Кітапхана классификациясы: кітаптарды, материалдарды ұйымдастыру жүйесі. Каталогтау, орналастыру, тақырыптар бойынша бөлу – ақпаратты іздеуді жеңілдетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құжаттарды немесе кітапхана материалдарын кодтау және ұйымдастыру жүйелері
Systems of coding and organizing documents or library materials
Кітапхана классификациясы – кітапханада кітаптар, дыбыс және бейне жазбалар, электрондық материалдар және т.б. материалдарды стеллаждарда, каталогтар мен көрсеткіштерде ұйымдастыруға қолданылатын жүйе. Әрбір материалға жүйедегі орнын анықтайтын шақыру белгісі (call number) тағайындалады. Материалдар түрлі факторлар бойынша орналастырылуы мүмкін, әдетте тақырыпқа негізделген иерархиялық ағаш тәрізді құрылымда немесе бір объектіге бірнеше жіктелім тағайындауға және жіктелімдерді әртүрлі тәсілдермен реттеуге мүмкіндік беретін қырлы жіктелім жүйесі арқылы.
A library classification is a system used within a library to organize materials, including books, sound and video recordings, electronic materials, etc., both on shelves and in catalogs and indexes. Each item is typically assigned a call number, which identifies the location of the item within the system. Materials can be arrange by many different factors, typically in either a hierarchical tree structure based on the subject or using a faceted classification system, which allows the assignment of multiple classifications to an object, enabling the classifications to be ordered in many ways.
Сипаттама
Кітапханалық жіктеу – кітапхана және ақпараттық ғылымның маңызды және шешуші аспектісі болып табылады. Ол ғылыми жіктеуден ерекшеленеді, себебі оның мақсаты білімнің теориялық ұйымдастырылуына емес, құжаттардың пайдалы ретін қамтамасыз етуге бағытталған. Практикалық мақсаты құжаттардың физикалық ретін құру болғанымен, ол қабылданған ғылыми білімге сүйенуге тырысады. Кітапханалық жіктеу жаңадан шыққан әдебиеттерді бұрыннан құрылған жүйеге, филиалдық тізбек бойынша орналастыруға көмектеседі. Кітапханалық жіктеу – кітаптарды сөрелерде орналастыру немесе оларды оқырмандарға ең тиімді болу үшін ұқсас тақырыптарды топтастырып сипаттау. Кітапханалық жіктеу төрт мақсатқа жетуге арналған: білім салаларын жүйелі түрде реттеу, байланысты материалдарды ең қолайлы реттілікте біріктіру, сөредегі материалдарға тәртіпті қол жеткізуді қамтамасыз ету және сөредегі материалдың орналасқан жерін анықтау. Кітапханалық жіктеу тақырыптық көрсеткіштерді қолданудан өзгеше, себебі жіктеу білімді жүйелі тәртіппен ұйымдастырады, ал тақырыптық көрсеткіштер білім жүйесі ретінде ұйымдастырылуы мүмкін немесе мүмкін емес сөздіктер арқылы ақпараттық материалдарға қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Библиографиялық жіктеудің осы мақсаттарға жету үшін талап ететін ерекшеліктері: барлық деңгейдегі тақырыптардың пайдалы тізбегі, ықшам және есте қалғанша белгілеулер, сондай-ақ сандық синтездің көптеген әдістері мен құралдары.
Library classification is an important and crucial aspect in library and information science. It is distinct from scientific classification in that it has as its goal to provide a useful ordering of documents rather than a theoretical organization of knowledge. Although it has the practical purpose of creating a physical ordering of documents, it does generally attempt to adhere to accepted scientific knowledge. Library classification helps to accommodate all the newly published literature in an already created order of arrangement in a filial sequence. Library classification can be defined as the arrangement of books on shelves, or description of them, in the manner which is most useful to those who read with the ultimate aim of grouping similar things together. Library classification is meant to achieve these four purposes: ordering the fields of knowledge in a systematic way, bring related items together in the most helpful sequence, provide orderly access on the shelf, and provide a location for an item on the shelf. Library classification is distinct from the application of subject headings in that classification organizes knowledge into a systematic order, while subject headings provide access to intellectual materials through vocabulary terms that may or may not be organized as a knowledge system. The characteristics that a bibliographic classification demands for the sake of reaching these purposes are: a useful sequence of subjects at all levels, a concise memorable notation, and a host of techniques and devices of number synthesis.
