Кіріспе
Библиографиялық және кітапханалық сыныптама жүйесі
Универсалды ондық сыныптама (УДК) – адам білімінің барлық салаларын жүйелі түрде ұйымдастыратын, білім салаларының өзара байланысты және шартты түрде байланысқан жүйе ретінде құрылған библиографиялық және кітапханалық сыныптама. УДК – аналитикалық-синтетикалық және фасетті жіктеу жүйесі болып табылады, ол үлкен жинақтарда мазмұнды индекстеу және ақпаратты іздестіруді қамтамасыз ететін егжей-тегжейлі сөздік пен синтаксиспен сипатталады. 1991 жылдан бері УДК консорциумына тиесілі және басқарылады, ол Гаагада (Нидерланды) штаб-пәтері орналасқан, коммерциялық емес халықаралық баспагерлер қауымдастығы. Ұлттық жүйе ретінде бастама алған басқа кітапханалық сыныптама жүйелерінен өзгеше, УДК халықаралық жүйе ретінде жоспарланып, дамытылды. Оның басқа тілдерге аударылуы 20 ғасырдың басында басталды және содан бері 40-тан астам тілде әртүрлі басылымдарда жарық көрді. UDC Summary – жүйенің қысқартылған веб-нұсқасы, ол 50-ден астам тілде қолжетімді. Бастапқыда индекстеу және ақпаратты іздестіру жүйесі ретінде әзірленгенімен, логикалық құрылымы мен кеңейтілу мүмкіндігінің арқасында УДК кітапханалардағы ең көп қолданылатын білімді ұйымдастыру жүйелерінің біріне айналды, оны кітаптарды сөрелерге орналастыруға, мазмұнды индекстеуге немесе екеуіне де қолдануға болады. УДК кодтары кез келген құжатты немесе нысанды қажетті деңгейде толық сипаттауға мүмкіндік береді. Бұған мәтіндік құжаттар, фильмдер, бейне және дыбыс жазбалары, суреттер, карталар, сондай-ақ мұражай экспонаттары сияқты материалдық заттар да кіреді.
The Universal Decimal Classification (UDC) is a bibliographic and library classification representing the systematic arrangement of all branches of human knowledge organized as a coherent system in which knowledge fields are related and inter linked. The UDC is an analytico synthetic and faceted classification system featuring detailed vocabulary and syntax that enables powerful content indexing and information retrieval in large collections. Since 1991, the UDC has been owned and managed by the UDC Consortium, a non profit international association of publishers with headquarters in The Hague, Netherlands. Unlike other library classification schemes that started their life as national systems, the UDC was conceived and maintained as an international scheme. Its translation into other languages started at the beginning of the 20th century and has since been published in various printed editions in over 40 languages. UDC Summary, an abridged Web version of the scheme, is available in over 50 languages. Albeit originally designed as an indexing and retrieval system, due to its logical structure and scalability, UDC has become one of the most widely used knowledge organization systems in libraries, where it is used for either shelf arrangement, content indexing or both. UDC codes can describe any type of document or object to any desired level of detail. These can include textual documents and other media such as films, video and sound recordings, illustrations, maps as well as realia such as museum objects.
