Кіріспе

1997 жылдан 2005 жылға дейін Иранның 5-ші президенті, осы тегі бар басқа адамдар. Президенттікке сайланғанға дейін халықаралық аренада көп танылмаған Хатами, алғашқы сайлауында шамамен 70% дауыс алып, көп назар аударды. Хатами либералдану және реформалар платформасымен сайлауға түскен еді. Сайлау кампаниясы барысында Хатами Самуэль П. Хантингтонның 1992 жылғы «Әлеуметтер қақтығысы» теориясына жауап ретінде өркениеттер арасындағы диалог идеясын ұсынды. Кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы Хатаминің ұсынысымен 2001 жылды Өркениеттер арасындағы диалог жылы деп жариялады. Президенттік екі мерзімінде Хатами сөз бостандығын, төзімділікті және азаматтық қоғамды, Азия мен Еуропалық Одақ елдерімен құрылтай дипломатиялық қатынастарды, сондай-ақ еркін нарық пен шетелдік инвестицияларды қолдайтын экономикалық саясатты жақтады. 2009 жылдың 8 ақпанында Хатами 2009 жылғы президенттік сайлауға қатысатынын мәлімдеді, бірақ 16 наурызда ұзақ жылдар бойы досы және кеңесшісі, Иранның бұрынғы премьер-министрі Мир Хосейн Мусавидің пайдасына бас тартты. Тегеран прокурорының бұйрығымен Ирандық БАҚ-қа Хатаминың суреттерін жариялауға немесе оның сөздерін келтіруге тыйым салынды, себебі ол 2009 жылғы Мәхмұд Ахмадинежадтың даулы сайлауында жеңілген реформашы кандидаттарды қолдаған болатын.

Ерте өмір және білім

Хатами 1943 жылғы 14 қазанда Язд провинциясындағы Ардакан қаласында дүниеге келген. Хатами Саид атағын иеленеді, яғни ол Ислам пайғамбары Мұхаммедтен тікелей әкелік жолмен тараған деп санайды. 1974 жылы 31 жасында діни құқық профессорының қызы және Муса әл-Садрдың немересі Зоре Садегиге үйленді. Олардың екі қызы мен бір ұлы бар: Лейла (1975 жылы туған), Наргес (1980 жылы туған) және Эмад (1988 жылы туған). Хатамидің әкесі, аятолла Рухолла Хатами, Иран революциясының алғашқы жылдарында Язд қаласында жоғары дәрежелі дін ғалымы және хатиб (жұма намазының уағызын оқитын адам) болған. Хатамидің ағасы Мұхаммед Реза Хатами парламенттің 6-шы шақырылысында Тегераннан алғашқы депутат болып сайланды, ол парламент спикерінің орынбасары болып қызмет етті. Сонымен қатар, ол бірнеше жыл бойы Иранның ірі реформаторлық партиясы – Ислам Иранның қатысу фронтының бас хатшысы болды. Мұхаммед Реза Захра Ешрагиге үйленген, ол феминист, адам құқықтарын қорғаушы және Рухолла Хомейнидің (Ислам Республикасының негізін қалаушы) немересі. Хатамидің тағы бір інісі, Али Хатами, Бруклин политехникалық университетіндегі Өндірістік инженерия магістрі және бизнесмен, президент Хатаминың екінші мерзімінде президент әкімшілігінің басшысы болды, онда ол өте жайлы мінез-құлық танытты. Хатаминың үлкен әпкесі Фатеме Хатами 1999 жылғы қалалық кеңес сайлауында Хатамидың туған қаласы Ардаканның алғашқы өкілі болып сайланды. Мұхаммед Хатами Тегеранның консервативті дін ғалымы және жұма намазының уақытша имамы Ахмад Хатамимен туыс емес. Мұхаммед Хатами Исфахан университетінде Батыс философиясы бойынша бакалавр дәрежесін алды, бірақ Тегеран университетінде білім беру ғылымдары бойынша магистратурада оқып жүргенде академиялық ортаны тастап, Ислам ғылымдарындағы бұрынғы білімін толықтыру үшін Құмға барып оқыды. Ол онда жеті жыл оқып, ең жоғары деңгейге, яғни ижтихадқа жетті. Содан кейін ол 1978-1980 жылдары Гамбургтағы Ислам орталығының төрағасы болып Германияда қысқа уақыт тұрды. Президенттік қызметке тағайындалғанға дейін Хатами 1980-1982 жылдары парламенттегі өкіл, Кайхан институтының директоры, Мәдениет және Ислам басшылығы министрі (1982-1986), содан кейін 1989 жылдан 1992 жылғы 24 мамырға дейін (қызметтен кеткенге дейін) екінші мерзімінде, 1992 жылдан 1997 жылға дейін Иран Ұлттық кітапханасының директоры және Мәдени революция Жоғарғы кеңесінің мүшесі болды. Ол Жауынгер дін ғалымдары қауымдастығының Орталық кеңесінің мүшесі және төрағасы. Хатами өзінің ана тілі парсыдан басқа араб, ағылшын және неміс тілдерін біледі.

