Кіріспе
Шапур Бахтияр (شاپور بختیار,; 26 маусым 1914 – 6 тамыз 1991) – ирандық саясаткер, Мохаммад Реза Пахлави билігінде Иранның соңғы премьер-министрі болған. Тарихшы Аббас Миланидің сөздері бойынша: "Ол бірнеше рет Еремия айтуынша, дін қызметкерлерінің зұлымдығының қауіптерін және муллалардың фашизмі кез келген әскери хунтадан да қараңғырақ болатынын ұлтқа еске салды". 1991 жылы Францияның Сюрен қаласындағы үйінде ол және оның хатшысы Ислам Республикасының агенттері тарапынан өлтірілді.
Shapour Bakhtiar (شاپور بختیار, ; 26 June 19146 August 1991) was an Iranian politician who served as the last Prime Minister of Iran under the rule of Mohammad Reza Pahlavi. In the words of historian Abbas Milani: "more than once in the tone of a jeremiad he reminded the nation of the dangers of clerical despotism, and of how the fascism of the mullahs would be darker than any military junta". In 1991, he and his secretary were murdered in his home in Suresnes, France, by agents of the Islamic Republic.
Ерте өмір
Бахтиар 1914 жылғы 26 маусымда Иранның оңтүстік-батысында, ирандық тайпа ақсүйектерінің отбасында, сол кездегі қуатты Бахтиар тайпасының басты басшыларының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Мұхаммед Реза хан (Сардар-е-Фатех) болды. Бахтиардың анасы ол жеті жасқа толғанда қайтыс болды. 1934 жылы Шапур Парижде оқып жүргенде, оның әкесі Реза шахтың бұйрығымен өлімге кесілді. Содан кейін ол өзінің туысы Теймур Бахтиармен бірге Парижге барып, құқық факультетінде білімін жалғастырды. Сен-Николас-дю-Пелемде тұрып, ол неміс басқыншылығына қарсы француз қарсыластарымен бірге күресті. 1979 жылдың шілдесінде Бахтиар Парижде пайда болды. Париждегі өзінің штабынан ол Иранның Ұлттық қарсылық қозғалысын басқарды, ол Иран Ислам Республикасына қарсы ел ішінде күресті. 1980 жылдың 9-10 шілдесінде Бахтиар Нодже төңкерісі деп белгілі болған төңкеріс ұйымдастыруға көмектесті, бұл Ислам Республикасын оған өлім жазасын кесуге мәжбүр етті. Ливандық революционер Анис Наккаше басқарған, жаңадан құрылған Ислам Республикасымен байланысы бар бес адамнан тұратын қаскөйлік топ ұсталды. Олар Тегеранға жіберілді. Екеуі Иранға қашып кетті. Үшіншісі, Әли Вакили Рад, Швейцарияда, сондай-ақ Иран президенті Хашеми Рафсанджанидің шөбересі Зейналебедин Сархадимен бірге ұсталды. Екеуі де сот үшін Францияға жіберілді. 1994 жылғы желтоқсанда Вакили Рад өмір бойына түрмеге кесілді, бірақ Сархади ақталды. Рад 16 жылдан кейін, 2010 жылғы 19 мамырда мерзімінен бұрын босатылды. Оны Ислам Республикасының шенеуніктері қаһарман ретінде қарсы алды.
Салдары
Радтың босатылуы Тегеранның ислам режимі тарапынан тыңшылық жасады деп айыпталған француз студенті Клотильда Рейсті босатып жібергеніне екі күн өткен соң орын алды. Франция және Иран үкіметтері екі оқиғаның байланысты екенін жоққа шығарады. Бахтиардың қаны төгілгеннен кейін бірнеше сағат өткен соң Ливанда британдық кепіл босатылды, оны болжам бойынша «Хезболла» ұстап тұрған, бірақ француз кепілі ұсталды. Ирандық эмигранттар Бахтиардың өліміне француз тарапының қатысы бар деп болжағанмен, екінші ұрлау осы теорияларға күмән тудырды. Француздар Ливанда тағы бір француз кепілінің ұрлануын қамтитын операцияны қолдамауы ықтимал, бірақ екі оқиғаның арасында көзге көрінетін байланыс жоқ. Көптеген мақалалардан өзге. Бахтиардың кітаптарына «Ма Фидельет» (француз тілінде) және «37 жылдан кейін 37 күн» (парсы тілінде) кіреді, сонымен қатар оның өмірбаяны (саяси мансабы мен Иран революциясына дейінгі сенімдерін ерекше атап көрсетеді). Оның жазғандары Пахлави дәуіріндегі қоғам мен саясатқа, Мұхаммед Реза Шах Пахлавидің құлауына дейінгі наразылық пен алабұдыраң кезеңіне қатысты ерекше қызығушылық тудырады.
Жеке өмір
Бахтиар алғаш рет француз әйелге үйленген, олардың үш баласы болған: ұлы Гай және екі қызы – Вивиан мен Франция. Вивиан 1991 жылғы тамыз айында Канн қаласында 49 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Гай француз полициясының барлау бөлімінде офицер болып жұмыс істейді. Өліміне аз уақыт қалғанда Бахтиар әйелінен ажырасып, жас ирандық әйелге үйленді. Оның екінші әйелі Шахинтай болды, олардан Гудзар деген ұл туды. Сонымен қатар, оның Манихе Асад есімді әкесінен тумаған қызы да болды. 2001 жылға қарай, үшеуі де АҚШ азаматтары болып тіркелген. Бахтиар Париждегі Монпарнас зиратына жерленген.