Кіріспе
Солтүстік Каролина штатының мемлекеттік танылған тайпасы, АҚШ. Штаб-пәтері Солтүстік Каролина штатының Холлистер қаласында орналасқан. 1979 жылы тайпа өздерінің есімдеріне "Сапони" дегенді қосып, қазіргі Вирджиния және Каролина штаттарының Пьемонт аймағында бұрын қоныстанған, үлкен сиу тілдері отбасының бір бөлігі болған тарихи Сапони халқынан тарағандарын көрсетті.
They are headquartered in Hollister, North Carolina. In 1979 the tribe added Saponi to their name to reflect their descent from the historical Saponi peoples, part of the large Siouan languages family, who were formerly located in the Piedmont of present day Virginia and the Carolinas.
Мүшелік
Халива Сапони тайпасының мүшелері 3800-ден астам. Тайпа мүшелерінің шамамен 80 пайызы Халифакс және Уоррен округтеріндегі Холлистердің кішкентай, қалалық белімге кірмейтін жерінен 6 миль радиуста тұрады. Сонымен қатар, тайпа мүшелерінің бір бөлігі Неш және Франклин округтерінде де орналасқан.
Үкімет
Халива Сапони үнді тайпасы тайпа мүшелері үш жылдық кезекті сайлаулар арқылы сайлаған 11 мүшеден тұратын кеңеспен басқарылады. Бұл кеңеске сайланған басшы және басшының орынбасары кіреді.
Тану
Солтүстік Каролина штаты 1965 жылы Халива Сапони тайпасын мойындады. Алайда, олар федералды деңгейде американдық тайпа ретінде танылмаған. 2022 жылы Солтүстік Каролина штатының өкілі Г. К. Баттерфилд 9536 нөміріндегі резолюцияны ұсынды, ол Солтүстік Каролинаның Халива Сапони үнді тайпасын федералдық деңгейде тануды қолдайды. Ол 2021 жылы да осыған ұқсас заң жобасын ұсынған, бірақ ол қабылданбады.
Білім
1957 жылы тайпа мүшелері мемлекеттік қолдаумен Халива Сапони тайпалық мектебін құрды. Барлық басқа мемлекеттік мектептер мемлекеттік заң бойынша ұзақ жылдар бойы ақтар мен қаралар (барлық басқа нәсіл өкілдері) деп бөліне келді, ал Халива Сапони өздерінің ерекше екендігін мәлімдеді. Мектеп 1960 жылдардың соңында, сот конституциялық негізде мемлекеттік мектептерді біріктіруге бұйрық бергеннен кейін жабылды. 1999 жылы мемлекеттік білім беру департаментінен (DPI) алынған қаржымен тайпа бұрынғы тайпалық мектеп ғимаратында жекеше мектеп ашты. Халива Сапони мәдениетіне бағытталған бұл жаңа мектеп уақыт өте келе кеңейіп, оқушылар саны да артты, 2007 жылға қарай K-12 сыныптарында оқыды. 1977 жылы тайпа екі жастан бес жасқа дейінгі балаларға арналған Халива Сапони күндізгі бақшасын құрды. Тайпа өз мүшелері үшін көптеген бағдарламалар мен қызметтерді ұйымдастырады, оның ішінде тұрғын үймен қамтамасыз ету, есірткіге қарсы бағдарламалар, мәдени шаралар және тағы да басқалары.
Тарих
Халива Сапони тайпасы Солтүстік Американың Оңтүстік-Шығыс Пьемонт аймағындағы сиуан тілінде сөйлейтін Тускарора, Нансемонд және Сапони тайпаларынан таратынын айтады.
