Кеңес тыңшысы Семен Семенов және Джулиус Розенберг ісі

Кіріспе

Кеңес барлаушысы Семен Маркович Семенов (1911–1986) – кеңес барлаушысы, айыпталған кеңес тыңшысы Юлиус Розенбергтің ісімен айналысқандығымен танымал.

Өмірбаян

Семенов Самуил Маркович Таубман Одессада дүниеге келді және 1936 жылы Мәскеу тоқыма институтын энергетика мамандығы бойынша бітірді.

Мансап

Еврей тегіне жатқан Семенов 1937 жылы НКВД-ға қосылды және АҚШ-қа барлау офицері ретінде жіберілді. Ол Массачусетс технология институтына оқуға түсіп, 1940 жылғы маусымда бітірді де, көп ұзамай Amtorg компаниясында жұмыс істей бастады. Семенов француз және ағылшын тілдерін жақсы меңгерген. Семенов алдымен советтік Machinoimport агенттігінің сатып алу агенті, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Советтік сатып алу комиссиясының инженерлік бөлімінің басшысы болып жұмыс істеді. Ол ғылыми және техникалық тыңшылық саласында маманданған кезде кеңселері комиссияда да, Amtorg-та да орналасқан. Ресей Сыртқы барлау қызметінің тарихында оның КГБ кадрлық ісінен алынған мынадай мәлімет келтірілген: "1938-1944 жылдары АҚШ-та жұмыс істеген майор Семенов резидентурадағы ең белсенді қызметкерлердің бірі болды және оған ғылыми-техникалық бағыттағы 20 агентпен байланыс орнату есебі жазылған". 1942 жылы Семенов Василий Зарубинге Юлий Розенбергті және оның байланыстарын КПСС-нің Якоб Голос арнасынан резидентураның тікелей бақылауына беруге көндірді, өзі жеке іс офицері ретінде тағайындалды. Бұл ауысу шын мәнінде 1942 жылдың 7 қыркүйегінде, Еңбек күні демалысында, Орталық саябақтағы кездесуде жүзеге асты. Бернард Шустер Розенбергті кездесуге алып келді. Содан кейін Розенберг мұқият тексеруден және жұмысқа қабылдау процесінен өтті, оған кәсіби дайындық пен сынақ мерзімі кірді. Александр Феклисов Розенбергтің басқаруына көмектесу үшін тағайындалды. Розенбергтің ресми жұмысқа қабылдануы аяқталғаннан кейін Семенов Розенбергті Нью-Йорк қалалық колледжінен оның екі досы – Джоэл Барр мен Уильям Перлді жұмысқа алуға пайдаланды. Семенов көптеген жас ғалымдар мен мамандарды ынтымақтастыққа көндірді, олар арқылы "ЭНОРМОЗ" (Манхэттен жобасы), радиоэлектроника, реактивтік авиация, химия, медицина салалары бойынша маңызды материалдар алынды. 1943 жылдың қаңтар айында Семенов Бруно Понтекорводан алғашқы ядролық тізбекті реакция туралы толыққанды есеп алды. Понтекорво 1943 жылдың басында Семеновке "Ферми ақпарат беруге дайын" екенін жеткізді. 1943 жылы Семеновтың белсенді барлау операциясы американдық қарсы тыңшылықтың назарын аударды және Семенов Кеңес Одағына қайта шақырылды. Кейін ол Францияда және Мәскеуде қызмет етті, подполковник шеніне көтерілді. 1950 жылы "дәрігерлердің құйрығы" ісіне байланысты шетелдік барлау агенттігі еврей ұлтына жататын адамдарды жұмыстан шығара бастады. Оның қызметтік көрсеткіштерінде маңызды оң нәтижелер болғанына қарамастан, Семенов босатылды. Ол Progress баспасында аудармашы болып жұмыс істеді. Семенов 1970 жылдары ақталу алды. Ғылыми-техникалық барлауға, соның ішінде атомдық бағдарламаларға қатысты арнайы тапсырмаларды сәтті орындағаны үшін Семенов Қызыл Жұлдыз орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

Of Jewish ancestry, for which he would suffer career wise in the Soviet Union following the Stalinist purges, Semyonov joined the NKVD in 1937 and was sent quickly to the United States as an intelligence officer. He enrolled at the Massachusetts Institute of Technology, from which he graduated in June 1940 and shortly thereafter began working for Amtorg. Semyonov had a mastery of French and English. Semyonov worked first as a purchasing agent for the Soviet agency Machinoimport and then as head of the engineering department of the Soviet Purchasing Commission during World War II, with offices both at the commission and at Amtorg while specializing in scientific and technical espionage. A Russian Foreign Intelligence Service history quotes his KGB personnel files as stating, "While working from 1938 through 1944 in the United States, Major Semyonov showed himself to be one of the most active workers in the rezidentura [station] and credits him with connecting to 20 agents along the scientific and technical line". In 1942 Semyonov persuaded Vasily Zarubin to transfer Julius Rosenberg and his contacts from the CPUSA Jacob Golos channel to the direct control of the Rezidentura, with himself as the assigned case officer. The actual transfer occurred on Labor Day weekend, 7 September 1942, at a meeting in Central Park. Bernard Schuster brought Rosenberg to the meeting. Rosenberg was then subjected to a thorough vetting and recruitment process to include training in tradecraft and a probationary period. Alexander Feklisov was assigned to assist in managing Rosenberg. Once the formal recruitment of Rosenberg was completed Semyonov used Rosenberg to conduct formal recruitments of two of Rosenberg's friends from City College of New York, Joel Barr and William Perl. Semyonov persuaded into collaboration a large group of young scientists and specialists, through whom was obtained a significant quantity of valuable materials on "ENORMOZ" (Manhattan Project), radio electronics, jet aviation, chemistry, medicine. Semyonov received from Bruno Pontecorvo in January 1943 an extensive report on the first nuclear chain reaction. Pontecorvo also relayed to Semyonov in early 1943 that "Fermi was prepared to provide information." In 1943 the active intelligence operation of Semyonov drew the attention of American counter espionage, and Semyonov was recalled to the Soviet Union. Later he had assignments in France and in Moscow and was promoted to the rank of lieutenant colonel. In 1950, in association with the Doctors' plot, the foreign intelligence agency began dismissing persons of Jewish ethnicity. In spite of significant positive results in his record, Semyonov was discharged. He worked as translator in the publishing house Progress. Semyonov was rehabilitated in the 1970s. For the successful completion of special missions concerning scientific and technical intelligence, including on the atomic programs, Semyonov was awarded the Order of the Red Star and awarded the Order of the Red Banner of Labour.