Кіріспе

Хеусден – Нидерландының оңтүстігіндегі муниципалитет және қала. Ол Ваальвик және 'с-Хертогенбош қалаларының арасында орналасқан. 1997 жылы Херпт, Хесбин, Хедикхуизен, Доверен және Оудхьюсденді қамтитын Хеусден муниципалитеті Друнен және Влименмен біріктіріліп, қазіргі түрін алды. Loonse en Drunense Duinen ұлттық паркінің орталық бөлігі Хеусден муниципалитетінің аумағында орналасқан.

Хаусден қаласы

1997 жылға дейін Хьюсден дербес муниципалитет болып табылды, оның құрамына Херпт, Хесбин, Хедикхуйзен, Доверен және Оудхьюсден елді мекендері кірді.

Қалқа

Меза (Маас) өзені жағасындағы Гейсден елді мекені Гейсден қамалының салынуымен басталды, ол 1202 жылы Брабант герцогы бұрынғы қаланы қиратқаннан кейін салынды. Бұл бекініс су қорғау жүйелерімен және доньонмен (қамал мұнарасымен) тез кеңейтілді. 1318 жылы Гейсден қаласына қала құқығы берілді. Гейсден қамалы Брабант герцогтарының бірінен кейін біріне тиесілі болды; 1357 жылы ол Голландия графтарының қолына өтті. Қоршаулар мен бекініс орлар салынды, қамалды қаланың қорғау қабырғаларына енгізіп, оның бекініс қызметін жойды. Содан кейін мұнара оқ-дәрі сақтау орны ретінде пайдаланылды. 1680 жылдың 24 шілдесінде Гейсденді қатты дауыл шарлады, соққан шаңқай доньонды жарып өтті. Алты мың пұт оқ-дәрі және басқа да жарылғыш заттар жарылып, қамалды қиратты. Ылғалды қираған қалдықтарды тазалауға жеті апта кетті. Қамал толыққанды түрде қайтадан салынбады. Дегенмен, 1987 жылы негізгі құрылымдардың сыртқы көрінісі қалпына келтірілді.

Қалдықтар мен қалпына келтіру

Сегіз жылдық соғыс басталғанда (1568–1648), Гейсденді испандықтар басып алды. Бірақ 1577 жылы Гент бейбіт келісімінен кейін Гейсден халқы Оранж князі Вильгельммен одақтасты. Вильгельм қаланың Мез өзені маңындағы стратегиялық маңызды орнын нығайтып, бекініс салуға бұйрық берді. 1579 жылы ор қазу және бастиондар, қабырғалар мен равелиндер салу жұмыстары басталды, ал 1597 жылы аяқталды. XIX ғасырдың басында қорғаныс құрылыстары тозығып, бұзылып жатты. Алайда 1968 жылы кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстары басталды, бекіністер мұқият қайта салынды. Бұл жұмыс 1649 жылы атақты голланд картографы Виллем Блаудың ұлы Йоханнес Блау жасаған Гейсден қаласының картасына негізделген және одан шабыттанған. 1980 жылы Гейсден қаласы Еуропалық Urbes Nostrae қалпына келтіру сыйлығын алды. Қазіргі таңда Гейсденге жыл сайын 350 мыңнан астам турист келіп, тарихи қала орталығын аралап, бір кезде мықты бекініс болған қаланың қабырғаларымен серуендейді.

Хаусден қала әкімдігі қазасы

1944 жылдың қазан айында, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай, Тильбург және Гертогенбош қалалары одақтас күштер тарапынан босатылды. Меза өзені арқылы салынған көпір сол кезде әлі немістер басып алған Гейсденнің стратегиялық маңызға ие болуын қамтамасыз етті. 1588 жылы салынған ескі қала әкімшілігінің жертөлелері артиллерия оқтарынан азаматтарды қорғауға арналған баспана болды. Неміс Вермахты ғимаратты байланыс орталығы және госпиталь ретінде пайдаланды. Маркет-Гарден операциясынан кейін бірнеше апта өткен соң, 20 қазан 1944 жылы одақтастардың «Фазан» операциясы басталды. Бельгиядан шабуылдаған Бірінші канад армиясы және шығыстан шабуылдаған Екінші британ армиясы Солтүстік Брабанттың орталық және батыс бөліктерін босату үшін күресті. 4 қараша күні, қатты артиллерия оғының астында, екі шотланд «Хайлендер» полкі алға жылжыды, ал 170 азамат қала әкімшілігінің жертөлерінде паналады. 5 қарашаның таңында үш неміс инженері бұрын орнатылған 40 метрлік мұнараға жарылғыш заттарды жарыққызып, оны құлатты. Осы оқиғада 134 адам қаза тапты. Гейсден қирады. Сол түні қала тұрғындарының оннан бірі қала әкімшілігінің жертөлерінде көз жұмды. Қаза тапқандардың 74-і, яғни жалпы санының жартысынан астамы 16 жасқа дейінгі балалар еді. Бірнеше сағаттан кейін 51-ші «Хайленд» дивизиясының королевалық «Камерон Хайлендерлер» полкінің 5-ші батальоны Гейсденді босатты. Көзі куәгерлерінің айтуынша, 4 қарашада неміс сарбаздары жарылғыш заттарды қала әкімшілігінің мұнарасына, сондай-ақ екі шіркеуге, жел тегірменіне және Гейсдендегі сүт зауытына әкелген. Кен инженері, командир Пфюльдің бұйрығымен әрекет еткен, сержант Ботник мұнараның шығыс бөлігін қиратты, осылайша мұнараның көшеге емес, қала әкімшілігіне құлауын қамтамасыз етті. Кейіннен британдық азаматтық басқару осы оқиғаны тергеді. Алайда, Пфюль, Ботник және олардың серіктестері сотталып, жазаланбады. 1956 жылы жаңа қала әкімшілігі салынды. «Босше мектебі» стилінде жобаланған және салынған бұл ғимараттың сәні бұрынғы готикалық стиліндегі ғимараттан әлдеқайда төмен болды. Аула алдындағы ескерткіш тақтада 1944 жылдың 4 қарашасынан 5 қарашасына дейінгі түнде қаза болғандардың есімі мәңгі сақталады. Онда былай деп жазылған: «Жолдас, сен тұрған жерде 1944 жылдың 5 қарашасында жүз қырық үш азамат соғыстың құрбаны болды». Мұнарадағы ірі қоңыраулардың бірінде: «Туған-туыстар, мен соққанда біліңдер: Сендердің көптеген, көптеген қаза тапқандарың соғыстың қайғылы олжасы емес, Құдайдың тойына шақырылған қонақтар», – деген жазу бар. Сондай-ақ ғимараттың ішінде «5 қараша 1944. Мұнда тасқа жазылған ешбір іс-қимыл немесе арман, өмір жоқ, тек олардың жоқ екендігінің мәңгілік фактісі ғана» деген эпитафия орналасқан. Осы қаза тағдыры («Stadhuisramp») жыл сайын еске алынады. 1997 жылы Гейсден, Дрюнен және Влимен муниципалитеттері біріккеннен кейін қала әкімшілігі бастапқы қызметін жоғалтты. 2005 жылдан бері ғимаратта келушілер орталығы орналасқан.