18 ғасыр
Ғасырдың басында хауденосаунелермен үздіксіз соғыс, әсіресе еуропалықтардан жұқтырған жұқпалы аурулардың қайталап таралуы, бір кезде көп халыққа ие болған сапони тайпасын азайтты. Тоттеро тайпасымен бірігіп, сапони Вирджиния отар саудасының орталығына жақындау үшін Солтүстік Каролинаның солтүстік-шығысына көшіп, біртіндеп отарлаушылармен одақтасты. 1711 жылы Каролина колониясы ирокез тілінде сөйлейтін, қуатты тускарора тайпасымен соғысқа шықты, себебі тускарора үнді құлдығына қарсылық көрсетті. Екі жылдан кейін тускарора жеңілгеннен соң, колония және оның одақтасы сапони, Уильямсбургте тускарора және ноттуэй тайпаларымен кездесіп, бейбітшілік шарттарын талқылады. Тускарора тайпасының көп бөлігі Каролинадан қазіргі Нью-Йорк штатына көшіп, 1722 жылы тіл және мәдениет жағынан жақын болған ирокез конфедерациясының алтыншы тайпасы ретінде қабылданды. Сапони Вирджиния губернаторы Александр Спотсвудпен сауда туралы жаңа келісімге келді. 1714 жылдың 27 ақпанында Вирджиния колониясы келісімге қол жеткізді. Сапони, тоттеро, окканечи, кейауви, энок (немесе эно) және шакори тайпаларының қалдықтары ресми түрде бірігіп, «Сапони ұлты» құрды. Көп ұзамай, стуканокс тайпасы да сапони ұлтына қосылды. Келісімдер жасау және тайпалық одақтар құрудағы табысқа қарамастан, 1709 мен 1714 жылдар аралығындағы жылдар өте қиын болды. Аурулар халық санының азаюына себеп болды. Саяхатшылар сапони ұлтының құрамында 300-ден астам адам бар екенін хабарлады. Сол жылы Вирджиния кеңесі нансемонд тайпасын сапони тайпасымен біріктіруді сұрады. Олар бұл тайпалардың Вирджинияның плантациялық қоныстары, басқа Оңтүстік-Шығыс Сиуан Пьемонт тайпалары және солтүстік хауденосауне тайпалары арасында қорғаныш қабатын құра алады деп үміттенді.
Кристианна бекінісі
Вирджинияның шекарасын нығайту мақсатында Александр Спотсвуд колониялық сауда кеңесін Роанок және Мехеррин өзендері арасында, қазіргі Халива-Сапони той алаңынан шамамен отыз екі шақырым солтүстікке қарай Форт-Кристананы құруға келісім беруге көндірді. Форт-Кристана Вирджиния колониясын екі маңызды бағытта қорғау үшін салынды: әскери шабуылдарды тойтару үшін бекініс ретінде, сондай-ақ Сапони және басқа оңтүстік-шығыс тайпаларын христиан дініне өткізу және білім беру орталығы ретінде. Форт-Кристана Вирджиния Үнді компаниясының ірі сауда орталығы болып та қызмет етті.
Үндістан саудасының төмендеуі
Сапонидің шамамен 70 баласы Солтүстік Каролинадан келген миссионер-ұстаз Чарльз Гриффин арқылы Форт-Кристаннада білім алды және христиан дініне өтті. 1717 жылы монополия айыптарына байланысты, Колониялық сауда кеңесі Фортқа деген қызығушылығын жоғалтып, Вирджиния үнді компаниясын таратуға бұйрық берді. Сапони тайпасы колониямен бейбіт сауда қатынастарын сақтап келді. Сапони тайпасының бір бөлігі 1717 жылдан 1729 жылға дейін Форт-Кристанна аймағында тұруын жалғастырды. Сапони тайпасының тағы бір тобы Вирджинияның солтүстігіне, Рапаханнок өзенінің жанындағы Фредериксбургке көшіп кетті. Тарихшылар Марвин Ричардсон мен К.С. Эверетт, қазіргі Халива Сапони тайпасының 1730 жылдары пайда болған топтан таратылғандығын көрсететін тарихи құжаттарды атап көрсетеді, бұл үнді саудасының құлдырау кезеңі болған аласапыран уақыт еді. Тускарора және Ямаси соғыстары колонистерге, үндістерге және Вирджиния мен Каролинадағы үнді саудасына әсер етті. Олар Ричардсон, Сильвер, Миллс, Эванс, Хеджепет және Линч отбасыларының ұрпақтары және олармен тығыз байланысты. Көптеген Халива Сапони үндістері Бенджамин Ричардсонға (Эмили Ричардсон мен Фрэнк Ричардсоннан, Мейсон Ричардсон, Реазе Ричардсон, Элиза Сильвер, Альфред және Харди Ричардсоннан тұратын Ричардсон отбасы), Марта Сильвер, Пэтси Линч (Чарльз Линчтің анасы), Джеймс Эванс, Стивен Хеджепет, Натан Миллс және басқаларға тікелей туыс. 1730 жылдардан 1770 жылдарға дейін Халива Сапони тайпасының ата-бабалары Солтүстік Каролинадағы қазіргі Халива Сапони аймағына жақын жерлерге қоныстанды. Халива Сапони қауымдастығы Америка революциясынан кейін Солтүстік Каролина штатының оңтүстік-батысындағы Халифакс округіндегі "Медоуз" деген жерде бірігуді бастады. 1979 жылы олар тарихи Сапони тайпасына сілтеме жасау үшін өз атауын өзгертті. Олардың бас кеңсесі Солтүстік Каролина штатының Холлистер қаласында орналасқан. 1956 жылы Халива Сапони Америка үндістерінің ұлттық конгресіне қосылды.
