Кіріспе

Нидерландыдағы реформацияланған христиан діні

Нидерланд реформацияланған шіркеуі (Nederlandse Hervormde Kerk, қысқартылған NHK) – 16 ғасырда протестанттық реформация басталғаннан бастап 1930 жылға дейін Нидерландыдағы ең ірі христиан діні болды. Бұл голланд королінің бастапқы діні және 2004 жылға дейін ең маңызды протестанттық діні саналды. 1892 жылы құрылған Нидерландтағы реформацияланған шіркеулер (Gereformeerde kerk) ішіндегі екі ірі деноминацияның арасында бұл шіркеу үлкенірек болды. Голландияның отарлау саясаты арқылы ол Америка Құрама Штаттарына, Оңтүстік Африкаға, Индонезияға, Шри-Ланкаға, Бразилияға және әлемнің басқа да аймақтарына тарады. Нидерланд реформацияланған шіркеуіне адалдық голланд иммигранттарының әлемдегі қауымдастықтарында кең таралған және Оңтүстік Африкадағы африканер ұлтшылдығының маңызды бөлігіне айналды. Нидерланд реформацияланған шіркеуі 1571 жылы протестанттық реформация кезінде кальвинистік дәстүрде құрылды, оның теологиялық негізін Джон Кальвин және басқа да маңызды реформациялық теологтар қалыптастырды. Шіркеу тарихында арминиандық, Nadere Reformatie және 19 ғасырда голланд кальвинизмінің әртараптануына әкелген бірқатар бөлінулер сияқты түрлі теологиялық дамулар мен дау-дамайларға ұшырады. Шіркеу 2004 жылға дейін қызмет етті, сол жылы Нидерландтағы реформацияланған шіркеулермен және Нидерланд Корольдігінің Евангелистік лютеран шіркеулерімен бірігіп, Нидерландтағы протестанттық шіркеуін (PKN) құрды – бұл реформацияланған және евангелистік лютерандық теологиялық бағыттарының біріккен шіркеуі. Бірігу кезінде шіркеудің 1350 қауымда ұйымдастырылған 2 миллион мүшесі болды. Шіркеу мүшелерінің аз бөлігі бірігуге қатыспай, оның орнына Қалпына келтірілген реформацияланған шіркеуін (HHK) құрды.

Мәртебе

1795 жылы Голландия Республикасының құлауына дейін Голландия реформатор шіркеуі "мемлекеттік" немесе "ерекше құқықты" шіркеу мәртебесіне ие болды. Ол ешқашан ресми түрде мемлекеттік дін ретінде қабылданбаса да, заң бойынша барлық мемлекеттік қызметкерлер оның қатысушы мүшелері болуға міндетті болды. Осының салдарынан шіркеу мен голланд үкіметі арасында тығыз байланыс орнады. Голландия реформатор шіркеуінің мүшелеріне берілген артықшылық – олар жексенбі күндері өздерінің іскерліктерін ашық ұстай алатын, ал бұл күн діни демалыс күні саналғандықтан, іс-әрекет үшін қолайлы емес еді.

Құрылғыдан шығу

Голландия реформаттық шіркеуі 1795 жылы Республика аяқталған кезде ресми түрде мемлекеттік қолдаудан айырылды. Патшалық отбасы оны қолдағанмен, Нидерландыда содан кейін ешқандай мемлекеттік шіркеу болған емес.

Реформация және Эмден Синоды

Реформация – католик шіркеуі, протестанттар және кейбір жағдайларда үкіметтер арасындағы діни зорлық-зомбылық кезеңі болды. Оңтүстік провинцияларда реформаланған шіркеу құруға жасалған әрекеттер 1566 жылы Антверпенде өткен протестант көшбасшыларының құпия жиынынан бастау алды. Испанияның репрессиясына қарамастан, көптеген ақсүйектер протестант қозғалысына қосылды. Екі жыл өткен соң, 1568 жылы Альба герцогының әскерлері Нидерландыға шабуыл жасағаннан кейін, көптеген нидерландтар Германияның Везель қаласына қашып, онда Синод шақырылды. Синодта Бельгиялық мойындау және Гейдельберг катехизисі қабылданды, сондай-ақ пастор, ескі ақсақал, мұғалім және диакон лауазымдарына қатысты ережелер бекітілді. Голланд реформаторларының алғашқы Синоды 1571 жылдың қазан айында Германияның Эмден қаласында өтті. Эмден Синоды Голланд реформаторлық шіркеуінің негізін қалау деп есептеледі, ол Нидерландтағы реформаторлық шіркеулердің ең көнесі. Синод бұрынғы Везель Синодының шешімдерін бекітті, сондай-ақ Голланд реформаторлық шіркеуі үшін пресвитериандық басқару жүйесін орнатты.