Төрағалық (1997-2005)

Реформалар жобасымен сайлауға түскен Хатами 1997 жылғы 23 мамырда президент болып сайланды, бұл сайлау көптеген адамдардың пікірінше, тамаша өтті. Дауыс беруге қатысқандардың саны шамамен 80 пайызды құрады. Телевизия эфиріндегі уақыт шектеулі болғанымен, оның көп бөлігі консервативті Парламент спикері және басты үміткер Али Акбар Натек Нуриге берілді, Хатами дауыстардың 70 пайызын жинады. "Тіпті Ирандағы діни білім беру орталығы және консерваторлардың бекінісі саналатын Құмда да сайлаушылардың 70 пайызы Хатамиге дауыс берді". Ол 2001 жылғы 8 маусымда екінші мерзімге қайта сайланды және Ислам Республикасының Конституциясына сәйкес екі мерзімге ғана сайлану құқығын пайдаланғаннан кейін 2005 жылғы 3 тамызда қызметтен кетті. Хатаминың қолдаушылары "бір-біріне кереғар жандардың коалициясы, оның ішінде дәстүрлі солшылдар мен экономиканы ашып, шетелдік инвестицияларды көбейтуді қалаған бизнес лидерлері" және "жас сайлаушылар" деп сипатталды. Макроэкономикалық деңгейде нақты ЖІӨ 2,4%-дан (1997 жыл) 5,9%-ға (2000 жыл) дейін өсті. Жұмыссыздық деңгейі еңбекке қабілетті халықтың 16,2 пайызынан 14 пайыздан астам емес деңгейге төмендеді. Тұтыну бағаларының индексі 17 пайыздан кем болғаннан кейін 13 пайызға дейін түсті. Энергетика, құрылыс және елдің өнеркәсіптік базасының басқа да салаларына мемлекеттік және жеке инвестициялар артты. Елдің сыртқы қарызы 12,1 миллиард доллардан 7,9 миллиард долларға дейін азайды, бұл Иран-Ирак соғысы тоқтағаннан бергі ең төменгі көрсеткіш. Дүниежүзілік банк денсаулық сақтау және канализация жобаларына 232 миллион доллар көмек берді, бұл көмек 7 жылға жуық үзілістен кейін қайта басталды. Үкімет 1979 жылғы қаржылық ұлттандырудан кейін алғаш рет екі жеке банк және бір жеке сақтандыру компаниясын құруға рұқсат берді. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) Иранда бизнес жүргізу тәуекелін жетілік шкала бойынша алтыдан төртке дейін төмендетті. Үкімет деректері бойынша, 2001 жылы халықтың 15,5 пайызы абсолютті кедейлік шегінен төмен тұрды (1997 жылы бұл көрсеткіш 18 пайызды құраған), ал салыстырмалы кедейлікте жүргендердің саны 25 пайызды құрады, яғни халықтың 40 пайызы кедей деп есептелді. Жеке бағалаулар одан да жоғары көрсеткіштерді көрсетеді. 2001 жылғы әлемдік сауалнамада 155 елдің ішінде Хатами басқарған Иран әлемдік экономикаға ашықтығы тұрғысынан 150-ші орында болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам даму индексі бойынша Иран 162 елдің ішінде 90-шы орынды иеленді, бұл төрт жыл бұрынғы 175 елдің ішіндегі 97-ші орыннан сәл жақсы көрсеткіш. Иранда бизнес жүргізудің жалпы тәуекелі "D" деңгейінен "C" деңгейіне аздап жақсарды. Оның экономикалық стратегиясының бірі – экономиканы жекешелендіру үшін шетелдік және отандық капиталды тарту болды. Сондықтан 2001 жылы жекешелендіру ұйымы құрылды. Үкімет жеке компаниялардың акцияларын сатып алуға ынталандыру арқылы халықты қолдады. Сонымен қатар, Иран Дүниежүзілік банктің елге 432 миллиард доллар көлемінде несие беруіне көндірді.

