Кіріспе
Уранил нитраты – |UO2(NO3)2 * n H2O формуласы бар, суда еритін сары уран тұзы. Гекса-, три- және дигидраттары белгілі. Бұл қосылыс негізінен ядролық отын дайындау кезіндегі аралық өнім ретінде маңызды. Ядролық өнеркәсіпте оны көбінесе "сары тұз" деп атайды. Уранил нитратын уран тұздарының азот қышқылымен әрекеттесуі арқылы алуға болады. Ол суда, этанолда және ацетонда ериді. Нейтрон дифракциясы арқылы анықталғандай, уранил орталығы әдетте қысқа U=O қашықтығымен сызықтық болып келеді. Комплекстің экваторлық жазықтығында екі тісті нитрат және екі су лигандтарына қатысты алты U–O байланысы бар. Бұл U–O байланыстары 245 пм-де уранил орталығының U=O байланыстарынан әлдеқайда ұзын.
Ядролық отын өңдеу
Уранил нитраты ядролық отынды қайта өңдеуде маңызды. Бұл уранның қосылысы, ол ядролық отын шығындарынан (төртінші буыннан) немесе сары торттан азот қышқылында еріту арқылы алынады, содан кейін уран гексафторидін бөліп дайындау және изотоптарды бөлу үшін, байытылған уранды алуға қолданылады. Уранил нитратының ерекше қасиеті – оның трибутилфосфатта (PO(OC4H9)3) ерігіштігі, бұл азот қышқылы ерітіндісінен уранды экстракциялауға мүмкіндік береді. Оның жоғары ерігіштігі липофильді аддук UO2(NO3)2(OP(OBu)3)2 түзілуімен байланысты.
Архаикалық фотосурет
19 ғасырдың бірінші жартысында көптеген фотосезімтал металл тұздары фотографиялық процестерге үміткер ретінде анықталды, соның ішінде ураннил нитраты да болды. Осылайша алынған баспалар уран баспалары немесе урантиптер деп аталды. Уранды басып шығарудың алғашқы процестерін шотландтық Дж. Чарльз Бернетт 1855 және 1857 жылдар аралығында ойлап тапты және осы қосылысты сезімтал тұз ретінде пайдаланды. Бернетт 1858 жылы «Уран және темір оксидтерінің тұздары арқылы басып шығару» деген мақала жариялады. Процесс уранил ионының ультракүлгін сәулелердің әсерімен екі электронды сіңіріп, уранның төменгі тотығу күйіне – уран(IV)-ке дейін тотығуын пайдаланады. Урантиптердің түсі бейтарап қоңыр қызғылт түстен бастап, өте ұзын тондық диапазоны бар күшті Бартолоцци қызылына дейін өзгеруі мүмкін. Сақталған баспалардың сәл радиоактивті болуы оларды бұзбай анықтауға мүмкіндік береді. 19 ғасырдың екінші жартысында Wothlytype, Mercuro Uranotype және Auro Uranium процестері сияқты атаулармен бұл қосылысты қолданатын бірнеше күрделі фотографиялық процестер пайда болып, жойылды. Уран қағаздары кем дегенде 19 ғасырдың соңына дейін коммерциялық түрде өндірілді, бірақ күміс галоидтерінің артық сезімталдығы мен практикалық тиімділігіне байланысты қолданудан шығарылды. 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін Kodak Books уран нитраты гексагидратын қолданатын уран тонерін (Kodak T 9) сипаттады. Кейбір балама процестерді қолданушы фотографтар, оның ішінде Боб Кисс және Бриттони Флетчер, бүгінгі күнге дейін урантип баспаларын жасауды жалғастыруда.
The process employs the ability of the uranyl ion to pick up two electrons and reduce to the lower oxidation state of uranium(IV) under ultraviolet light. Uranotypes can vary from print to print from a more neutral, brown russet to strong Bartolozzi red, with a very long tone grade. Surviving prints are slightly radioactive, a property which serves as a means of non destructively identifying them. Several other more elaborate photographic processes employing the compound appeared and vanished during the second half of the 19th century with names like Wothlytype, Mercuro Uranotype and the Auro Uranium process. Uranium papers were manufactured commercially at least until the end of the 19th century, vanishing due to the superior sensitivity and practical advantages of silver halides. From the 1930s through the 1950s Kodak Books described a uranium toner (Kodak T 9) using uranium nitrate hexahydrate. Some alternative process photographers including Bob Kiss and Brittonie Fletcher continue to make uranotype prints today.
Микроскопияға арналған бояу
Уранил ацетатымен қатар, электронды микроскопияда вирустарды теріс бояу үшін қолданылады; тіндік үлгілерде нуклеин қышқылдарын және жасуша мембраналарын тұрақтандырады.
Реагент ретінде
Уранил нитраттары басқа уранил қосылыстарын синтездеу үшін жиі қолданылатын бастапқы материалдар болып табылады, себебі нитрат лиганды басқа аниондармен оңай алмастырылады. Ол оксалатпен реакцияласып уранил оксалатын береді. Тұз қышқылымен өңдеу уранил хлоридін тудырады.
Денсаулық сақтау және қоршаған орта мәселелері
Уранил нитраты – тотықтырғыш және өте улы зат. Жұтылған кезде, ол ауыр созылмалы бүйрек ауруына және жедел түтікшелік некрозға себеп болады, сондай-ақ лимфоциттердік митоген болып табылады. Көзделетін органдарға бүйрек, бауыр, өкпе және ми кіреді. Бұған қоса, ол өртеуге жарамды заттармен жанасқанда қыздырылғанда немесе соққыға ұшырағанда өрт пен жарылыс қаупін қамтиды.