Кіріспе
Иран саясаты Иран саясаты 1979 жылғы Иран Ислам революциясы арқылы Иранның мыңжылдық монархиясы құлатылғаннан кейін қалыптасқан ислам теократиясы аясында жүзеге асырылады. Иранның үкімет жүйесі (незам) (Хуан Хосе Линц 2000 жылы) «тоталитаризмнің идеологиялық бағытымен және авторитарлық биліктің шектеулі көптігінің» үйлесімі деп сипатталған. Алайда, 2021 жылғы Демократия индексінде (The Economist Intelligence Unit құрастырған) Сауд Арабиясынан төмен көрсеткіш алды. 1979 жылғы желтоқсандағы Иран Ислам Республикасының Конституциясы шиит исламын Иранның мемлекеттік діні деп жариялайды (ирандықтардың шамамен 90–95% өздерін исламның шиит тармағымен байланыстырады) және теократия элементтерін (Ислам заңгерінің басшылығы) президенттік жүйемен біріктіреді. Батыстың көптеген демократиялық елдері сияқты, Иранда да президент және парламент (Мәжіліс) бар. Басқа батыс немесе ислам үкіметтерінен өзгеше, Иран Ислам Республикасының үкіметі жоғарғы көшбасшы және тағайындалған, сайланбаған Қорғаушылар кеңесі тарапынан бақыланады, ол ислам дін қызметкерлерінен тұрады (Қорғаушылар кеңесінің жағдайында оның мүшелерінің жартысы ислам заңгерлері). Жоғарғы көшбасшы – мемлекет басшысы (президенттен жоғары), ол атқарушы, заңнамалық және сот органдарымен, сондай-ақ әскери және бұқаралық ақпарат құралдарымен тікелей немесе жанама түрде басқарады (Кәрім Саджадпурдың сөзіне сәйкес). Иран президенті, парламент (немесе Мәжіліс), сарапшылар ассамблеясы (жоғарғы көшбасшыны сайлайтын) және жергілікті кеңестер сайланады, бірақ осы лауазымдарға үміткерлердің барлығы Ислам Республикасының үкімет жүйесіне адалдығы үшін Қорғаушылар кеңесімен тексеріледі (ол үміткерлердің басым көпшілігін жарамсыз деп табады). 1998 жылы Қорғаушылар кеңесі Хади Хаменеидің «теологиялық біліктілігі жеткіліксіз» деген сылтаумен сарапшылар ассамблеясына үміткерлігін қабылдамады. Сонымен қатар, «мемлекеттің исламдық сипатын қорғау» мақсатымен тағайындалған ұйымдардан (әдетте Жоғарғы көшбасшының бақылауында) сайланған өкілдер бар.
The politics of Iran takes place in the framework of an Islamic theocracy which was formed following the overthrow of Iran's millennia long monarchy by the 1979 Iranian Islamic Revolution. Iran's system of government (nezam) has been described (by Juan José Linz in 2000) as combining "the ideological bent of totalitarianism with the limited pluralism of authoritarianism." but scored lower than Saudi Arabia in the 2021 Democracy Index (combined by the Economist Intelligence Unit). The December 1979 constitution of the Islamic Republic of Iran, declares that Shia Islam is Iran's state religion (around 90–95% of Iranians associate themselves with the Shia branch of Islam), and it also combines elements of theocracy (Guardianship of the Islamic Jurist) with a presidential system. Like many Western democracies, Iran has a president and a parliament (Majles). Unlike other Western or Islamic governments, the government of the Islamic Republic of Iran is supervised by a supreme leader and an appointed & unelected Guardian Council which is made up of Islamic clerics, (in the case of the Guardian Council, half of its members are Islamic jurists). The Supreme Leader is the head of state (above the president), and he either has direct or indirect control of the executive, legislative and judicial branches of government, as well as the military and the media, (according to Karim Sadjadpour). Iran's president, a parliament (or a Majlis), an Assembly of Experts (which elects the supreme leader), and local councils are all elected, but all candidates who run for these positions must be vetted by the Guardian Council (which disqualifies the overwhelming majority of the candidates) for their loyalty to the Islamic Republic's system of government. In 1998, the Guardian Council rejected Hadi Khamenei's candidacy for a seat in the Assembly of Experts for "insufficient theological qualifications". In addition, there are representatives elected from appointed organizations (usually under the Supreme Leader's control) to "protect the state's Islamic character".