Тарих
Кітапханалық жіктелімдерге дейін Конрад Гесснер сияқты библиографтар қолданған жіктелімдер болған. Кітапханалардың ең алғашқы жіктелу схемалары кітаптарды кең тақырыптық санаттарға бөліп ұйымдастырған. Ең ерте белгілі кітапханалық жіктелу схемасы – б.з.д. III ғасырда Александрия кітапханасының ғалымы Каллимахтың «Пинакесі». Ренессанс және Реформация дәуірінде «кітапханалар жауапты тұлғалардың қалауынша немесе біліміне сәйкес ұйымдастырылды». Бұл әртүрлі материалдарды жіктеу тәсілін өзгертті. Кейбір жинақтар тіл бойынша, ал кейбіреулері – басылу әдісіне қарай жіктелді. 16 ғасырдағы баспа революциясынан кейін қолжетімді басылған материалдардың көбеюі мұндай жалпы жіктемені тиімсіз етті, сондықтан 19 ғасырда кітапхана материалдарын жіктеу үшін егжей-тегжейлі жіктелімдерді жасау қажет болды. 1627 жылы Габриэль Наудэ «Кітапхана құру туралы кеңестер» атты кітап жариялады. Ол сол кезде президент Анри де Месмес II-нің жеке кітапханасында жұмыс істеді. Месмес шамамен 8 мың басылған кітапқа және көптеген грек, латын және француз тілдерінде жазылған қолжазбаларға ие болды. Бұл жеке кітапхана болғанымен, анықтамасы бар ғалымдар оған қол жеткізе алатын. «Кітапхана құру туралы кеңестердің» мақсаты – жеке кітап коллекционерлеріне өз жинақтарын тиімдірек және сәндірек етіп ұйымдастыру үшін қағидаларды анықтау болды. Наудэ жеті түрлі кластың негізінде жіктеу жүйесін жасады: теология, медицина, құқықтану, тарих, философия, математика және гуманитарлық ғылымдар. Кейіннен бұл жеті класс он екіге дейін ұлғайтылды. «Кітапхана құру туралы кеңестер» жеке кітапхана туралы болғанымен, дәл сол кітапта Наудэ коллекцияға қол жеткізу үшін төлем қабілетіне қарамастан, барлық адамдарға ашық қоғамдық кітапханалар идеясын қолдады. Наудэ жақсартуға көмектескен ең танымал кітапханалардың бірі – Париждегі Мазарин кітапханасы. Наудэ он жыл кітапханашы болып жұмыс істеді. Наудэнің кітапханаларға барлық адамдардың тегін қол жеткізуіне деген берік сенімінің арқасында 1644 жыл шамасында Bibliothèque Mazarine Франциядағы алғашқы қоғамдық кітапханаға айналды. Кітапханалар өздерінің жинақтарында б.з.д. V ғасырдан бері тәртіп орнатса да, қазір жіктелімді желілік ортада ақпаратқа тақырыптық қол жеткізуді қамтамасыз етуші құрал ретінде қарастыруға болады.
