Кіріспе

Иран Ислам Республикасындағы реттеуші орган – Қамқоршылар кеңесі (Қамқоршылар кеңесі немесе Конституциялық кеңес деп те аталады) – Иран Ислам Республикасында айтарлықтай билікке және ықпалға ие 12 мүшелі кеңес. Иран Конституциясы кеңеске үш мандат береді:
а) Парламент (Мәжіліс) қабылдаған заңдарға вето қою құқығы;
б) Сайлауды қадағалау;
Иран Конституциясы кеңестің құрамына алты исламдық фақиһтан (Ислам заңын зерделейтін сарапшылар), «қазіргі қажеттіліктер мен күннің мәселелерін білетін» және алты заңгерден, «құқықтың әртүрлі салаларына маманданған, Бас судья ұсынған мұсылман заңгерлерінің арасынан Мәжіліс (Иран Парламенті) сайлайтын» кіруін талап етеді (олар өз кезегінде Жоғарғы Басшы тағайындайды). Кеңес Иран заңдарындағы ислам құндылықтарының түсіндірілуін бақылауда маңызды рөл атқарады:
Ұлттық лауазымға үміткерлерді тексеру арқылы кімнің қатыса алатынын және кімге тыйым салынғанын анықтау;
Халық сайлаған Мәжіліс қабылдаған заңдарға вето қою. Иран Ислам революциялық корпусының (Иран армиясынан бөлек, идеологиялық күрес күші) елдің экономикалық және мәдени өміріне ықпалы артуына себепкер болды. 2009 жылғы президент сайлауы жарияланғанда, бұрынғы танымал президент Мұхаммед Хатами Махмуд Ахмадинежадқа қарсы сайлауға қатысу жоспарларын талқыламады, себебі Кеңес оны және басқа реформаторлардың кандидатураларын ислам құндылықтарына жеткілікті берілмегендігі үшін жарамсыз деп тануы мүмкін еді. Сондай-ақ, Конституциялық кеңес Хаменеидің бұйрығынан кейін белгілі бір адамдарға қойылған тыйымды кері қайтарған жағдайлар да болды.

Заң шығару функциялары

Конституциялық кеңессіз Мәжілістің заң күші жоқ. Конституцияның 96-бабына сәйкес, Конституциялық кеңес Мәжіліс бекіткен барлық заңдарға толық вето құқығын иеленеді. Ол екі негізде заңды жоққа шығара алады: егер ол Ислам шариатына немесе Конституцияға қайшы болса. Барлық мүшелер заңның Конституцияға сәйкес келуіне дауыс берсе, ал исламға сәйкес келуіне – тек алты дін қызметкері дауыс береді. Егер заң қабылданбаса, ол түзету үшін Мәжіліске қайтарылады. Егер Мәжіліс пен Қамқоршылар кеңесі дауды шеше алмаса, оның шешімі Тиімділік кеңесіне жүктеледі. Конституциялық кеңес заң шығару процесіне ерекше қатысады, экономикалық заңнама және әлеуметтік саясат, соның ішінде аборт сияқты күмәнді мәселелерді де тең бақылаудан өткізеді. Конституцияның 6-тарауы оның Ислам Мәжілісімен (консультативтік ассамблеясымен) өзара әрекеттесуін түсіндіреді. 91-97 баптардың барлығы заң шығарудың 6-тарауына жатады.

Сот билігі

Қамқоршылар кеңесі конституциялық сот сияқты қызмет етеді. Конституцияны түсіндіру құқығы Кеңеске жүктелген. Түсіндіру жөніндегі шешімдер үштен төрт бөлігі дауыспен қабылданады. Кеңес тараптардың пікірлерін тыңдайтын сот мәжілісін өткізбейді.