Сыртқы саясат

Хатами президент болған кезінде Иранның сыртқы саясаты қарама-қарсылықтан келісімге қарай өту процесін бастады. Хатамидің сыртқы саясат жөніндегі көзқарасында "цивилизациялар қақтығысы" болған жоқ, керісінше ол "цивилизациялар арасындағы диалогты" жақтады. АҚШ-пен қарым-қатынас өзара күдік пен сенімсіздікке толы болды, бірақ Хатамидің екі мерзімі ішінде Теһран Парсы шығанағы аймағында және одан тыс жерлерде үлкен рөл атқаруға күш салды. Президент ретінде Хатами көптеген ықпалды тұлғалармен кездесті, оның ішінде Иоанн Павел II Папа, Коичиро Мацуура, Жак Ширак, Иоганнес Рау, Владимир Путин, Абдулазиз Бутефлика, Махатхир Мохамад және Уго Чавес. 2003 жылы Хатами Ирактық дін қызметкері Моқтада әс-Садрмен кездесуден бас тартты. Дегенмен, Хатами 2000 жылы Хафез әл-Ассадтың жерлеу рәсіміне қатысып, Сирияның жаңа президенті Башар әл-Ассадқа "Иран үкіметі мен халқы оны қолдап, көмектеседі" деді. 1998 жылдың 8 тамызында Талибан Ауғанстанның Мазар-и-Шариф қаласында 4 мың шиитті қырды. Олар сондай-ақ 11 ирандық дипломатты, оның ішінде бір ирандық журналисті өлтірді. Қалған дипломаттар тұтқынға алынды. Аятолла Хаменеи Иран мен Ауғанстан шекарасына жақын жерде әскер жинап, Ауғанстанға кіріп, Талибанмен күресуге бұйрық берді. Ауғанстан шекарасына 70 мыңнан астам ирандық әскер орналастырылды. Хатами басып кіруді тоқтатты және БҰҰ-дан көмек сұрады. Біраз уақыттан кейін ол келіссөздерге қатысты. Кейін Иран Талибанмен келіссөздер жүргізіп, дипломаттар босатылды. Хатами мен оның кеңесшілері Иранның Талибанмен соғысқа түсуіне жол бермеді. 2003 жылы Бамдағы жер сілкінісінен кейін Иран үкіметі Израильдің көмек ұсынысын қабылдамады. 2005 жылдың 8 сәуірінде Хатами Папа Иоанн Павел II-нің жерлеу рәсімінде ирандық тегі бар Израиль президенті Моше Катсавтың жанында отырды, себебі әліпби бойынша осылай болды. Кейін Катсав Хатамимен амандасып, сөйлесті. Катсавтың өзі Иран еврейі, және Хатаминің туған жеріне жақын жерден шыққан; ол олардың туған облысы туралы сөйлескендерін айтты. Бұл оқиға 1979 жылы дипломатиялық қатынастар үзілгеннен бері Иран мен Израиль арасындағы алғашқы ресми саяси байланыс болуы мүмкін. Бірақ Иранға оралғаннан кейін Хатами консерваторлардың қатаң сынауына ұшырады, өйткені ол Израиль президентімен сөйлескендіктен "оны мойындаған" деп айыпталды. Содан кейін елдің мемлекеттік БАҚ-тары Хатами Катсавпен амандасқандығын және сөйлескендігін жоққа шығарды. 2003 жылы Иран АҚШ-қа ядролық мәселе және Израиль мен Палестинаның екі мемлекеттік шешімі сияқты барлық ашық мәселелерді талқылау туралы ұсыныс жасады. 2006 жылы, бұрынғы президент ретінде, ол Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтеріне жыл сайынғы дипломатиялық сапарларды есептемегенде, АҚШ-қа барған ең жоғары дәрежелі ирандық саясаткер болды. Ол Вашингтон ұлттық соборында сөз сөйлеп, Гарвард, Джорджтаун және Вирджиния университеттерінде лекция оқыды.