Дорт Синоды

Голландия Республикасында алғашқы Синод 1578 жылы Дордрехт қаласында өткізілді. Бұл синодтық жиналысты 1618 жылғы Дорт синодымен шатастыруға болмайды. Эмден қаласына көптеген мараньолар қоныстанды және христиан дініне ауысты. Көбінесе барлық мараньолар, сондай-ақ көптеген еврей топтары 1649 жыл шамасында Нидерландтық (неміс тілінде Niederdeutsche) шіркеуіне, кейін Голланд реформаттық шіркеуіне өтті. Кейінгі жиналыста шіркеу басшылары арминиандарды қуғынға салып, Дорт канондарын діни сенімдеріне қосты. Дорт канондары, бұрын қабылданған Бельгиялық жаралымы және Гейдельберг катехизисімен бірге "Біртұтастықтың үш құжаты" (Drie formulieren van Enigheid) деп аталды. Шіркеудегі көптеген дау-жанжалдар мен бөліністер осы діни құжаттардың мазмұны мен түсіндірілуіне байланысты туындады. Арминиандарды қуғынға салуға бастама берген Голландия Республикасының үкіметі кейін реформаттық шіркеудің синодтық жиналыстар өткізуіне тыйым салды. Республика 1795 жылы құлағанға дейін Нидерландыда Синод өткізілген жоқ.

Реформацияның жалғасуы

XVII ғасыр мен XVIII ғасырдың басында голландтық Nadere Reformatie (ағылшын тілінде "Екінші реформация" деп жақсы аударылады) дәуірі болды, оны негізінен Гисбертус Воэций мен Вильгельм а Бракель басқарды, және ол ағылшын пуритандығының күшті ықпалында болды.

19 ғасырдың бөліністері

XIX ғасырда теологиялық либерализм голланд реформатор шіркеуінде жарылысқа әкелді. Нидерланд королі Вильгельм I шіркеу үшін жаңа басқару нысанын енгізді, онда азаматтық билік 1816 жылы Ұлттық Синодқа комиссарларды таңдады, бұл дін қызметкерлеріне қате деп санайтын нәрселерге қарсы сөйлеуді күрделендірді. 1834 жылы Ульрум қаласының пасторы Хендрик де Кокқа шіркеу басшылары оның кейбір әріптестерінің қате пікірлерін айыптауға рұқсат етілмейтінін мәлімдеді. Ол және оның қауымы голланд реформатор шіркеуінен бөлініп шықты. Бірте-бірте, Afscheiding (Ажыралыс) 120 қауымның голланд реформатор шіркеуінен кетуіне әкелді. 1886 жылы тағы бір ажыралыс, Doleantie, голланд реформатор журналисі, теологы және саясаткері Абрахам Куйпердің бастауымен болды.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Голланд реформатор шіркеуі 20 ғасырдың ортасына дейін Нидерландыдағы ең ірі шіркеу болып қала берді, содан кейін оны католик шіркеуі басып өтті. 1960 жылдары Нидерландыдағы қарқынды секуляризация протестант шіркеуінің негізгі ағынына қатысуды күрт азайтты. 1960-шы жылдардан бастап Нидерландыдағы реформатор шіркеулерімен (Gereformeerde Kerken in Nederland) қайта бірігуге бірнеше әрекеттер жасалды. Бұл екі шіркеудің Нидерланд Корольдігіндегі евангелистік лютеран шіркеуімен (Evangelisch Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden) бірігіп, 2004 жылы Нидерландыдағы протестант шіркеуін құруына әкелді. 2004 жылғы бірігу Голланд реформатор шіркеуінің бірқатар қауымдары мен мүшелерінің бөлінуіне және Қайта жаңғырған реформатор шіркеуін (Hersteld Hervormde Kerk) құруына себеп болды. Олардың мүшелерінің саны шамамен 35 000-нан 70 000-ға дейін, ал 88 пастор 120-ға жуық жергілікті қауымдарға қызмет етеді. Қайта жаңғырған реформатор шіркеуі біріктірілген шіркеудің плюралистік сипатына қарсы, олардың пікірінше, онда реформаторлық және лютерандық сенімдерге ішінара қайшылық бар. Бұл консервативті топ сондай-ақ әйелдерді дін қызметкерлеріне бекітуге және христиан шіркеулерінде бір жынысты одақтарды некелеуге қарсы, бұл біріктірілген шіркеудің қабылданған практикасы болып табылады.

