Кіріспе

Ирандық жасыл қозғалысы (جنبش سبز ایران) немесе Иранның жасыл толқыны (موج سبز ایران), батыс бұқаралық ақпарат құралдары оны парсы оянуы немесе парсы көктемі деп те атайды, 2009 жылғы 12 маусымдағы Иран президенттік сайлауынан кейін туындаған және 2010 жылдың басына дейін жалғасқан саяси қозғалысты білдіреді. Наразылық білдірушілер Махмуд Ахмадинежадты қызметтен алуды талап етті. Жасыл түс бастапқыда Мир Хосейн Мусавидің сайлауалды науқанының символы ретінде қолданылған, бірақ сайлаудан кейін ол олардың алдану деп санайтын сайлауды жоюға шақырушылардың бірлігі мен үмітінің символына айналды. Мир Хосейн Мусави мен Мехди Карруби жасыл қозғалыстың саяси лидерлері ретінде танылды. Бас аятолла Хосейн Али Монтазери де қозғалыстың рухани жетекшісі ретінде айтылды. Жасыл қозғалыстың наразылық акциялары Иранның қазіргі заманғы саяси тарихындағы маңызды оқиға болды және бақылаушылар бұл наразылықтар 1978-1979 жылдардағы Иран революциясынан бері ең ірілері болғанын мәлімдеді. Әуелде бұл бейбіт, зорлықсыз қозғалыс болғанмен, кейінгі айларда жүздеген адам тұтқындалды және бірнеше адам қаза тапты. Қозғалыс ақырында өзінің қарқынын сақтап қалуда қиындықтарға тап болды.

Тұтқындалу

13-14 маусымда Тегеран қаласында өткен рейдтер барысында үкімет 170-тен астам адамды қамауға алды, деп хабарлады полиция өкілдері. Қамауға алынғандардың арасында белгілі реформатор саясаткерлер болды: Ислам революциясы ұйымының (МИРО) негізін қалаушы Бехзад Набави, Ислам Иранының қатысу фронтының (ИИФ) жетекшісі Мохсен Мирдамади және бұрынғы президент Мохаммад Хатаминың інісі Мохаммад Реза Хатами, ол кейін босатылды. Сондай-ақ, Мостафа Таджзаде мен Мохсен Аминзаде де қамауға алынды. Ирандық журналист Машалла Шамсолвазин президенттікке үміткер Мир Хосейн Мусави үй қамауында екенін мәлімдеді, бірақ шенеуніктер бұл ақпаратты жоққа шығарды. Тегеран университетінде студенттермен болған қақтығыстардан кейін шамамен 200 адам ұсталды, бірақ көптегендері кейін босатылды. Сот өкілі олардың қамалмағанын, тек шақырылып, «жағдайды шиеленістірмеу туралы ескертілгенін» және кейін босатылғанын айтты. Ақпарат министрі Ғұлам Хосейн Мохсени Эжехи кейбір қамаулардың Ираннан тыс жерден қолдау көрсетілген терроризммен байланысты екенін мәлімдеп, «20-дан астам жарылғыш заттардың табылғанын» хабарлады. 16 маусымда Reuters агенттігі бұрынғы вице-президент Мұхаммед Әли Абтахи мен бұрынғы президенттік кеңесші Саид Хаджарянның қамауға алынғанын жариялады. Ширин Эбадидың сөзіне сүйенсек, барлық дауыстарды қайта санауды талап еткен адам құқығы адвокаты Абдулфаттах Солтани да сейсенбі күні қамауға алынды. Сол күні Шираз университетінде наразылық білдіргендерге көз жасымызды ағызатын газ таратқаннан кейін 100-ден астам студент қамауға алынды. Ол бір түн Эвин түрмесінде ұсталып, содан кейін босатылып, ауруханаға қайтарылды, онда Human Rights Watch мәліметінше, күзетте болды. Табризде басқа да бостандық қозғалысының белсенділері мен ИИФ-тың сегіз мүшесі қамауға алынды, кем дегенде 100 азаматтық белсендінің қамауға алынғаны туралы хабарлар тарады. Исфахан провинциясының бас прокуроры Мохаммадреза Хабиби диссиденттерге ислам заңдары бойынша өлім жазасы берілуі мүмкін екенін ескертті. 2011 жылы Мир Хосейн Мусави және оның әйелі, сондай-ақ Мехди Карруби үкімет тарапынан үй қамауына алынды. 2013 және 2017 жылғы сайлау кампанияларында президенттікке үміткер Хасан Роухани президент болып сайланса, оларды босататынын уәде берді, бірақ оппозиция көшбасшылары бүгінгі күнге дейін үй қамауында қалып отыр.

Менің дауысым қайда?