Сайлау органы

1991 жылдан бері парламенттік немесе президенттік сайлауға түсуші барлық кандидаттар, сондай-ақ Сағдарлар кеңесіне кандидаттар Конституциялық кеңес тарапынан біліктілігі расталуы тиіс. Ірі сайлауларда кеңес көбінесе көптеген кандидаттарды жарамсыз деп табады, мысалы, 2009 жылғы сайлауда президенттікке үміткерлік білдірген 476 адамның ішінде тек төрт адам ғана мақұлданды. Кеңеске «сайлауды бақылау» функциясы берілген. Конституциялық кеңес Иран Конституциясының 99-бабындағы «бақылау» терминін «мақұлдау бақылауы» (نظارت استصوابی, naẓārat e istiṣwābī) деп түсіндіреді, бұл сайлаудың заңдылығын және кандидаттардың қабілеттілігін қабылдау немесе қабылдамау құқығын білдіреді. Бұл түсінік «хабарлама беру бақылауы» (نظارت استطلاعی, naẓārat e istitlā‘ī) тұжырымына қайшы келеді, себебі ол мұндай мақұлдау құқығын қамтымайды. «Дәлелді бақылау» (نظارت استنادی, naẓārat e istinādī) – бұл аталған баптың тағы бір түсіндірілуі, ол сайлаудың заңдылығын және кандидаттардың қабілеттілігін қабылдау немесе қабылдамау үшін нақты дәлелдерді талап етеді.

2009 жылғы сайлаудағы рөлі

2009 жылдың 29 маусымында Конституциялық кеңес президент Махмуд Ахмадинежад сайланған даулы сайлау нәтижелерін бекітті. Иран азаматтарын жұбату мақсатымен Кеңес дауыстардың жалпы санының 10 пайызын қайта санады. "Сайлау бойынша соңғы құзыретті орган" ретінде Кеңес сайлауды жабық деп жариялады. Нәтижелерді бекіту Иран үкіметінің көшедегі шерулерге тыйым салғандығына қарамастан, наразылық толқынына себеп болды.

Кандидаттарды сайлаудан ерікті түрде алып тастау

Жоғарғы Лидер Әли Хаменеидің інісі және реформатор бұрынғы президент Мұхаммед Хатами әкімшілігінің кеңесшісі Хади Хаменеи Конституциялық Кеңестің кандидаттарды іріктеуі Иран демократиясына қауіп төндіреді деп мәлімдеді. Оның пікірінше, кейбір реформатор кандидаттардың сайлауға қатысуы негізсіз түрде тоқтатылып отыр. 1998 жылы Конституциялық Кеңес оның сарапшылар кеңесіне кандидаттығын "теологиялық білімі жеткіліксіз" деген сылтаумен қабылдамады. 2000 жылғы парламент сайлауында консерватор кандидаттар нашар нәтиже көрсеткеннен кейін, Кеңес 2004 жылғы сайлауда 3600-ден астам реформатор және тәуелсіз кандидатты жарамсыз деп таныды. 2006 жылғы Иран сарапшылар кеңесі сайлауына дейін барлық әйел кандидаттар жарамсыз деп танылды. 2008 жылғы парламент сайлауында Кеңес көптеген кандидаттарды жарамсыз деп таныды, олардың үштен бірі бұрын мақұлдаған, келе жатқан парламент мүшелері болды.

Сайланбаған басшылардың билігі

Бұл сайланбаған кеңес халық сайлаған заң шығарушы орган қабылдаған заңдарды жиі ветомен тоқтатып тұрады. Әлиреза Раджаи (2000, Тегеран), консервативті үміткерді жеңімпаз деп жариялау үшін кейбір дауыс бюллетендері жарамсыз деп танылды. Мину Халеги (2016, Исфахан), сайлауда жеңіске жеткен соң кандидаттығынан шеттетілді. Халед Замзамнеджад (2016, Бандар Ленге), сайлау нәтижесі жойылды. Бейтолла Абдуллахи (2016, Ахар және Херис), сайлау нәтижесі жойылды.

Құрамы

Кеңес ислам дін қызметкерлері мен заңгерлерден құралған. Мүшелік мерзімі бес жылдық кезеңдермен белгіленген: мүшелердің жартысы әр үш жыл сайын жаңаруы тиіс. Жоғарғы көшбасшы (Иран мемлекет басшысы) алты дін қызметкерін тікелей тағайындайды және қалауынша оларды қызметтен босата алады. Иранның сот жүйесінің басшысы Меджлисте бекітілуі тиіс алты заңгерді ұсынады. 2021 жылдың 13 наурызында Иран Конституциялық Кеңесі ағылшын тіліндегі қызметін ресми түрде іске қосты. Ағылшын тіліндегі сайт Конституциялық Кеңес өкілі Аббас Әли Қадходайдың Тегеранда өткен ай сайынғы баспасөз брифингінде таныстырылды. Сайт https://www.shoragc.ir/en, бес негізгі бөлімнен тұрады: Жаңалықтар, Мультимедиа, Мүшелер, Заңнама және Конституция.