапханасының бұйрығымен lcsh.info жабылды. Кітапхана ғылымы мен семантикалық веб қауымдастықтары, соның ішінде Тим Бернерс-Ли және LibraryThing-тің Тим Сполдинг бұл жағдайға көңіл көшірді. Біраз уақыттан кейін кітапхана 2009 жылдың сәуір айында LCSH-ты id.loc.gov мекенжайында қарауға арналған өзінің веб-қызметін іске қосты.

LCSH қолдану

Тимоти Бинга, Орталық кітапхана директоры, материалды табу үшін LCSH стандартталған тілін қолдануды қиындататын мәселелерді атап өтті. Оларға клиенттерге каталогтағы материалдарды бейресми түрде белгілеуге мүмкіндік беретін жүйелер, кітап авторлары мен баспагерлердің өздері каталог жасауы және LCSH-ті даулы материалдарға дұрыс қолданбауы жатады. Көптеп сілтемелермен, веб-негізгі Онлайн ашық каталогтар (OPAC) пайдаланушыларға LCSH арқылы ұқсас материалдар тізіміне сілтеме жасауға мүмкіндік береді, егер қызығушылық тудырған бір элемент табылып қойса. Бірақ LCSH міндетті түрде күнделікті тілде жазылмағандықтан, көптеген пайдаланушылар OPAC-ті кілт сөздер арқылы іздеуді қалайды. Сонымен қатар, OPAC іздеуімен және LCSH-пен таныс емес пайдаланушылар, егер олар "тақырып" өрісі бойынша іздесе және енгізген сөздері LCSH-қа дәл сәйкес келмесе, кітапханада қалаған тақырып бойынша материал жоқ деп жаңылысуы мүмкін. Мысалы, "дене температурасын реттеу" термині "терморегуляция" орнына қолданылады. LCSH-ті табудың және пайдаланудың ең оңай жолы – "кілт сөз" бойынша іздеуден бастап, содан кейін тиісті материалдың тақырыптарын қарап, басқа да байланысты материалдарды табу.

Жергілікті тұрғындармен зерттеулер

LCSH бойынша жергілікті материалдарды жіктеуді жергілікті тағылымдар мен кітапхана ғылымының мамандары жергілікті халықтардың өзіндік ерекшеліктері мен туындыларын дұрыс бейнелемегендігі үшін сынады. LCSH сондай-ақ жергілікті билікті мойындамағаны және жергілікті материалдарды E класында бөліп қойғаны үшін де кінәланды. Көптеген жергілікті материалдар "E 99 Американдық тайпалар мен мәдениеттер" деген шеңберде қалып, жергілікті тарихи материалдарды АҚШ тарихының қалған бөлігінен бөліп тұрады. Жергілікті өнерге қатысты көптеген материалдар N класының орнына E класына жатқызылады, бұл жергілікті өнердің нағыз өнер емес деген ойға алып келеді. LCSH сонымен қатар жергілікті білім беру жолдарының кеңістік, әлеуметтік және мәдени қарым-қатынастарға қаншалықты баса назар қоятынын жеткізе алмайды.

Канададағы оқиғалар

LCSH өкілдері Канаданың Ұлттық кітапханасының қызметкерлерімен бірлесіп, Канада және канадалық тақырыптарға арналған құжаттардың тақырыптық мазмұнын көрсететін Канадалық тақырыптық көрсеткіштердің (CSH) қосымша жиынтығын жасады. Бұған қоса, кітапханашы А. Брайан Дир (Мохок) аборигендік материалдар үшін, алғашқы ұлттардың байланыстарын көрсететін мақсатта әзірлеген Брайан Дир жіктеу жүйесі, Канададағы бірнеше алғашқы ұлттар кітапханаларында қолдануға бейімделді. Ол "түпкілікті халықтар үшін және олар жасаған кітапханалық жинақтарды отаршылдықтан азат етудің" құнды құралы ретінде сипатталды, себебі ол "түпкілікті әлемге көзқарастарды білдіруге" мүмкіндік береді. Британ Колумбия университетінің Ванкувердегі филиалындағы Xwi7xwa кітапханасы, Брайан Дир жүйесінің жергілікті нұсқасы болып табылатын Бірінші Ұлттар үйінің (FNHL) тақырыптық көрсеткіштерін пайдаланады. Ол UBC негізгі кітапханасымен толық интеграцияланған.