Кіріспе
Тәжірибелік оқыту әдісі
Рольдік ойын симуляциясы – тәжірибелік оқыту әдісі, онда әуесқой немесе кәсіби рольдік ойыншылар (интеракторлар деп те аталады) симуляцияланған жағдайдың бір бөлігі ретінде оқушылармен бірлесіп, жаңа нәрселерді талқылайды. Рольдік ойынның басты мақсаты – қауіпсіз және қолдау көрсетілген ортада жеке тәжірибе алуға мүмкіндік беру. Рольдік ойын оқыту және білім беру салаларында өте тиімді әдіс ретінде кеңінен танылған.
Тарих
Говард Барроуз 1963 жылы Оңтүстік Калифорния университетінде медициналық пациенттермен рөлдік ойын жүргізу моделін ойлап тапты. Бұл бағдарлама дәрігерлерге медициналық анамнез алу және физикалық тексерулер жүргізу тәжірибесін бір адаммен сценарийде қатысу арқылы мүмкін етті. Рөлдік ойнаушылар (Стандартталған пациенттер немесе SP деп аталады) сценарийдің ойдан шығарылған бөлігі аяқталғаннан кейін нәтижелерді бағалауға да оқытылды. Барроуз бұл модельді дамытуды жалғастырып, 1970 жылдары басқа дәрігерлерге, ал 1980 жылдары академиялық ортаға енгізді. Бүгінде көптеген ауруханалар мен медициналық университеттерде өздерінің стандартталған пациенттер бағдарламалары бар, олар белгілі бір қарым-қатынас стандарттары бойынша оқытылған жартылай штатты рөлдік ойнаушыларды жұмысқа алады. Стандартталған пациенттерді оқытушылар қауымдастығының алты континенттен мүшелері бар. Кәсіби дағдыларды жетілдіру саласы 1990 жылдардың соңында, негізінен Ұлыбританияда пайда болды. Компаниялар тәжірибелік оқыту әдістемесінің бір бөлігі ретінде оқушылардың шешуіне берілетін жағдайлық драмаларды жасау үшін актерлерді жалдауға кірісті. Бүгінде Ұлыбританияда жұмыс орындарындағы симуляциялар үшін рөлдік ойнаушыларды ұсынуға маманданған жиырмадан астам компания бар. Кәсіби әскери рөлдік ойнаушылар 2001 жылдан бері АҚШ әскерімен жұмыс істейді, бұл 2001 жылғы 11 қыркүйектегі АҚШ-тағы шабуылдарға жауап ретінде болды. Ауғанстандағы соғысқа дайындық қажеттіліктері қазіргі әскери операциялар аймақтарының тілдері мен мәдениетін білетін рөлдік ойнаушыларды, симуляциялық ауылдар мен қалалық ортаны толтыру үшін тудырды.
Қарсылық күштер (OPFOR)
Рольдік ойыншылар әскери қызметшілерге шынайы жағдайды сезіндіру үшін нақты өмірдегі жауларды дәл имитациялауға дайындалады. Нақты бір елді ықтимал жау деп атаудың дипломатиялық салдарынан қашу үшін оқу жаттығуларында көбінесе күтілетін нақты жаулардың әскери қасиеттерімен ұқсас, ойдан шығарылған елдер пайдаланылады.
Жауынгерлік алаңдағы азаматтар (COB)
Кейбір COB рөлдерін ойнаушылар – шетелдік елдерден келген экспатрианттар, олар әскери сценарийдегі маңызды өзара әрекеттесу кезеңдерін нақты бейнелеуге қажетті сыртқы түрі, тілдік білімі және мәдени жағдайы бар. Ал басқалары – актерлік шеберлігі жетілмеген жергілікті тұрғындар, олардың негізгі міндеті әскери сценарийдегі белгілі бір аймақты адамдармен толтыру арқылы сарбаздарға халықты бақылау немесе жағдайды бағалау сияқты қиындықтар тудыру болып табылады.