Валюталық дағдарыс

1995 жылдан 2005 жылға дейін Хатами әкімшілігі ирандық риал құнының құлдырауын сәтті тежеді, тіпті Мұсавидің көрсеткіштерін де жақсартты. Дегенмен, оның президенттік мерзімінде валюта құны бір АҚШ долларына қатысты 2,046-дан 9,005-ке дейін төмендеуін жалғастырды.

Мәдениет

Хатамидің орташа саясаты, исламның қатаң үкімдігін жақтаған радикалды оппоненттерінен күрт ерекшеленді. Осылайша, Хатаминің барлық топты қамтитын және көп түрлілікке құрметті хабары, революцияның алғашқы жылдарындағы реакциялық көзқарастарға қатысты айқын қайшылықты тудырды. Ол 1979 жылғы өзгерістерден мүлдем өзгеше, бірақ Иранның исламдық республикалық жүйесін сақтайтын өзгерістерді күткен халыққа үміт сыйлады. Оның президенттік лауазымына келген алғашқы жылдары елде баспасөздің салыстырмалы еркіндігі қалыптасты және 1360 жылғы жаздан кейін алғаш рет бірқатар оппозициялық күштер жоғары лауазымды шенеуніктердің жұмысын сынап, жариялымдар мен мақалалар жариялай алды. Осы кезеңде Иран журналистерінің қауымдастығы – Иран журналистерінің ұлттық одағы, Мұхаммед Хатами билікке келгеннен кейін 1376 жылдың қазан айында құрылды. Иранның Ұлттық кітапханасы мен мұражайы Хатаминің тікелей қатысуымен аяқталды, ал бұрын тыйым салынған кітаптар, мысалы, «Келидар» басылып шығарылды. Бахрам Бейзай, Аббас Киаростами осы кезеңде көптеген жобаларды іске асырды және елдегі кино саласы кеңейді. Бұл кезеңге қысқаша шолу жасағанда, көптеген кинорежиссерлердің әлеуметтік тақырыптарға назар аударғанын көруге болады. Иран Музыка үйі және Иран аймақтарының музыка фестивалі осы кезеңде құрылды. Иранның Ұлттық оркестрі 1998 жылы Фархад Фахреддини дирижерлігімен құрылды.

Хатами мен 2004 жылғы Иран парламенттік сайлауы

2004 жылдың ақпан айында өткен парламент сайлауында Күзетшілер кеңесі мыңдаған үміткерді, оның ішінде парламенттің көптеген реформашы мүшелерін және Исламдық Иранның қатысу фронты партиясының барлық үміткерлерін сайлауға қатысудан тыйым салды. Бұл консерваторлардың кем дегенде 70% орынды жеңіп алуына әкелді. Сайлауға дауыс беруге құқығы бар халықтың шамамен 60% қатысты. Хатами өзінің үкіметі әділ емес және еркін деп санаған сайлауды өткізуге қарсылығын еске түсірді. Ол сондай-ақ, парламент спикерімен (заң шығарушы орган басшысы саналады) бірге Жоғарғы көшбасшы Хаменеиге барған оқиғасын және сайлау өткізу үшін оларға ұсынған талаптар тізімін баяндады. Ол тізімді Күзетшілер кеңесіне тапсырды, ол соңғы жылдары еркін және бәсекелестік сайлау өткізуге кедергі келтіретін заңдық бақылаушы және басты кедергі болып табылды. Күзетшілер кеңесінің мүшелері Жоғарғы көшбасшы тарапынан тікелей тағайындалады және оның еркін жүзеге асырушылары деп есептелді. "Бірақ", деді Хатами, "Күзетшілер кеңесі Жоғарғы көшбасшының да, өзінің де сөзін орындамады, және біз сайлауды өткізу немесе ауқымды тәртіпсіздіктерге және режимге зиян келтіру қаупіне тап болу арасында таңдау жасауға мәжбүр болдық". Осы сәтте студенттер "Жаннати – ұлттың жауы" деген ұранды қайта-қайта айқайлады, бұл сөздер Күзетшілер кеңесінің төрағасына қатысты болды. Хатами: "Егер сіз ұлттың өкілі болсаңыз, онда біз ұлттың жауымыз" деп жауап берді. Бірақ студенттер "Жаннати, Хатами емес" деп нақтылағаннан кейін, ол Ирандағы жоғары деңгейдегі бостандыққа ие екенін мәлімдеу мүмкіндігін пайдаланды. Күзетшілер кеңесі 30 қаңтарда үміткерлердің соңғы тізімін жариялағанда, 125 реформашы парламент мүшесі сайлауды бойкоттап, мандаттарынан бас тартатындарын мәлімдеді, ал реформашы ішкі істер министрі сайлаудың жоспарланған күні, 20 ақпанда өткізілмейтінін хабарлады. Алайда, Хатами сайлаудың уақытылы өтетінін жариялады және министрлері мен облыс әкімдерінің отставкаларын қабылдамады. Бұл әрекеттер сайлаудың өткізілуіне жол ашты және реформашыл қозғалыстың радикалды және орталық қанаттары арасындағы жіктерді көрсетті.