Менің дауысым қайда? (رأی من کجاست؟ ra'y e man kojāst?) – Бұл ұран наразылықтар кезінде қолданылды. Иран президенті Махмуд Ахмадинежад басқаратын Иран үкіметі екі үшін бір бөлігін құрайтын көпшілік дауысқа ие болғанын жариялады. Алайда, Мусави дауыс санау бітіспей тұрып жеңіске жеткенін мәлімдеген еді, ал Мусави мен Каррубидің қолдаушылары үкіметті дауыстарды бұрмалауда айыптады. Сайлаудан кейін наразылықтар күшейді және елдің әр жерінде көптеген ірі наразылықтар өтті. Үкімет көптеген наразылық білдірушілерді қамауға алды, ал бірнешеуі полиция мен үкіметтік әскерлер тарапынан қаза болды. Иран үкіметі Тегеранда және елдің басқа жерлерінде оппозициялықтардың жиналуына тыйым салса, интернетке қол жеткізуді қатты шектеді және оппозициялық көзқарастарды қолдайтын барлық ақпарат құралдарын цензуралады. Осының қарамастан, жүздеген мыңдаған ирандықтар осы ұранды айтып, заңға бағынбады және Ислам Республикасына қарсы тұрды.

Жасыл қозғалыстың дамуы

Жасыл қозғалыс зорлық-зомбылықсыз наразылық қозғалысы ретінде бүкіл елге таралып, демократияның артуына үміт сыйлады. 2009 жылдың күзінде наразылық акциялары ұлттық мерекелерде ірі шаралармен жалғасты. Қудс күні (18 қыркүйек), АҚШ елшілігінің басып алынуының жылдығы (4 қараша), Ұлттық студенттер күні (7 желтоқсан) және Ұлы аятолла Монтазеридің қайтыс болған күні (19 желтоқсан) күндері мыңдаған адамдар жиналды. Қасиетті Ашура күні (7 желтоқсан) жүздеген мың адам тағы да көшеге шығып, мамыр айынан бері ең көп жиналған адамдардың саны мемлекеттік қауіпсіздік күштерімен қақтығысты. Жүздеген адам тұтқындалып, кем дегенде 15 адам қаза тапты. Олардың арасында Мир Хосейн Мусавидің 35 жастағы жүрегі ауырған туысы Сейед Али Мусави де болды. Бір жыл ішінде Жасыл қозғалыс өзектілігін сақтауда қиындықтарға тап болды. Мемлекет тарапынан қатал шаралар қабылдануына байланысты қоғамдық наразылықтардың саны азайды. 2010 жылы Мусави мен Карруби үй қамауына алынды, бұл Жасыл қозғалыстың ұйымдасқан күйінде қалуын одан да қиындатты. Үкімет интернетке және әлеуметтік желілерге қол жеткізуді, сондай-ақ мәтіндік хабарламалар жіберуді үнемі шектеді, бұл келесі наразылық акцияларын ұйымдастыруды қиын етті. "Үміт жолы" Ахмадинежадтың президенттігіне қарсы наразылықтарды заңды және бейбіт жолмен жалғастыруға, конституцияны толық орындауға ұмтылады. Мұсави айтқандай: "Конституцияның кейбір бөліктерін орындап, қалғанын қоқысқа тастауға болмайды". Ұйым өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, қозғалысқа көптеген саяси партиялар, үкіметтік емес ұйымдар мен әлеуметтік желілер кіреді. "Үміт жолының" орталық кеңесінде реформаторлық партияларға, үкіметтік емес ұйымдарға және әлеуметтік желілерге байланысы бар алты негізгі мүше бар. Басты құрамын қарапайым наразылық білдірушілер құрайды. Стратегия – қоғамдағы қолданыстағы қысымдар мен мәселелерді әлеуметтік желіге біріктіріп, наразылық акцияларын заңды түрде өткізу. Ұйымның мақсаттары былай баяндалған: "Сайлау кезінде біздің ұранымыз конституция шеңберінде қолдау тапты және сақталды; бүгін біз сол ұрандарға адамыз. Егер халықтың талаптары бұрмаланбаса, шетелдіктермен байланыстырылмаса және үкімет әділ сын арқылы шындықты жарияласа, біздің ұранымыз халықты қанағаттандырады деп сенеміз".

Иран ұлттық футбол құрамасы

Иранның 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу кезеңіндегі Солтүстік Кореяға қарсы Сеулде өткен соңғы ойынында, 2009 жылдың 17 маусымында команданың жеті мүшесі – Жавад Неконум, Али Карими, Хосейн Каеби, Масуд Шожаи, Мохаммад Носрати, Вахид Хашемиан және капитан Мехди Махдавикия 2009 жылғы Иран сайлауындағы наразылықтар кезіндегі Иранның «Жасыл қозғалысын» қолдау мақсатымен жасыл ленталар таққан деген күдік туды. Алайда, жасыл түс олардың формасының бір бөлігі болған, сондай-ақ жейде логотиптері де жасыл түсті болды. Алғашқыда Иран футбол федерациясы осы жеті ойыншының барлығына өмір бойына жарысқа қатысуға тыйым салғаны хабарланды, бірақ мемлекеттік ақпарат құралдары олардың барлығы «қызметтен шеттесті» деп мәлімдеді. 2009 жылдың 24 маусымында ФИФА Иран футбол федерациясына оқиғаның мән-жайын түсіндіруді сұрап хат жолдады. Иран футбол федерациясы ешбір ойыншыға тәртіптік шара қолданылмағанын жауап ретінде хабарлады. 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу кезеңіне қарай, аталған ойыншылардың бірнешесі ұлттық құрама сапында қайтадан ойнады, олардың ішінде Жавад Неконум, Масуд Шожаи және Мехди Махдавикия есімдері ерекше аталады.