Тарих
UDC-ны Бельгиялық библиографтар Пол Отлет және Анри Ла Фонтен 19 ғасырдың соңында жасады. 1895 жылы олар барлық жарияланған ақпараттың толыққанды жіктелінген индексі болу үшін Универсалды библиографиялық репертуарды (Répertoire Bibliographique Universel) (RBU) құрды. RBU картотекалық каталог түрінде болуы керек деген идея жас американдық зоолог Герберт Хавиланд Филдке тиесілі болды, ол сол кезде Цюрихте Concilium Bibliographicum атты библиографиялық агенттік құрып жатқан еді. Жазбаларды реттеудің бір жолы қажет болды, ал Дьюидің ондық жіктеуі туралы естіген Отлет Мелвил Дьюиге хат жазып, оны француз тіліне аударуға рұқсат сұрады. Бұл идея қарапайым аударма жоспарынан асып, бірқатар радикалды жаңалықтар жасалды, таза санамалық жіктемені (барлық қарастырылған тақырыптар тізімделген және кодталған) синтезге мүмкіндік беретінге бейімдеді (яғни, ешқашан толықтай болжауға болмайтын өзара байланысты тақырыптарды көрсету үшін күрделі сандарды құру); тақырыптар арасындағы әртүрлі мүмкін қатынастар анықталды және оларды бейнелеу үшін символдар тағайындалды. Француз тіліндегі "Manuel du Répertoire bibliographique universel" (1905) алғашқы басылымында UDC білімді жіктеу контекстінде революциялық болған көптеген ерекшеліктерді қамтыды: жалпыға қолданылатын (аспектісіз) ұғымдардың кестелері – жалпы көмекші кестелер деп аталады; белгілі бір білім саласында нақты, бірақ қайта қолдануға болатын атрибуттары бар арнайы көмекші кестелердің сериясы; тақырыптарды үйлестіруді және құжаттама тілінің өзін құруға мүмкіндік беретін байланыстыру символдары мен синтаксис ережелері бар экспрессивті нотациялық жүйе. Универсалды библиографиялық репертуардың өзі ерекше ақпараттық ресурсқа айналды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде ол он бір миллионнан астам жазбаға дейін өсті. UDC арқылы ұйымдастырылған каталог пен оның мазмұнын әлі күнге дейін Бельгияның Монс қаласындағы Mundaneum-да көруге болады (2013 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік естелік тізіміне енгізу үшін ұсынылды).
Негізгі ерекшеліктері мен синтаксисі
UDC – аналитикалық-синтетикалық және фасетті жіктеу. Ол пәннің атрибуттарының шексіз комбинациясын және пәндер арасындағы қатынастарды білдіруге мүмкіндік береді. Әртүрлі кестелердегі UDC кодтары құжаттың мазмұны мен формасының әртүрлі аспектілерін көрсету үшін біріктірілуі мүмкін, мысалы, 94(410)"19"(075) – 20-шы ғасырдағы Ұлыбританияның тарихы (негізгі пән), (орналасқан жері) және оқулық (құжаттың түрі). Немесе: 37:2 – Білім мен дін арасындағы байланыс. Күрделі UDC тіркестерін құраушы элементтерге дәл талдау жасауға болады. UDC – сонымен қатар барлық білім саласын қамтитын салалық жіктеу. Бұл типтегі жіктеуді аспект немесе перспектива деп те сипаттауға болады, яғни ұғымдар зерттелетін салаға бағынышты және сол салаға орналастырылады. Осылайша, бір ұғым білімнің әртүрлі салаларында кездесуі мүмкін. Бұл ерекшелік UDC-де негізгі тақырыппен әртүрлі комбинацияларда бірдей ұғымды қайта пайдалану арқылы көбінесе іске асырылады, мысалы, тілдің жалпы көмекші құралдарындағы код этностық топтар, лингвистикадағы жеке тілдер және жеке әдебиеттер үшін сандар алуға қолданылады. Немесе, орынның көмекші кодтарынан, мысалы (410) Ұлыбритания, Ұлыбритания ұғымын бірегей түрде көрсететін кодты Ұлыбританияның аймақтық географиясын (911(410)) және Ұлыбританияның тарихын (94(410)) көрсету үшін пайдалануға болады.