Тактикалық жауынгерлік жараланғандарды күту (TC3)
Далалық медициналық дайындық немесе тактикалық жауынгерлік жарақатты күту оқуында, жарақат алған сарбаздар мен бейбіт азаматтарды соғыс даласында сомдау үшін рөлдік ойыншылар пайдаланылады. Рөлдік ойыншылар көбінесе ауырсынудан қыңсылайды, құрылып, үрейленеді, бұл шайқас медициналық қызметкерлерінің тиімді жұмыс істеуі тиіс болатын қатал эмоционалдық жағдайларды жасайды. ТК3 сценарийлерінде аяқ-қолдары кеміген адамдарды рөлдік ойыншы ретінде пайдалану да жиі кездеседі. Бұл рөлдік ойыншыларға симуляцияның эмоционалдық қарқындылығын арттыру үшін синтетикалық қан немесе басқа дене сұйықтықтарын шашырата алатын реалистік протездік жарақаттар орнатылады. Симуляцияларда мұндай қарқынды жағдайларға үнемі тоғысып қалатын оқушылардың соңында "стресске қарсы егу" деңгейіне жетеді деп күтіледі, бұл нағыз шайқас жағдайында өмірді сақтап қалуға көмектесетін артықшылықтар береді.
Құқық қорғау органдарына арналған оқыту
Рөлдік ойыншыларды құқық қорғау органдары жиі жалдайды, олар қылмыскерлерді немесе қылмыстардың құрбандарын құқық қорғаудың әдеттегі жағдайларын модельдеуге арналған сценарийлерде сомдайды. Мұндай сценарийлер үй ішіндегі зорлық-зомбылыққа жауап беруден бастап, "белсенді атқыш" сияқты жағдайларға дейін болуы мүмкін. Рөлдік ойыншылардың артықшылығы – олар оқушының сөздеріне, дене тіліне және дауыс ырғағына жауап ретінде қақтығыс жағдайын күшейте немесе басылдай алады, бұл бейнедегі полициялық симуляцияларда мүмкін емес. Бұл тиімді күш қолдану оқуының маңызды бөлігі болып табылады. Құқық қорғау органдары рөлдік ойыншыларды тергеу, келіссөздер жүргізу (мысалы, кешірілгендермен) және куәгерлермен сұхбаттасу сияқты жағдайларда пайдаланады. АҚШ-тағы әскери емес рөлдік ойыншыларды жұмысқа орналастыру бойынша ең ірі ұйым – Глинкодағы (Джорджия штаты) Федералды құқық қорғау оқу орталығы.
Кәсіпкерлік басшылықты оқыту
Рольдік ойыншыларды кәсіпорындар өз басшыларын тұлғааралық қақтығыстарды, келіссөздерді, әңгімелесулерді, қызметкерлердің жұмысын бағалауды, клиенттерге қызмет көрсетуді, жұмыс орнындағы қауіпсіздікті және этикалық мәселелерді шешу тәжірибесімен дамыту үшін пайдаланады. Рольдік ойыншы сондай-ақ, жұмыстан шығару сияқты қиын және құпия мәселелерді, немесе жыныстық қысым көрсету туралы хабарларды симуляциялай алады. Бұл басшыларға шынайы жағдайда қателік жасап, одан сабақ алудың орнына, қауіпсіз ортада тәжірибе жинақтауға мүмкіндік береді, бұл қымбат сот процесіне алып келуі мүмкін.