1979 жылғы революция
1979 жылы Иранда Ислам төңкерісі болып, Шах Мохаммад Реза Пахлави биліктен құлатылды, оның мың жылдық монархиясы теократиялық республикамен ауыстырылды. Ұзақ өтпей, төңкеріс басшысы, жоғары дәрежелі ислам ғалымы аятолла Рухолла Хомейни (кейде Хумайн деп те жазылады) Иранды Ислам Республикасы деп жариялау үшін (1979 жылдың наурызында) және конституцияны бекіту үшін (1979 жылдың желтоқсанында) сәтті референдумдар өткізді, осы конституцияда "Ислам үкіметі" "Имам Хомейни ұсынғандай" (конституцияның кіріспесінен цитата келтіріледі) "вилаят әл-факихке негізделеді" (Ислам ғалымының басшылығы) делінген. Конституция (оның жобасын негізінен Хомейнидің шәкірттері құраған ассамблея жасады) Иранның Жоғарғы Басшысы лауазымына Вали-и Факих (Ислам ғалымы-қамқоршы) тағайындауды және Ислам ғалымдарының Қамқорлар Кеңесі және Сарапшылар Кеңесі сияқты басқа да ықпалды институттарда қызмет етуін қарастырады.
Заңгердің қорғаншылықты белгілеуі
Юристтің қамқорлығы – он екі шиит ислам құқығындағы концепция. Оған сәйкес, он екі шииттер сенетіндей, исламның діни және саяси басшысы – «адамгершіліктен ада болмайтын имам» (шииттердің сенуінше, ол Қиямет күніне дейін қайта оралады) болмаған жағдайда, әділ шиит заңгерлері (факих) шиит қауымының «кейбір діни және әлеуметтік істерін» басқаруға тиіс. Бұл Ислам Республикасының үкімет жүйесінің негізі болып табылады – мемлекет пен қоғам ислам заңгерімен басқарылады. (Хомейни 1989 жылы қайтыс болғанға дейін Иранның Жоғарғы Басшысы қызметін атқарды. Оның ізбасары Әли Хаменеи 2023 жылдың ортасына дейін билік етеді.) 1970 жылы жарияланған және қолдаушылар арасында таратылған кітабында Хомейни ислам шариғат заңы мемлекетті басқаруға қажеттінің бәрін қамтиды (көне немесе заманауи), ал басқарудың кез келген басқа негізі әділетсіздікке және күнәға алып келеді деп мәлімдеді. Осылайша, Иран, мұсылман әлемі және соңында бүкіл әлем шариғат бойынша басқарылуы керек, ал шариғат бойынша басқаруға тиісті адам – осы заң саласындағы сарапшы. Осы Қамқоршылар – діни және саяси биліктің нағыз иелері, оларға «Құдайға бағынудың көрінісі» ретінде бағыну керек, ал олардың билігі «Исламдағы дұға, ораза және қажылық сияқты барлық екінші дәрежелі міндеттерден жоғары».
and whose rule has "precedence over all secondary ordinances in Islam such as prayer, fasting, and pilgrimage."
