Каддо тайпасы және мәдениеті

Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Түпкіндік американдық тайпасы

Каддо халқы Оклахома штатының Бингер қаласында орналасқан, федералды түрде танылған Каддо Ұлтын құрайды. Олар Каддо тілінде сөйлейді. Каддо Конфедерациясы – Оңтүстік-Шығыс Ормандық аймағының Түпкіндік халықтарының желісі, олар тарихи түрде қазіргі Солтүстік-Шығыс Техас, Батыс Луизиана, Оңтүстік-Батыс Арканзас және Оңтүстік-Шығыс Оклахоманың көп бөлігін мекендеген. Азамат ретінде тіркелу үшін жеке тұлғалар кем дегенде 1/16 Каддо тегін құжаттап көрсетуі керек. 2016 жылдың шілдесінде Тамара М. Фрэнсис Каддо Ұлтының төрағасы болып қайта сайланды. Төраға Тамара Фрэнсис – алғашқы сайланған әйел төраға Мэри Пэт Фрэнсистің қызы. Ол Каддо Ұлтының төртінші сайланған әйел басшысы болды. 2021 жылғы мәліметтер бойынша тайпалық кеңес құрамында:

Төраға: Бобби Гонсалес
Төраға орынбасары: Келли Хоуэлл Фактор
Хатшы: Дженнифер Ридер
Қазынашы: Верна Кастильо
Анадарко өкілі: Филипп Мартин
Бингер өкілі: Трэвис Трэлкелд
Форт Кобб өкілі: Арлин Кей О'Нил
Оклахома-Сити өкілі: Дженнифер Уилсон. Тайпа Каддо мәдениетін жандандыруға бағытталған бірнеше бағдарламаны жүзеге асырып жатыр. Ол балаларға арналған жазғы мәдени лагерьді де ұйымдастырады. Хасинай қоғамы мен Каддо мәдениет клубы Каддо әндерін және билерін үйретеді және орындайды, мәдениетті сақтап, келесі ұрпаққа жеткізеді. Киват Хасинай қоры Каддо тілін сақтауға және оның қолданылуын арттыруға арналған.

Археология

Каддо халқы Вудленд кезеңінің халықтарының, Фурше Малин және Мосси Гроув мәдениеттерінің жалғасы деп саналады, олардың өкілдері б.з. дейінгі 200 жылдан б.з. 800 жылға дейін Арканзас, Луизиана, Оклахома және Техас аймақтарында өмір сүрген. Уичита және Пауни тайпалары да Каддомен туыс, себебі екі тайпа да тарихи түрде каддо тілдерінде сөйлеген. Б.з. 800 жылы бұл қоғам Кадоан Миссиссиппиан мәдениетіне бірігуді бастады. Кейбір ауылдар діни орталықтар ретінде маңызға ие бола бастады. Басшылар ірі жер үйінділерін салуға басшылық етті, олар храм үйінділері және элитаның тұрғын үйлері үшін платформалар ретінде пайдаланылды. Бұл үйінділердің үсті жазық болатын және кең, ашық алаңдардың төңірегіне орналастырылған, олар әдетте таза ұсталып, салтанатты шаралар үшін жиі қолданылатын. Діни және әлеуметтік идеялар дамыған сайын, кейбір адамдар мен әулеттер басқаларынан басымдыққа ие болды. Қазіргі Оклахома штатының оңтүстік-шығысындағы Арканзас өзенінің жанында орналасқан Спиро үйінділері АҚШ-тағы ең күрделі үйінділердің бірі болды. Оларды тарихи Каддо және Вичита тайпаларының Миссиссиппиан ата-бабалары жасаған, бұл Миссиссиппиан мәдениетінің ең батыс бөлігі саналады. Каддолар егіншілер болғандықтан, көбінесе жақсы өсіру жағдайларына ие болды. Олардың мекен еткен Пайни Вудс географиялық аймағы 1276 жылдан 1299 жылға дейінгі Ұлы құрғақшылықтан зардап шекті, ол қазіргі Калифорнияға дейінгі аумақты қамтыды және көптеген үнді тайпаларының мәдениеттерін бұзды. Археологиялық дәлелдер осы халықтардың арасындағы мәдени байланыстың тарихқа дейінгі кезеңнен бүгінгі күнге дейін үзілмейтінін растады. Кадоан Миссиссиппи халқы тарихи Каддо халқының және алғашқы еуропалықтармен кездескен Пауни және Вичита сияқты каддо тілінде сөйлейтіндердің тікелей ата-бабалары болды, сондай-ақ қазіргі Оклахома штатындағы Каддо ұлтының да түпкі тегі оларға жетеді.