Library classifications were preceded by classifications used by bibliographers such as Conrad Gessner. The earliest library classification schemes organized books in broad subject categories. The earliest known library classification scheme is the Pinakes by Callimachus, a scholar at the Library of Alexandria during the third century BC. During the Renaissance and Reformation era, "Libraries were organized according to the whims or knowledge of individuals in charge." This changed the format in which various materials were classified. Some collections were classified by language and others by how they were printed. After the printing revolution in the sixteenth century, the increase in available printed materials made such broad classification unworkable, and more granular classifications for library materials had to be developed in the nineteenth century. In 1627 Gabriel Naudé published a book called Advice on Establishing a Library. At the time, he was working in the private library of President Henri de Mesmes II. Mesmes had around 8,000 printed books and many more Greek, Latin and French written manuscripts. Although it was a private library, scholars with references could access it. The purpose of Advice on Establishing a Library was to identify rules for private book collectors to organize their collections in a more orderly way to increase the collection's usefulness and beauty. Naudé developed a classification system based on seven different classes: theology, medicine, jurisprudence, history, philosophy, mathematics and the humanities. These seven classes would later be increased to twelve. Advice on Establishing a Library was about a private library, but within the same book, Naudé encouraged the idea of public libraries open to all people regardless of their ability to pay for access to the collection. One of the most famous libraries that Naudé helped improve was the Bibliothèque Mazarine in Paris. Naudé spent ten years there as a librarian. Because of Naudé's strong belief in free access to libraries to all people, the Bibliothèque Mazarine became the first public library in France around 1644. Although libraries created order within their collections from as early as the fifth century BC, Classification can now be seen as a provider of subject access to information in a networked environment.
Әдістер немесе жүйелер
Классификациялау түрлері – классификация схемасының немесе схемаларының нысанына, ерекшеліктеріне немесе қасиеттеріне сәйкес жіктеуді немесе категорияға бөлуді білдіреді. Әдіс және жүйе ұқсас мағынаға ие. Әдіс немесе әдістер немесе жүйе – Дьюи ондық жіктеуі немесе әмбебап ондық жіктеуі сияқты жіктеу схемаларын білдіреді. Классификациялау түрлері анықтау, түсіну, білім беру немесе зерттеу мақсатында қолданылады, ал классификациялау әдісі – DDC, UDC сияқты жіктеу схемаларынан тұрады.
Classification types denote the classification or categorization according to the form or characteristics or qualities of a classification scheme or schemes. Method and system has similar meaning. Method or methods or system means the classification schemes like Dewey Decimal Classification or Universal Decimal Classification. The types of classification is for identifying and understanding or education or research purposes while classification method means those classification schemes like DDC, UDC.
Классификациялау практикасы
Кітапханалық жіктеу, каталогтау және жіктеу тақырыбы бойынша кітапханалық (сипаттамалық) каталогтаумен байланысты, кейде техникалық қызметтер ретінде біріктіріледі. Кітапхана материалдарын каталогтау және жіктеу процесімен айналысатын кітапхана маманы каталогтаушы немесе каталог кітапханашы деп аталады. Кітапханалық жіктеу жүйелері – тақырып бойынша қолжетімділікті жеңілдетуге арналған екі құралдың бірі. Екіншісі – тезаурус және тақырыптық тақырыптар жүйелері сияқты алфавиттік индекстеу тілдері. Кітапханалық туындыны жіктеу екі қадамнан тұрады. Біріншіден, материалдың тақырыбы анықталады. Екіншіден, белгілі бір кітапханада қолданылатын жіктеу жүйесіне сәйкес жұмыстың шақыру белгісі (іс жүзінде кітаптың мекенжайы) жүйелік нотацияны пайдаланып беріледі. Бір туындыға бірнеше термин тағайындауға болатын тақырыптық тақырыптардан немесе сөздіктерден айырмашылығы, кітапханалық жіктеу жүйелерінде әр туынды тек бір сыныпқа ғана орналастырылады. Бұл сөреге қою мақсатына байланысты: кітап тек бір физикалық орында болуы мүмкін. Дегенмен, жіктелген каталогтарда негізгі жазбалармен қатар қосымша жазбалар да болуы мүмкін. Дьюи ондық жіктеуі (DDC) және Конгресс кітапханасының жіктеуі сияқты көптеген жіктеу жүйелері әр туындыға кескіш нөмірін қосады, ол туындының негізгі кіруіне (бірінші кіру нүктесіне) кодты қосады (мысалы, автор). Кітапханалардағы жіктеу жүйелері әдетте екі рөл атқарады. Біріншіден, олар пайдаланушыға кітапханада белгілі бір тақырып бойынша қандай туындылар немесе құжаттар бар екенін анықтауға көмектеседі, осылайша тақырып бойынша қолжетімділікті жеңілдетеді. Екіншіден, олар ақпарат көзінің орналасқан жерін (мысалы, сөреде қайда сақталғанын) анықтайды. 