Революциядан кейінгі саяси жағдайлар
Революциялық үкіметтің алғашқы күндері саяси тұрақсыздықпен сипатталды. 1979 жылдың қараша айында АҚШ елшілігі басылып алынып, ондағы адамдар кепілге алынып, АҚШ үкіметінің Иран шахына (монархына) қолдау көрсеткені үшін 444 күн бойы тұтқында ұсталды. Иран мен Ирак арасындағы сегіз жылдық соғыста жүздеген мың адам қаза тауып, ел миллиардтаған доллар шығынға батты. 1980-жылдардың басындағы билік күресінің нәтижесінде солшылдар мен ұлтшылдар барлық мемлекеттік мекемелерден шеттетілді, ал революциялық көшбасшы аятолла Хомейни мен оның жақтастары билікті толыққанды өз қолына алды. Иранның революциядан кейінгі келелі мәселелерінің қатарында АҚШ тарапынан экономикалық санкциялар салу және кепілге алу оқиғасы, Иракқа саяси қолдау көрсету, сондай-ақ АҚШ үкіметі мен басқа да мемлекеттердің Иранды терроризмді қаржыландыруда айыптауы салдарынан дипломатиялық қарым-қатынастардың тоқтатылуы болды. Ираннан эмиграция салдарынан ел миллиондаған білімді азаматтарынан, оның ішінде кәсіпкерлерден, мамандардан, техниктерден, шеберлерден және олардың капиталынан айырылды. Иран-Ирак соғысының алғашқы 6 жылында кедейлік абсолюттік көрсеткіш бойынша шамамен 45%-ға өсті, ал Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, соғыс 1988 жылы аяқталған кезде жан басына шаққандағы табыс 1976 жылғы көрсеткіштен, революцияға дейінгі кезеңнен жартысына жуық болды.
Жоғарғы басшы
Ислам Республикасына тән екі өте күшті, сайланбаған лауазымдар / институттар – Жоғарғы Басшы және Қамқоршылар кеңесі. Иранның Жоғарғы Басшысы – мемлекет басшысы және саяси және діни биліктің ең жоғары сатысындағы тұлға (президенттен жоғары). Қарулы күштер, сот жүйесі, мемлекеттік теледидар және Қамқоршылар кеңесі, Жетістіктерді саралау кеңесі сияқты басқа да маңызды мемлекеттік ұйымдар Жоғарғы Басшының бақылауында. Конституцияның 110-бабына сәйкес, Жоғарғы Басшы Ислам Республикасының жалпы саясатын белгілейді. Ислам Республикасы құрылғаннан бері тек екі Жоғарғы Басшы болды, ал қазіргі басшы (Әли Хаменеи) 1989 жылдан бері билікте. Оның өкілеттігі экономика, қоршаған орта, сыртқы саясат, білім беру, халық санының өсуін жоспарлау, Ирандағы сайлаулардың ашықтық деңгейі, сондай-ақ Президент кабинетінің мүшелерін қызметтен босату және қайта тағайындау туралы жарлықтар шығару және соңғы шешімдер қабылдауға дейін жетеді. Жоғарғы Басшыны Санаушылар кеңесі тағайындайды. Алайда, Санаушылар кеңесіне, Президентке және Мәжіліске (Парламентке) үміткерлердің барлығын Қамқоршылар кеңесі іріктейді, оның мүшелерінің жартысы Иранның Жоғарғы Басшысы тағайындайды. Сонымен қатар, Қамқоршылар кеңесінің тексеруінен өткен тікелей сайланған барлық мүшелерді Жоғарғы Басшы мақұлдауы тиіс.
the amount of transparency in elections in Iran, and who is to be fired and reinstated in the Presidential cabinet. The Supreme Leader is appointed by the Assembly of Experts. However, all candidates to the Assembly of Experts, the President and the Majlis (Parliament), are selected by the Guardian Council, half of whose members are selected by the Supreme Leader of Iran. Also, all directly elected members after the vetting process by the Guardian Council still have to be approved by the Supreme Leader.
Қамқоршылар кеңесі
Күзетшілер кеңесі – конституциялық түрде тағайындалған және зор билікке ие 12 мүшеден тұратын кеңес. Ол Ислам кеңесшілер ассамблеясының (Иран Парламенті) заң жобаларын бекітеді немесе вето қояды, сайлауларды қадағалайды және сарапшылар кеңесіне, Президенттікке және Парламентке үміткерлерді мақұлдайды немесе қабылдамауға тыйым салады. Оның он екі мүшесінің алтауы – Иранның Жоғарғы көшбасшысы таңдаған исламдық фақиһтар (Ислам құқығының сарапшылары), ал қалған алтауы – Сот жүйесінің басшысы ұсынған (оны да Жоғарғы көшбасшы тағайындайды) және Иран Парламенті бекіткен заңгерлер.