Дін

Каддо жаратылыс тарихы, олардың ауызша тарихында айтылғандай, тайпа Chahkanina немесе "қайғының орны" деп аталатын үңгірден шыққан, ол Оңтүстік Қызыл өзені мен Миссисипи өзенінің (қазіргі Луизиананың солтүстігінде) қосылған жерінде орналасқан. Олардың басшысы, Мун есімді, халыққа артына қарауға тыйым салды. Ескі Каддо адамы барабан, түтік және отты алып жүрді, бәрі де халық үшін маңызды діни заттар болып қала берді. Оның әйелі жүгері мен қабақ тұқымдарын алып жүрді. Адамдар мен оларды еріп келген жануарлар шыға бастағанда, қасқыр артына қарады. Жер астынан шығу жолы қалған адамдар мен жануарлар үшін жабылды. Каддо халқы Қызыл өзен бойында батысқа қарай жылжыды, оны Каддо тілінде Бах'хаттено деп атады. Каддо әйелі, Закадо, тайпаға аң аударуды, балық аулауды, тұрғын үйлер салуды және киім жасауды үйретті. Каддо діні "Жоғары Раббы" немесе "Аспан Раббы" деп аударылатын Кадхи хаюхқа бағытталған. Ерте заманда халыққа діни қызметкерлер басшылық етті, олардың ішінде бас діни қызметкер – ксинеси де болды, ол Каддо ғибадатханаларының жанындағы рухтармен байланыса алатын.

Аумағы

Еуропалықтармен кеңінен араласудан бірнеше ғасыр бұрын Кадо аумағының бір бөлігіне Dhegihan Siouan тілдес халықтар: Осаге, Понка, Омаха, Квапау және Кау шабуыл жасады. Олар біздің заманымыздың 1200 жылынан бастап, қазіргі Кентукки штатының Огайо өзені аймағындағы Гауденосауне тайпаларымен жылдар бойы соғыс салдарынан батысқа қарай жылжи бастады. Құдіретті Ирокездер бұл аймақтағы аң аулау жерлерін бақылауға алды. Кадо халқының көпшілігі тарихи түрде АҚШ-тың Пайн Вудс аймағында қоныстанды, ол Шығыс Техас, оңтүстік Арканзас, батыс Луизиана және оңтүстік-шығыс Оклахома штаттарының аймақтарына бөлінген. Бұл аймақ Озарк тауларының етегіне дейін созылады. Пайн Вудс – бұл жапырақты және қылқан жапырақты өсімдіктердің тығыз ормандары, олар төбелі жазықтарды, тік өзен аңғарларын және "байю" деп аталатын аралық батпақты жерлерді қамтиды. Кадо халқы негізінен Кадо өзенінің жанында қоныстанды. Еуропалықтар мен африкалықтармен алғаш кездескенде, Кадо тайпалары үш конфедерацияға бірікті: Начитош, Хасинай және Кадохадачо. Олар сонымен қатар Йовани Чоктау сияқты басқа көрші тайпалармен де байланыста болды. Начитоштар қазіргі Луизиананың солтүстігінде, Хасинайлар Шығыс Техаста, ал Кадохадачолар Техас, Оклахома және Арканзас штаттарының шекарасында өмір сүрді. Кадо халқының тамақтануының негізін егіншілік дақылдар, әсіресе жүгері (дүрбі), сондай-ақ күнбағыс, тығышқұрғақ және аққаурай құрады. Бұл тағамдар, сондай-ақ жабайы түйелер де мәдени маңызға ие болды. Олар сонымен қатар аң аулап, жабайы өсімдіктерді жинады.

