Кіріспе

Тифози (tiˈfoːzi; oːsi) – спорт командасының жанкүйерлер тобы, әсіресе тифо жасаушылар.

Этимология

Тифоси сөзі ежелгі грек тіліндегі "тифос" (τῦφος) сөзінен шыққан, ол "түтін" деген мағынаны білдіреді. Себебі, ежелгі Олимпиада ойындарының көрермендері сүйікті спортшыларының жеңістерін тойлау үшін от жағып, оның төңірегіне жиналатын болған. "Тифоси" сөзінің көпше түрі аралас немесе тек ерлерден тұратын топтарды атау үшін қолданылады; еркек жекеше түрі – тифосо, әйел жекеше түрі – тифоса, әйел көпше түрі – тифосе.

Футбол

Бұл сөз көбінесе футбол клубтарының жанкүйерлерін сипаттау үшін қолданылады. Италиядағы көптеген жергілікті жанкүйерлер клубтарының, олардың басты міндеті жанкүйерлер мен достарға кездесу орны ұйымдастыру және алыс сапарларды жасау болса, 1960 жылдардың аяғынан бері көптеген итальяндық жанкүйерлер "ультрас" деп аталатын ұйымдастырылған стадиондық топтарға сенеді. Басты мақсат – тулар, баннерлер, түсті түтін шығару құралдары, жарықшақтар, барабандар мен бірге ән салу арқылы жанкүйерлердің қолдауын үйлестіру. Көптеген командалар үшін қалалық бәсекелестік, түстер, елтаңба, символдар және жалпы иконография орта ғасырлар мен ерте Ренессанс дәуіріне дейін жетеді. Футболдағы тифосоның көркем бейнесі 1999 жылы шыққан итальяндық "Тифоси" фильмінде көрсетілген.

Формула бірінші

"Формула-1" командасының "Феррари" командасының жанкүйерлері "тифоси" деп аталатындығы кеңінен танылды. Италиялық мотор спорты жанкүйерлері Ferrari-ге деген шексіз махаббатымен мәшһүр, алайда олар Maserati, Lancia және Alfa Romeo сияқты басқа итальяндық автомобильдерді де ынталы түрде қолдады. "Тифоси" Италия Гран-присінде трибуналарды қызыл түске бояп, "Формула-1" жарысына ерекше атмосфера сыйлайды. "Тифоси" көрінісінің ең танымал түрі – әр жарыс трассасындағы трибуналардағы алып Ferrari тулары, әсіресе үлкен топтар туған жерлерінде және Еуропаның жақын трассаларында Ferrari түсінде келеді. Мұндай көрініс бұрын Сан-Марино Гран-присінде де байқалды, ол Имола қаласының жанындағы Энцо және Дино Феррари автодромында, Маранеллодағы Ferrari зауытынан 80 км (49.7 миль) шығысқа қарай өткізілді. Италиядағы "тифоси" кейде Ferrari машинасымен басқа маркадағы итальяндық жүргізушіні озу кезінде итальян емес жүргізушіні жақтап, ынталы түрде қолдау көрсетеді. 1983 жылғы Сан-Марино Гран-присінде итальяндық Риккардо Патрезе жарысқа 6 айналым қалғанда машинасымен апатқа ұшырады, осы арқылы француз Патрик Тамбайға Ferrari машинасымен жеңіске жете алуға мүмкіндік берді, ал көпшілік оны зор қуанышпен қарсы алды. Патрезе Тамбайды жарты айналым бұрын ғана озып кеткен еді. Ferrari үшін ешқашан жарыспаған, бірақ "тифоси" тарапынан қолдауға ие болған француз Жан-Луи Шлессер де бар. Ол 1988 жылғы Италия Гран-присінде Монцада ауруға шалдыққан Найджел Манселлдің орнына "Уильямс" командасының құрамында шықты. 51 айналымдық жарыстың 49-шы айналымында Шлессер ең алдыңғы McLaren Honda машинасының, Айртон Сеннаның Variante del Rettifilo шиканасындағы апатқа түсіп қалды, нәтижесінде Ферраридің Герхард Бергер мен Мишель Альборето Энцо Ферраридің қайтысынан бір ай өткен соң Италия Гран-присінде 1-2 көрсеткішін көрсетті. Бергердің жеңісі McLaren үшін 1988 жылғы 16 жарыстағы жалғыз жеңіс болды. "Тифоси" 1990-жылдардың басында Ферраридің қиындықтарына қарамастан, оның жанында болды, Герхард Бергер мен Жан Алеси әрқайсысы бір жарыста жеңіске жетті, ал көшбасшы командалар McLaren, Williams және Benetton болды. 1990-жылдардың ортасында "тифоси" қатарының өсуі тікелей Майкл Шумахердің 1996 жылы Ferrari-ге қосылуымен байланысты, ол Benetton командасымен екі жүргізуші титулын жеңіп, Росс Браун және Рори Бёрн сияқты маңызды мамандарды әкелді. Шумахер 2006 жылғы маусымның соңында зейнеткерлікке шыққанға дейін Ferrari үшін жүрді, команданы 1999-2004 жылдар аралығында алты Конструкторлар чемпионатына бастап, жеке жүргізушілер чемпионатында бес рет жеңіске жетті. 2019 жылғы Монца Гран-присінде Ferrari-дің Шарль Леклерк жеңіске жеткенде, команда үшін 2010 жылдан бергі алғашқы жеңіс болды, көптеген "тифоси" жеңісті тойлау үшін подиумға жиналды. Дэвид Крофттың мәлімдемесіне сәйкес, "тифоси" мен 2014-2018 жылдар аралығындағы турбогибридтік дәуірден бастап Монцада жеңіске жеткен Mercedes арасында шиеленіс бар. "Тифоси" Mercedes машинасы Италия Гран-присінде жеңіске жеткен немесе подиумға шыққан кезде жүргізушіні ысқырып қарсы алатын.

Велоспорт

Бұл сөз көбінесе Италиядағы Тиррено-Адриатико, Милан-Сан-Ремо, Джиро-д'Италия және Джиро-ди-Ломбардия сияқты кәсіби жол велосипед жарыстарында жол бойындағы жанкүйерлерді сипаттау үшін қолданылады. Италия велосипед командалары мен велосипедшілерін ынталы қолдайтындарды "тифоси" деп атайды.