Сайлаулар
Бұл өткен ең соңғы сайлаулар.
Кірістер
Ирандық шенеуніктердің бағалауынша, ағымдағы жобалар іске қосылғаннан кейін 2015 жылға қарай Иранның мұнай мен газdan түсетін жылдық кірісі 250 миллиард долларға жетеді деп күтілуде. 2004 жылы үкімет бюджетінің шамамен 45 пайызы мұнай мен табиғи газ экспортынан түскен кірістерден, ал 31 пайызы салықтар мен алымдардан құралды. 2010 жылғы мәліметтерге сәйкес, мұнайдан түскен кіріс Иранның валюталық түсімдерінің 80% және елдің жалпы бюджетінің 60% құрады. Шикі мұнай мен газ сатудан түскен артық кірістер Мұнайды Тұрақтандыру Қорына (OSF) аударылады. Осы кезеңте мемлекеттік коммерциялық компанияларды қоса алғанда, бекітілген "жалпы бюджет" 295 миллиард долларды құрады. Иран әлі қазынашылықтың бірыңғай шоты жүйесін енгізбеді.
Шығыстар
Бюджеттік көрсеткіштер жіктелуіндегі өзгерістерге байланысты әртүрлі жылдардағы санаттарды салыстыру мүмкін емес. Дегенмен, Иран революциясынан бері үкіметтің жалпы бюджеттік төлемдері орташа есеппен:
Әлеуметтік және экономикалық мақсаттарға жұмсалатын шығыстардың толық тізімін қоса берілген кестеден қараңыз. 2004 қаржы жылында орталық үкімет шығындары келесідей бөлінді: егер осы құрылымда бюджеттік ережелер сақталғанда, үкімет шығындары бойынша кем дегенде 30-35 пайыз үнемдеуге мүмкіндігі болған. Бірақ, негізгі мақсатқа қайшы келіп, субсидия реформасы жоспарын іске асырудағы кемшіліктерге байланысты, Иран азаматтарына берілетін табиғи отынға арналған субсидия көлемі 2019 жылы 42,2%-ға өсті, бұл Иранның ЖІӨ-сінің 15,3%-ын және жалпы әлемдік энергия субсидияларының 16%-ын құрайды. Нәтижесінде, ирандық салық төлеушілер отын контрабандасы салдарынан (басқа контрабандалық мұнай өнімдерін есепке алмай) жылына 3,3 миллиард долларлық шығынға ұшырайды, бұл Иранның "даму бюджетіне" тең.
Iranian taxpayers incur a loss of $3.3 billion annually because of fuel smuggling (& not including other smuggled oil derivatives), equivalent to the "development budget" of Iran.
Мемлекеттік қарыз
2014 жылы Иранның банктері мен қаржы институттарының мемлекеттік секторға (үкімет және үкіметтік мекемелерге) қатысты жалпы талаптары 929 триллион IRR (34,8 миллиард доллар) құрады, оны ХВҚ-ның пікірінше азайту қажет. ХВҚ бағалауынша, үкіметтің жеке секторға артық төлемдері ескерілгеннен кейін мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің 40%-ына (немесе одан да көп) жете алуы мүмкін. Бұл артық төлемдер банктерге (45%), жеке мердігерлерге (37%) және әлеуметтік қамсыздандыруға (18%) (2016 қаржы жылы) тиесілі. 2022 жылдың сәуір айында Иранның сыртқы қарызы 7,12 миллиард долларды құрады. Бұл халықаралық деңгейдегі ең төменгі көрсеткіштердің бірі (адам басына шаққанда шамамен 90 доллар).