Ортақ қосалқы кестелер
Ортақ көмекші элементтер – негізгі сыныптардың кез келген басқа UDC кодымен немесе басқа ортақ көмекші элементтермен бірге қолданылатын, мәнділікпен байланыссыз ұғымдар. Олардың ерекше жазбалары бар, бұл оларды күрделі өрнектерде ерекшелендіреді. Ортақ көмекші сандар әрқашан белгілі бір символдан басталады, ол жақ индикаторы деп аталады, мысалы, = (тең белгісі) әрқашан құжат тілін көрсететін ұғымдарды енгізеді; (0 ) нөлден басталатын жақша ішіндегі сандар әрқашан құжат түрін көрсететін ұғымды білдіреді. Осылайша, (075) Оқулық және =111 Ағылшын тілі біріктіріліп, мысалы, (075)=111 Ағылшын тіліндегі оқулықтарды білдіреді, ал негізгі UDC кестелеріндегі сандармен біріктірілгенде, келесідей қолданылуы мүмкін: 2(075)=111 Ағылшын тіліндегі дін оқулықтары, 51(075)=111 Ағылшын тіліндегі математика оқулықтары және т.б. = Тілдің ортақ көмекші құралдары. 1c кесте (0 ) Түрдің ортақ көмекші құралдары. 1d кесте (1/9) Орынның ортақ көмекші құралдары. 1e кесте (= ) Адам тегінің, этникалық топтастырудың және ұлттықтың ортақ көмекші құралдары. 1f кесте " " Уақыттың ортақ көмекші құралдары. 1g кестесі уақытты егжей-тегжейлі бөлуге көмектеседі, мысалы: "1993 1996" 0 Жалпы сипаттамалардың ортақ көмекші құралдары: қасиеттер, материалдар, қатынастар/процестер және адамдар. 1k кестесі. 02 Қасиеттердің ортақ көмекші құралдары. 1k кестесі 03 Материалдардың ортақ көмекші құралдары. 1k кестесі 04 Қарым-қатынастардың, процестердің және операциялардың ортақ көмекші құралдары. 1k кестесі 05 Адамдардың және жеке ерекшеліктерінің ортақ көмекші құралдары. 1k кестесі, осы кесте қайталанады.
(0 ) Common auxiliaries of form. Table 1d
(1/9) Common auxiliaries of place. Table 1e
(= ) Common auxiliaries of human ancestry, ethnic grouping and nationality. Table 1f
" " Common auxiliaries of time. Table 1g helps to make minute division of time e. g.: "1993 1996"
0 Common auxiliaries of general characteristics: Properties, Materials, Relations/Processes and Persons. Table 1k. 02 Common auxiliaries of properties. Table 1k
03 Common auxiliaries of materials. Table 1k
04 Common auxiliaries of relations, processes and operations. Table 1k
05 Common auxiliaries of persons and personal characteristics. Table 1k this table is repeated
Қосылатын белгілер
Нақты мағынаны сақтау және күрделі UDC өрнектерін дәл талдау үшін UDC нөмірлерін байланыстыру және кеңейтуге арналған бірнеше байланыс белгілері қолданылады. Олар:
Символ Символ атауы Мағынасы Мысал
+ плюс үйлестіру, қосу мысалы, 59+636 зоология және мал шаруашылығы
/ сызықша тізбектей кеңейту мысалы, 592/599 Жүйелі зоология (592-ден 599-ға дейін, оның ішінде)
: қолon байланыс мысалы, 17:7 Этика мен өнердің байланысы
[ ] квадратты жақшалар топтастыру мысалы, 311:[622+669](485) Швециядағы кен өндіру және металлургия статистикасы (622+669 қосымша белгілері бірлік ретінде қарастырылады)
* жұлдызша UDC емес белгіні енгізеді мысалы, 523.4*433 Планеталогия, шағын планета Эрос (жұлдызшадан кейін IAU бекіткен нөмір)
A/Z әліпбилік кеңейту Тікелей әліпбилік көрсету мысалы, 821.133.1MOL француз әдебиеті, Мольердің шығармалары
Symbol Symbol name Meaning Example+ plus coordination, addition e. g. 59+636 zoology and animal breeding/ stroke consecutive extension e. g. 592/599 Systematic zoology (everything from 592 to 599 inclusive): colon relation e. g. 17:7 Relation of ethics to art[ ] square brackets subgrouping e. g. 311:[622+669](485) statistics of mining and metallurgy in Sweden (the auxiliary qualifiers 622+669 considered as a unit)* asterisk Introduces non UDC notation e. g. 523.4*433 Planetology, minor planet Eros (IAU authorized number after the asterisk)A/Z alphabetical extension Direct alphabetical specification e. g. 821.133.1MOL French literature, works of Molière
ББК-ның тұжырымдамасы
Осы жоспардагы UDC сыныптары Көптілді жалпыға бірдей ондық сыныптамасының шолуынан (UDCC басылымы № 088) алынған, бұл UDC консорциумы Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 лицензиясымен жариялаған (алғашқы нұсқасы 2009 жылғы, кейінгі жаңартуы 2012 жылғы).
4 Қазіргі уақытта бос
Бұл бөлім қазір бос.