Өркениеттер арасындағы диалог

Философ Дариус Шайеганның бұрынғы еңбектерінен кейін, 1997 жылдың басында президенттік науқаны барысында Хатами Сэмюэл П. Хантингтонның "Цивилизациялар қақтығысы" теориясына қарсы жауап ретінде өркениеттер арасындағы диалог теориясын ұсынды. Ол бұл тұжырымды 1998 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымында таныстырды. Қазіргі күнге дейін бұл кітап – Хатамиге Батыстан түскен жалғыз жауап болып табылады.

Мәдениет

Хатами қазіргі заманда ирандық жастар жаңа идеялармен бетпе-бет келіп, шетелдік әдеттерге құлықты болатынын айтады. Ол сондай-ақ, жастарды шектеу оларды үкіметтен алшақтатады және оларды зұлым мәдениеттерге жетеледі деп санайды. Оның болжамы бойынша, жастар тіпті MTV мәдениетін де үйреніп, қабылдайды. Бұл жағдай діннен қол үзгендікке (секуляризацияға) алып келеді.

Кино

Ислам құндылықтары тұрғысынан Мохаммад Хатами кино жасаушыларды өзіне-өзі құрбандық, шейіттік және төңкерістік шыдамдылық сияқты тақырыптарды қосуға ынталандырды. Мәдениет министрі болған кезінде Хатами киноның мешітпен ғана шектелмейтініне сенді және киноның ойын-сауық жағына да назар аудару қажеттігін, оны діни аспектімен ғана шектемеуге болатынын айтты.

Шоколадтық көйлек киген адам

2005 жылдың 22 желтоқсанында, Хатамидің президенттік өкілеттігі аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ай сайын жарық көретін "Челчерах" журналы, жас ирандық суретшілер мен белсенділер тобымен бірлесіп, Хатаминің құрметіне салтанатты шара ұйымдастырды. Шара Ялда түні Тегеран қаласындағы Бахман Фархангсара залында өтті. Ұйымдастырушылар шараны "Шоколадтың жамылғысын киген адаммен бірге түңгі кездесу" деп атады, және оған көптеген жасөспірімдер мен жастар қатысты. Салтанатты шараның жүргізушілері мен ұйымдастырушыларының бірі – танымал жас ирандық актриса Пега Ахангарани болды. Бұл шара туралы алдын ала көп хабарлама таратылмады, бірақ кейін көп назар аударды. BBC, IRNA және басқа да ірі жаңалықтар агенттіктерінің ресми хабарларынан өзге, "مردی با عبای شکلاتی" ("Шоколадты жамылғысы бар адам" деген мағынадағы парсы тіліндегі сөз тіркесін іздегенде, оқиға туралы жас ирандықтардың блогтарының мыңдаған сілтемелері табылды. Бұл, Иран тарихында мемлекет басшысының құрметіне осындай форматта алғаш рет өткізілген шара болды. Кейбір блогерлер кештің атмосферасын "концерт сияқты!" деп сипаттады, ал басқалары "Хатами жастар мен жасөспірімдер арасында поп-жұлдыз сияқты қабылдады" деп жазды. Көптеген блогерлер оны Иранның қауіпсіздігі мен демократиялық дамуына қатысты берген уәделерін орындамағаны үшін айыптады.