2010 жылғы 11
21 наурызда басталатын 1389 (2010–2011) жылғы Иран бюджеті 368,4 млрд долларды құрайды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 31% жоғары, ал мұнай бағасының баррелі 60 долларға жетеді деп жоспарланған, бұл өткен жылғы 37,50 доллардан асып түседі. Бюджет мұнай бағасының барреліне 81,5 доллар есебінен жасалған. АҚШ долларының құны осы кезеңде 10 500 Иран риалы (IRR) деп бағаланады. 2011–2012 жылдарға арналған жалпы бюджет энергия және азық-түлік тауарларына берілетін субсидиялардың қысқартылуына байланысты өткен жылғыдан (368 млрд доллар) 40% үлкен. Үкіметтің жұмысын қамтамасыз етуге жұмсалатын қаржы 5,6% төмендетілді, ал үкіметтің салық түсімдері 20% артуы күтілуде. Бекітілген 5 660 триллион риалдық ($477 млрд) бюджет мұнай бағасының барреліне 85 доллар және фискалды жылға арналған АҚШ долларының орташа құны 12 260 риал есебінен жасалған, бұл үкіметке субсидияны қысқарту арқылы 53,8 млрд доллар пайда табуға мүмкіндік береді. Бекітілген мемлекеттік бюджеттің жалпы сомасы өткен жылғы бюджетке қарағанда 11% артты. Оның ішінде 134 млрд доллар үкіметтің жалпы бюджетіне, ал қалған 343 млрд доллар мемлекеттік компаниялар мен ұйымдарға бөлінген. Үкіметтің жалпы бюджетіне арналған 134 млрд доллардың 117 млрд доллары операциялық шығыстарға, ал 17 млрд доллары инфрақұрылымды дамытуға жұмсалады. 2012–2013 жылдарға арналған мемлекеттік бюджет өткен жылмен салыстырғанда 3,5% төмендеді, ал мемлекеттік компаниялар мен ұйымдарға арналған бюджет 18,5% өсті. Бюджеттегі мемлекеттің жалпы кірісінің 37% мұнайдан түсетін кірістерден құралады. Салықтан түсетін кірістер 458 триллион риалға ($37 млрд) бағаланған, бұл жылдық өсімнің 10% көрсеткіші. 2012 жылдың бірінші жартысында Иран Меджлисінде жоспарланған жылдық кірістің 25% ғана түскені туралы хабарлады. Apicorp мәліметтері бойынша, Иранның бюджетінің теңдестірілуі үшін 2012 жылы мұнай бағасының баррелі орташа есеппен 127 долларға жетеуі керек.
201314
2013 жылдың мамыр айында Иран Парламенті 2013-14 жылдарға арналған 7,27 квадриллион риал (шамамен 593 миллиард доллар) көлеміндегі ұлттық бюджет заң жобасын бекітті. Жаңа ұлттық бюджетте мұнайдан түсетін кірістердің өткен жылғы жоспарланған көрсеткіштермен салыстырғанда 40%-ға төмендеуі күтілуде. Заң жобасында мұнай бағасы барреліне 95 доллар, ал АҚШ долларына ресми курс 12 260 риал деп белгіленген, бұл курсты Иран Орталық банкі бекіткен. Бюджет заңына сондай-ақ субсидияларды реформалау жоспарынан түсетін 500 триллион риал кіріс те кіреді. Осы соманың 410 триллион риалы тіркелген және құқығы бар азаматтарға тікелей ақшалай төлемдер жасауға және әлеуметтік қорларға бөлінеді.
