Кіріспе

Гисберт Хаан (Gysbert Haan) (3 қаңтар 1801 - 27 шілде 1874) – Америкадағы реформаттық шіркеуден голландтық американдықтардың 1857 жылғы бөлінісіне жетекшілік еткен және АҚШ мен Канададағы Христиандық реформаттық шіркеуін құрған тұлға.

Бөлек болудан бұрынғы өмір

1801 жылы 3 қаңтарда Нидерландының Солтүстік Голландия провинциясының Хилверсум қаласында туған Гиссберт Хилверсумдағы Реформаттық шіркеудің мүшесі ретінде өсті. Ол бірнеше ай бұрын болған қарым-қатынасынан жүкті екенін білгеннен кейін Мариттье Посқа (28 қыркүйек 1800 жыл, 26 тамыз 1876 жыл) үйленді. Олардың некелерінде кем дегенде 13 бала дүниеге келді, олардың 10-ы ересек жасқа жетті. 1847 жылы 26 шілдеде әлеуметтік және діни қуғын-сүргін, сондай-ақ қатты ашаршылық салдарынан Хаан мен оның отбасы Centurion атты жолаушылар кемесімен Нидерландыдан эмиграция жасады. Альбертус ван Раалте басшылығымен олар Мичиган штатының Холланд қаласында колония құрды. 1850 жылы олар Америкадағы Реформаттық шіркеумен (RCA) бірікті. Осы кезде олар RCA жүйесіндегі шіркеулер тобының басқару органы болып табылатын классис (дін қызметкерлері мен басқарушы ақсақалдардан құралған) деп есептелді. Классистің көптеген шіркеулері RCA-мен байланыста болуға разы болса, Хаан басшылығындағы бір шіркеу RCA-ның жеткіліксіз екенін анықтады. Хаан RCA-ның "дұрыс емес" екенін ескертті. Бұл Нидерландыдағы Реформаттық шіркеулердің, күмәнді "теологиялық босқындығы" үшін Нидерланды Реформаттық шіркеуінен бөлінген бұрынғы айырылысты еске түсірді. Уақыт өте келе, Хаанның RCA-ға қарсы уағыздауына байланысты келіспеушіліктер күшейе бастады.

Бөлек болу

1857 жылы Хаанның ізбасарлары РХА-дан шығу үшін қолдау алу мақсатымен классиске бөліну туралы құжаттар жіберді. Құжаттағы негізгі аргументтер: РХА «ашық қатысу» жүргізді, гимндерінің мәтіні Киелі кітап псалмдарына негізделмеген, катехизис уағыздарына мән берілмеді және Нидерландтағы бөлінуді қолдамады. Классис бөліну құжаттарын бекітпесе де, 1857 жылдың қаңтарында бір шіркеу РХА-дан шығуға шешім қабылдады. Ұзақ өтпей, басқа шіркеулер де солай істеді. 1859 жылы осы бөлінген шіркеулер «Нағыз Голланд реформаторлық шіркеуі» атанды. Кейіннен атауы бірнеше рет өзгеріп, 1904 жылы қазіргі атауы – Христиандық реформаторлық шіркеу (ХРШ) болып бекітілді. ХРШ 1850 жылдары голланд иммигранттарының шіркеуі ретінде құрылды және негізінен голланд сайлаушыларын тартуын жалғастырды. Шіркеудің саны голланд иммиграциясының қарқынды кезеңдерінде артты. Канададағы шіркеу Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нидерландтан келген адамдардың көптеп келуінен кейін жаңа мүшелерге ие болды. ХРШ сонымен қатар, түрлі себептермен РХА-ға наразы болып, одан кеткен мүшелерді де қабылдады. Мысалы, РХА-ның мүшелеріне масондар қатарына қосылуға рұқсат беру туралы шешіміне наразы болған адамдар 1880 жылдары ХРШ-қа қосылды. Алайда, 1882 жылы масондарды қолдаған бірнеше қауым ХРШ-дан шығып кетті.

Бөлек болудан кейінгі кезең

Хаан 1874 жылы қайтыс болғанға дейін жаңадан құрылған КРК-да уағыздауын жалғастырды. Оның кейбір балалары, көптеген немерелері мен шөберелері КРК-нің жетекшілері болды. Қоғамдардың көпшілігі көшпенділерден тұрды. Сондықтан алғашқы жылдары қызметтер голланд тілінде өткізілді. 20 ғасырдың басына қарай КРК қоғамдарын АҚШ-тың бірнеше штатында табуға болады, онда қызметтер голланд және ағылшын тілдерінде өткізілді. Хаан 1874 жылы Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласында бауыр ауруынан қайтыс болды.