Африка

Голландиялық көшіп келгендер голландиялық реформаттық шіркеуді өздерімен бірге алып келді, Кенияда (Шығыс Африка реформаттық шіркеуі), Оңтүстік Африкада бірнеше реформаттық конфессияларды құрды, оның ішінде Оңтүстік Африканың үш бір туыс шіркеуі (Оңтүстік Африкадағы голландиялық реформаттық шіркеу (NGK) (Nederduitse Gereformeerde Kerk), Оңтүстік Африкадағы голландиялық реформаттық шіркеу (NHK) (Nederduitsch Hervormde Kerk), Оңтүстік Африкадағы реформаттық шіркеулер (Gereformeerde Kerke in Suid Afrika)), Африкаанс протестанттық шіркеуі (Afrikaanse Protestantse Kerk) және Оңтүстік Африкадағы Біріккен реформаттық шіркеу (Verenigende Gereformeerde Kerk in Suid Afrika).

Азия

Голландиялық Ост-Инд компаниясы және оның қызметкерлері арқылы 1642 жылы Цейлонда Голландия реформаттық шіркеуі құрылды. 1755 жылы салынған Гроте Керк әлі күнге дейін Галледе тұр. Голландия реформаттық Сейлон шіркеуі 2007 жылы Голландия отаршылдық мұрасынан гөрі ұлттағы христиандық кімдігін көрсете алу үшін ресми түрде Шри-Ланканың христиан реформаттық шіркеуі деп өзгертілді. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, оның мүшелерінің саны шамамен 5000 адамды құрайды, олар 29 қауымдастыққа, уағыз оқу станцияларына және миссионерлік бекеттерге біріккен. Индонезиядағы христиан діні Голландия реформаттық шіркеуінің күшті ықпалында қалыптасқан, алғашқы құрылған шіркеу 1640 жылы Батавиядағы "De Oude kerk" болды. Индонезиядағы христиандық, Шри-Ланка сияқты, протестантизмнің түрлі тармақтарына айналды, бірақ Индонезиядағы протестанттық шіркеу сияқты реформаттық шіркеу элементтерін сақтап қалды.

Америка

Голланд реформациялық шіркеуі 1628 жылы Нью-Амстердамнан бастап Америкаға көшіп барған көшпендермен бірге жүрді. 1660 жылы Данияның Батыс Индиясындағы Сент-Томас қаласында құрылған Сент-Томас реформациялық шіркеуі Кариб теңізіндегі алғашқы голланд реформациялық шіркеуі болды. 17 ғасырда Бразилияда голландтардың қоныстану кезеңінде колонистер Пернамбукода Реформациялық шіркеуді ұйымдастырды. Канада мен АҚШ-та ең көне және екінші ірі ұйым – Америкадағы Реформациялық шіркеу, ол 1628 және 1819 жылдар аралығында Нидерландыдағы Голланд реформациялық шіркеуінің американдық бөлімшесі болды. Бруквилл реформациялық шіркеуі – Америкада салынған ең көне голланд реформациялық шіркеулерінің бірі. Солтүстік Америкадағы ең ірі голланд реформациялық ұйымы – Солтүстік Америкадағы Христиандық реформациялық шіркеу, 1857 жылы Гисберт Хаан басшылығымен Америкадағы Реформациялық шіркеуден бөлінді. Кішірек, байланысты конфессиялар мен федерацияларға Канадалық және Америкалық реформациялық шіркеулер, Солтүстік Американың еркін реформациялық шіркеулері (FRC), Мұрагерлік реформациялық қауымдастықтары (HRC), Нидерланд реформациялық қауымдастықтары (NRC), Америкадағы протестанттық реформациялық шіркеулер (PRC) және Солтүстік Америкадағы Біріккен реформациялық шіркеулер (URC) кіреді. Голландтар Америкаға келгенге дейін негізінен протестант және католик болған, бірақ Америкаға қоныстанғаннан кейін басымдықпен протестант дінін ұстанды. Олар Огайо өзені аңғарындағы жергілікті тұрғындармен байланыс орнату арқылы діндерін таратуға тырысты. 1766 жылы Голланд реформациялық шіркеуінің пасторлары Нью-Джерси провинциясында кейін Ратгерс колледжіне айналған Куинс колледжін құрды. Бүгінде Ратгерс университеті Нью-Джерси штатындағы ірі мемлекеттік ғылыми-зерттеу мекемесі болып табылады. АҚШ-тың шығысында орналасқан тоғыз отарлық колледждің бірі ретінде Ратгерс Солтүстік Америка колонияларындағы ертедегі голланд мәдени әсерінің ескерткіші болып табылады. АҚШ-тың бұрынғы президенттері Мартин Ван Бюрен мен Теодор Рузвельт, екеуі де голланд тегінен шыққан, Голланд реформациялық шіркеуімен байланыста болды.