2014 жылғы 15
Иранның 2014 жылдың наурыз айынан бастап 75 миллиард долларға жоспарланған мемлекеттік шығындары ашық нарықтағы валюта бағамы бойынша есептелген, ал жалпы бюджет шегі 265 миллиард долларға бағаланған. Бюджет жобасында мұнай экспорты күніне шамамен 1,1 миллион баррельді құрайды. 2014 жылғы бюджет мұнай бағасын барреліне 100 доллар, инфляцияны 21%, ЖІӨ өсімін 3% және ресми доллар-ирандық риал бағамын 26 000 риал деп қарастырады. Бюджеттік заң жобасы үкіметке 35 миллиард доллардан астам шетел қаржысын пайдалануға рұқсат береді. Капиталдық шығындар 9,7%-ға ұлғаяды. Әкімшілік, бюджет жобасында субсидия реформасын іске асырудан түсетін мемлекеттік кірісті 519 триллион риалға (шамамен 20,9 миллиард доллар) бағалап, отын бағасын екі есеге көтеруге ықпалдануы мүмкін. 2014 жылдың ақпан айында Парламент 7,930 триллион риалға (ресми бағам бойынша 319 миллиард доллар) тең бюджеттік заң жобасын бекітті. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) Иранның 2015 жылғы мемлекеттік бюджетін теңгеріп отыру үшін мұнай бағасының баррелі 130 доллардан жоғары болуы керектігін есептейді; 2014 жылдың қараша айында Brent мұнайының бағасы барреліне 80 доллардан төмен болды. ХВҚ 2014 жылдың қазан айында Иранның ресми айырбас бағамы бойынша 8,6 миллиард долларлық жалпы мемлекеттік бюджет тапшылығын күтіп отырғанын, оны Ұлттық даму қорынан қаражат тартып өтеуге болады деп болжады.
201516 жыл
Иранның 2015 жылғы ұсынылған бюджеті 300 миллиард долларға жуық. Жалпы бюджет 2014 жылғы бюджетке қарағанда 4%-ға өсті. Бюджетте елдің күніне 1 миллион баррель шикі мұнай және күніне 0,3 миллион баррель газ конденсатын баррельдің орташа бағасы 72 доллардан экспорттайтыны көзделген. Ресми валюта бағамының орташа көрсеткіші 28 500 АҚШ долларына 1 Иран риалы болады деп жоспарлануда. Келесі жылы мұнайдың орташа бағасы 50 долларға төмендесе, 7,5 миллиард долларлық дефицит туындауы мүмкін. Үкімет бұл дефицитті ресми валюта бағамын өсіру арқылы азайта алады, бірақ бұл жоғары инфляцияға алып келеді. Ұсынылған шығындар 58 миллиард долларды құрайды, оның ішінде 39 миллиард доллары мемлекеттік қызметкерлердің жалақысы мен зейнетақы төлемдеріне бөлінген. Дамуға жұмсалатын қаражат 17 миллиард долларды құрайды, ал өнеркәсіпке бағытталған ғылыми-зерттеу жұмыстары дерлік жоқ. Алтыншы бесжылдық даму жоспары (2016-2021 жылдар) бойынша субсидияларды реформалау 2021 жылға дейін жалғасады.
that the country exports 1 million barrels per day of crude oil and 0.3 million barrels per day of gas condensates at an average price of $72 per barrel of crude. The official exchange rate is projected to be on average US$28,500/IRR. An average oil price of $50 for the coming year would result in a deficit of $7.5 billion. The government can lower this deficit by increasing the official exchange rate but this will trigger higher inflation. The proposed expenses are $58 billion including $39 billion is salary and pension payments to government employees. Proposed development expenditure amounts to $17 billion. and industry driven R&D is almost non‑existent. According to the sixth five year development plan (2016 2021), the subsidy reform plan is to continue until 2021.
Жүйенің күрделілігі
Конституцияға сәйкес, Қамқоршылар кеңесі Ирандағы сайлауға түсуге ниет білдірген үміткерлерді қадағалайды және бекітеді. Қамқоршылар кеңесінің құрамында 12 мүше бар: 6 дін қызметкері, оларды Жоғарғы көшбасшы тағайындайды, және 6 заңгер, олар Мәжіліс тарапынан Сот жүйесінің басшысы ұсынған мұсылман заңгерлерінен сайланады, ал Сот жүйесінің басшысын Жоғарғы көшбасшы тағайындайды. Қазіргі заңға сәйкес, Қамқоршылар кеңесі Саяси сарапшылар кеңесінің кандидаттарын бекітеді, ал олар өз кезегінде Жоғарғы көшбасшыны сайлайды. Реформашылар бұл жүйенің биліктің жабық айналымын құрайтынын айтады. Мұхаммед Әли Абтахи сияқты ирандық реформашылар мұны Ирандағы реформа қозғалысының басты құқықтық тосқауылы деп есептейді.