2008 жылғы қазіргі әлемдегі діндер жөніндегі халықаралық конференция

2008 жылдың қазан айында Хатами қазіргі әлемде діннің орнына арналған халықаралық конференция ұйымдастырды. Конференцияға БҰҰ-ның бұрынғы бас хатшысы Кофи Аннан, Норвегияның бұрынғы премьер-министрі Кьелл Магне Бондевик, Италияның бұрынғы премьер-министрі Романо Проди, Францияның бұрынғы премьер-министрі Лайонель Жоспен, Швейцарияның бұрынғы президенті Жозеф Дейсс, Португалияның бұрынғы президенті Хорхе Сампаио, Ирландияның бұрынғы президенті Мэри Робинсон, Шри-Ланканың бұрынғы президенті Чандрика Кумаратунга және ЮНЕСКО-ның бұрынғы бас директоры Федерико Майор, сондай-ақ бірнеше басқа да ғалымдар шақырылды. Шарадан кейін парсы тарихындағы ең танымал қалалардың бірі және Хатаминің туған жері – тарихи Язд қаласы тойланды. Хатами мәдениеттер аралық диалогты кеңейту мақсатында телеарнада жаңа бағдарлама ашатынын хабарлады.

2009 жылғы президенттік сайлау

Хатами 2009 жылы Иран президенттік сайлауына түсуді ойластырды. 2008 жылдың желтоқсан айында Шариф техникалық университетінің 194 түлегі оған хат жазып, Ахмадинежадқа қарсы "ұлтты құтқару үшін" сайлауға қатысуын сұрады. 2009 жылдың 8 ақпанында ол реформашыл саясаткерлердің жиынында өзінің кандидат екенін жариялады. 2009 жылдың 16 наурызында Хатами президенттік жарыстан бас тартатынын және басқа реформашы кандидат Мир Хосейн Мусавиді қолдайтынын ресми түрде мәлімдеді, өйткені Хатами Мусавидің Иранның консервативті билігіне қарсы нақты өзгерістер мен реформалар жасауға жақсы мүмкіндігі бар екенін айтты.

Жасыл қозғалысы

2010 жылдың желтоқсан айында сайлаудан кейінгі наразылықтарды қысыммен тоқтатудан кейін Хатами саяси "ішкі тұлға" ретінде сипатталды, ол "реформаторлардың алдағы парламент сайлауына қатысуы үшін" үкіметке ұсынуға "алдын ала шарттар тізімін" жасады. Бұл шарттар иран халқы үшін орынды, бірақ үкімет үшін қабылдауға келмейтін болып көрінетін. Кейбір сарапшылар (Атаолла Мохаджерани) мұны "зор ептілік" деп бағалап, "жүйенің тіпті өзінің демократиялық консерваторлық принциптеріне сай өмір сүруге қажетті қарапайым қадамдарды да жасауға шамасы келмейтінін" көрсеткенін айтты (Азаде Моавени). Осы шарттарға жауап ретінде "Кайхан" газеті Хатамиді "жасушы және сатқын" деп айыптап, оны өлім жазасына кесуді талап етті.

2013 жылғы президенттік сайлау

2013 жылдың маусым айында өткен президенттік сайлауға бірнеше ай қалғанда, Иранның бірнеше реформаторлық топтары Хатамиді сайысқа қатысуға шақырды. Реформаторлар 2012 жылдың желтоқсан айында Иранның Жоғарғы Басшысы аятолла Али Хаменеиге Хатамидің алдағы президенттік сайлауға қатысуы туралы хат жіберді. Дәстүрлі консервативті Ислам коалициясы партиясының мүшесі Асадулла Бадамчян реформаторлар өздерінің хатында Жоғарғы Басшыдан Хатамиге алдағы сайлауға қатысуға рұқсат беруді бақылауды сұрағанын айтты. Тегеранның бұрынғы мэрі Ғұламхоссейн Карбаши: "Рафсанжани президенттік сайлауда Хатамиді қолдауы мүмкін" деп мәлімдеді. Хатами өзі елдегі жағымды өзгерістерді күтіп отырғанын және уақыты келгенде өз шешімін жариялайтынын айтты. 2013 жылдың 11 маусымында Хатами реформаторлар кеңесімен бірге Иран президенті сайлауында Мохаммад Реза Арефтің маусым айындағы сайлауға қатысуы "ақылға сыймас" екенін кеңес берген кезде жарыстан шығып, Хасан Роуханиді қолдады.

Сайлау тарихы

Жыл Сайлау Дауыстар % Рангы Ескермелер1980 Парламент 32 942 82.1 1-ші Жеңіс1992 Парламентcolspan="3" Қатысудан шеттестірілді1997 Президент 20 078 187 69.6 1-ші Жеңіс2001 Президент 21 659 053 77.1 1-ші Жеңіс