Халива-Сапони ұйымы мен мекемелері
1953 жылы тайпа үкіметін қазіргі құрылымға қайта ұйымдастырды, оған Хеджепет, Лонни Ричардсон, Б. Б. Ричардсон, Басшы Джерри Ричардсон (жаңа басқару құрылымы бойынша алғашқы басшы), Перси Ричардсон (жаңа басқару құрылымы бойынша екінші басшы, сондай-ақ қайта ұйымдастырудан кейін алғашқы вице-басшы қызметін атқарды), W. R. Ричардсон – тайпаның үшінші басшысы, Джеймс Миллс, Теодор Линч және басқалар жетекшілік етті. 1954 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Браун против Білім беру кеңесі» ісі бойынша шешімі мемлекеттік мектептердегі сегрегация конституцияға қайшы екенін растағаннан кейін, штат «Пирсолл жоспары» деп аталатын қарсылық шараларын қолданды, ол муниципалитеттерге жеке аудандық мектептер құру үшін қаражат бөлуге мүмкіндік берді. 1967 жылы Халива тайпасы өзінің он жылдық Халива Пау-Вауын жұртшылыққа ашты, штат және жергілікті шенеуніктерді, сондай-ақ басқа штаттардан келген үндістерді шақырды. 1979 жылы тайпа атына «Сапони» деген сөзді қосып, олардың сиуандық тегін көрсетті. 1974 жылы Халива Сапони коммерциялық емес 501(c)(3) ұйымын құрды. Оның мақсаты: «Халива Сапони үнді тайпасының мақсаты – Халива Сапони үнді халқының мүдделерін, ұлттық ерекшеліктерін және құқықтарын қорғау, сондай-ақ Галифакс, Уоррен және айналасындағы округтердегі Халива Сапони халқының мәдени және дәстүрлі мұрасын насихаттау». Өйткені Тұрғын үй блогы гранттарын HUD тайпалар қабылдамаған жобаларға бөлуге рұқсат бермейді. 2010-2011 оқу жылында Халива Сапони тайпалық мектебіндегі емтихан нәтижелеріндегі бұзушылықтар 9 оқушының биология пәнінен алған бағаларын күштен шығаруға және Халива Сапони тайпалық мектебінің директоры Ченоа Дэвистің отставкаға кетуіне әкеп соқты. Мектеп кеңесінің отырысында қоғамдық мүшелер тергеуге қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. Халива Сапони тайпасының басшысы Рональд Ричардсон тайпаның газет беттерінде жарияланбастан өз мәселелерін шешуі керектігін айтты. Мектеп кеңесінің төрағасы Гидеон Ли штаттың биология емтиханы туралы ақпаратты жүктеп алған мұғалімнің атын атаудан бас тартты, бірақ осы іске қатысы барларға қатысты шаралар қолданылғанын мәлімдеді. Профессор Роберт К. Томас 1978 жылдың жазында Халива тайпасымен кездескенде, негіздеушілер мен мүшелер «Сапони» деген сөзді есімдеріне алмады, оның орнына өз тегін «Чероки» деп атады. Оңтүстік Чероки қауымдастықтарында Солтүстік Каролинада табылған Сапони тегінің жалғыз отбасы – Коллинз отбасы (Халива тайпасымен байланысы жоқ).
Іс-шаралар
Халива Сапони тайпасы жыл сайын сәуір айының үшінші демалыс күндері Халива Сапони тайпалық мектебінің би алаңында мерекелік жиын (паувоу) өткізеді. Олар 1965 жылы мемлекеттік танылғандығын тойлау үшін оны бастады. Бұл паувоу Ұлы жазықтарда пайда болған, сонымен қатар "жергілікті және аймақтық құндылықтар мен тайпа, қауым және ұлттық сана туралы идеяларды дамытады". Сәуір айының үшінші демалыс күндері өткізілетін бұл жиын жарнамадан түскен табыс, қайырымдастықтар, корпоративтік қаржыландыру және кіретін билеттерден түскен қаражат есебінен, сондай-ақ Солтүстік Каролина Өнер кеңесінен алынған гранттар арқылы қаржыландырылады. Тайпа барлық жастағы тайпа мүшелері үшін мәдени мұраны сақтау бағдарламасын жүргізеді, ол тайпаның көп мақсатты ғимаратында өтеді. Бағдарламаға керамика жасау, әшекей бұйымдары/той киімдерін (регалия) жобалау және дайындау, би және барабан сабақтары, Халива Сапони тайпасының тарихы, сондай-ақ мәдени маңызы бар жерлерге бір күндік саяхаттар кіреді.