19 ғасырға дейін көптеген кітапханаларда жабық қоймалар болды, сондықтан кітапханалық жіктеу тек тақырыптық каталогты ұйымдастыру үшін ғана қолданылды. 20 ғасырда кітапханалар өздерінің қоймаларын көпшілікке ашты және тақырып бойынша қарауды жеңілдету үшін кітапхана материалдарын кейбір кітапханалық жіктеуге сәйкес сөреге қоя бастады. Кейбір жіктеу жүйелері сөреге қоюға қарағанда тақырып бойынша қолжетімділікті жеңілдетуге көбірек қолайлы. Мысалы, плюс және қос нүктелердің күрделі нотациясын пайдаланатын Универсалды ондық жіктеуі сөреге қою үшін қолдану қиын, бірақ DDC-мен салыстырғанда тақырыптар арасындағы қатынастарды көрсету тұрғысынан көрнектірек. Сол сияқты, фасетті жіктеу схемаларын пайдалану цитата тәртібі туралы білімі болмаса, сөреге қою үшін қиын. Кітапхана жинағының мөлшеріне байланысты кейбір кітапханалар жіктеу жүйелерін тек бір мақсатта немесе басқа мақсатта пайдалана алады. Ерекше жағдайларда, кішкентай жинағы бар қоғамдық кітапхана ресурстарды табу үшін ғана жіктеу жүйесін пайдалануы мүмкін, бірақ күрделі тақырыптық жіктеу жүйесін пайдаланбауы мүмкін. Оның орнына, барлық ресурстар бірнеше кең сыныптарға (саяхат, қылмыс, журналдар және т.б.) орналастырылуы мүмкін. Бұл "белгілеу және орналастыру" жіктеу әдісі деп аталады, ол ресми түрде оқырманның қызығушылығын жіктеу деп аталады.
Library classification is associated with library (descriptive) cataloging under the rubric of cataloging and classification, sometimes grouped together as technical services. The library professional who engages in the process of cataloging and classifying library materials is called a cataloger or catalog librarian. Library classification systems are one of the two tools used to facilitate subject access. The other consists of alphabetical indexing languages such as Thesauri and Subject Headings systems. Library classification of a piece of work consists of two steps. Firstly, the subject or topic of the material is ascertained. Next, a call number (essentially a book's address) based on the classification system in use at the particular library will be assigned to the work using the notation of the system. Unlike subject heading or thesauri where multiple terms can be assigned to the same work, in library classification systems, each work can only be placed in one class. This is due to shelving purposes: A book can have only one physical place. However, in classified catalogs one may have main entries as well as added entries. Most classification systems like the Dewey Decimal Classification (DDC) and Library of Congress Classification also add a cutter number to each work which adds a code for the main entry (primary access point) of the work (e. g. author). Classification systems in libraries generally play two roles. Firstly, they facilitate subject access by allowing the user to find out what works or documents the library has on a certain subject. Secondly, they provide a known location for the information source to be located (e. g. where it is shelved). Until the 19th century, most libraries had closed stacks, so the library classification only served to organize the subject catalog. In the 20th century, libraries opened their stacks to the public and started to shelve library material itself according to some library classification to simplify subject browsing. Some classification systems are more suitable for aiding subject access, rather than for shelf location. For example, Universal Decimal Classification, which uses a complicated notation of pluses and colons, is more difficult to use for the purpose of shelf arrangement but is more expressive compared to DDC in terms of showing relationships between subjects. Similarly faceted classification schemes are more difficult to use for shelf arrangement, unless the user has knowledge of the citation order. Depending on the size of the library collection, some libraries might use classification systems solely for one purpose or the other. In extreme cases, a public library with a small collection might just use a classification system for location of resources but might not use a complicated subject classification system. Instead all resources might just be put into a couple of wide classes (travel, crime, magazines etc.). This is known as a "mark and park" classification method, more formally called reader interest classification.