Медиация және жеңілдету бойынша оқыту
Рольдік ойын болашақ мамандарға түрлі медиация және жеңілдету сценарийлерін басқару үшін әртүрлі дағдыларды, құрылымдарды және әдістерді қолдану тәжірибесін беру үшін қолданылады. Мұндай рольдік ойындарда студенттер көбінесе өзара әрекеттесудің медиацияны жеңілдету және клиенттік жақтарын сомдайды; алайда, тәжірибелі немесе кәсіби рольдік ойыншылармен күрделірек немесе қиын сценарийлерді қарастыруға болады. Әдетте, рольдік ойынның негізі дайындалады; қатысушылардың және жағдайдың маңызды ерекшеліктері анықталады, бірақ рөлдік ойынның көп бөлігі импровизацияланады. Осы контексте рольдік ойынға қатысу негізгі дағдыларды дамытудан өзге де маңызды факторларды қалыптастырады. Ол көп көзқарастағы ойлау қабілетін дамытады. Медиаторлар мен жеңілдетушілерге клиенттеріне деген сонымен қатар түсініктік пен қайырлылық сезімін тәрбиелеуге көмектеседі, бұл жақсы нәтижелерге жету үшін өте маңызды болуы мүмкін.
Болжамдау
Рольдік ойын болжамдау саласында да қолданылады. Болжамдаудың бір әдісі – зерттеліп жатқан жағдайды модельдеу. Кейбір сарапшылар рольдік ойынға қатысу, топтар бір-бірімен өзара әрекеттескендегідей нақты болжамдар жасауға мүмкіндік бермейтінін анықтады.
Шектеулер
Оқу ресурстары шектеулі ұйымдар үшін рөлдік ойыншыларды пайдалану қымбатқа түсуі мүмкін. Рөлдік ойыншылардың төлемақысы көбінесе олардың біліктілігіне және арнайы білім деңгейіне байланысты болады, ал сағатына төленетін ақы ең төменгі жалақыдан бастап 100 АҚШ долларынан асып кетуі мүмкін. Сәттілікті объективті түрде бағалауды қажет ететін жаттығулардың кейбір түрлері, адамның қатысуымен жүргізілгендегі өзгергіштікке байланысты үйлесімсіз болуы мүмкін.
Алмаз дәуірі (роман)
Интеракторлар Нил Стивенсонның "Алмас дәуірі: немесе жас әйелдің суреттелген нұсқаулығы" романында маңызды рөлде көрінеді. Жақын болашақта жасалма интеллект Тьюринг тестісінен өте алатын бағдарлама құруда сәтсіздікке ұшырағандықтан, оны "псевдоинтеллект" деп атауға көшкен. Осының салдарынан, виртуалды шындық көңіл көтерулері цифрлық қуыршақтарды пайдалану шеберлері бар рөлдік ойыншылармен толықтырылады, олар қозғалыс бақылау костюмдерін киіп, виртуалды ортада интерактивті аватарлар ретінде өнер көрсетеді. Бұл адам қатысқан симуляциялар "рактивтер" ("интерактивтердің" қысқартылған түрі) деп аталады, ал оларды басқаратын орындаушылар "ракторлар" ("интеракторлардың" қысқартылған түрі) деп аталады.
Ойын (фильм)
1997 жылы Дэвид Финчер режиссерлік еткен "Ойын" фильмінің негізгі сюжеттік желісін дамытатындары – кең таралған және құпия рөлдерді ойнаушылар. Басты кейіпкер Consumer Recreation Services атты жоғары сапалы ойын-сауық компаниясы ұйымдастырған, нақты шекарасы жоқ ойынға қатысуға келіседі. Кейіннен ол CSR-дың ондаған рөлдік ойыншыларының манипуляциясына түсіп, олар оны өмірден қол жұмалауға дейін психологиялық түрде қинап жазады.
Маг (роман)
Джон Фаулздың "The Magus" романында ерекше және бай адам басты кейіпкерді манипуляциялау үшін құпия рөл ойнаушыларды пайдаланады. Роман қай кейіпкерлердің "шынайы" екенін және қайсысы актерлер сомдайтынын толыққанды ашып көрсетпейді. Бұған қоса, кейіпкермен әртүрлі рөлдерде қатысатын рөлдік ойыншылар да бар. Соңында ол өнеге мен шындықты ажырата алмай, өзінің өмірінің симуляциясында өзінің қияли нұсқасына айналғандығын сезінеді.