Мәдениет

Каддо америкалықтарының аң аулау және жинауға негізделген мәдениеті болды. Ерлер жыл бойы аң ауласа, жас және дені сау әйелдер ру үшін жемістер, тұқымдар мен көкөністер жинаумен айналысты. Егде жастағы әйелдер маусымдық егін үшін тұқымдарды отырғызып, өсірді. Жылы маусымда олар жүгері, күнбағыс, бұршақ, қарбыз, темекі және қабақ жинады. Суық маусымда егін өспеген кезде етке қосымша тамақ ретінде қолданылатын еменнің жаңғақтары мен тамырлары жиналып, өңделді. Ерлер қыс айларында жабайы түйеқұс, бөдене, қоян, аю және бизон сияқты жануарларды аулау үшін қолмен жасалған садақ пен жебелерді пайдаланды. Каддо денелерін де әшекейледі. Ерлер дене суру, зергерлік бұйымдар, құлақ сағаларын тесу және құс немесе жануарлардың терісімен безендірілген шаштар сияқты дене өзгертулер мен әшекейлерді ұнатты. Тайпаның әйелдері кейбір зергерлік бұйымдар киіп, шаштарын ерлерге ұқсатып жасағанмен, көбінесе денелерін безендіру үшін татуировка жасау өнерін қолданды. Мұндай татуировкалар денесінің көп бөлігін, тіпті бетін де жапты. Де Сото әскері қазіргі Арканзас штатындағы Каддо Gap маңындағы Тула тайпасымен, Каддо үндістерінің бір тобымен қақтығысқа түсті. Бұл тарихи оқиға қазіргі қалада ескерткішпен белгіленген. Испандықтар сырттан келгендер деп есептелді. Францискан миссияларының барлығы Каддо әлемінің орталығы болған ғибадатхана кешендеріне қатысты шеткі аймақтарда орналастырылды. Каддо миссияларға жақын орналасуға ықыласты болмады, себебі олар қасиетті оттарын тастап кетуі мүмкін еді. Фрай Исидро Феликс де Эспиносаның айтуынша, Каддо «біздің [испандық] отымыз басқаша» деп сенді. Каддоның қауіпсіздігі ғасырлар бойы шашыраңқы қоныстарда өмір сүруге байланысты болды. 18 ғасырдың басында француз саяхатшылары Луизиананың солтүстігінде Начитош тайпасымен кездесті. Олардан кейін Мексика шығанағының жағалауындағы француз бекіністерінен тері саудагерлері келді. Кейіннен Франция мен Испаниядан келген католик миссионерлері де халық арасында саяхаттады. Еуропалықтар қызылша және шешек сияқты жұқпалы ауруларды әкелді, себебі олар өздерінің қоғамдарында кең таралған. Каддо халықтарының мұндай жаңа ауруларға қарсы иммунитеті болмағандықтан, олар көп өліммен қатар індеттерге ұшырады, бұл тайпалық құрамын жойды. Грипп және безгек Каддо арасында көп өлімге себеп болған қосымша жаңа аурулар еді. 1835 жылы Кадохадачо, ең солтүстік Каддо конфедерациясы, АҚШ-пен тәуелсіз Мексикаға (қазіргі Техас кіретін) көшіру туралы келісімге келді. Шығыс Техастағы олардың резервациясы аймағында мексикалық отарлаушылар аздап қоныстанған, бірақ еуропалық американдықтардың көші-қоны тез өсті. 1836 жылы англоамерикандықтар Мексикадан тәуелсіздік жариялап, Техас Республикасын құрды. 1845 жылдың 29 желтоқсанында АҚШ Техасты штат ретінде қабылдады. Сол кезде АҚШ федералды үкіметі Хасинай және Кадохадачо тайпаларын, сондай-ақ одақтас Делавэр (Ленапе) және Йовани тайпаларының қалдықтарын Бразос резервациясына көшіруге мәжбүр етті. Ақ қоныстанушылар Бразос резервациясындағы үндістерді солтүстікке, Үндістан аумағына көшіру үшін қысым жасады. 1858 жылдың 26 желтоқсанында ақ техастар резервациядан алыс емес жердегі Каддо лагеріне шабуыл жасады. Бұл топты Эрат округының капитаны Питер Гарланд басқарды. Шоктау Том Каддо тайпасын басқарды. Хасинай әйеліне үйленген Том осы шайқаста 27 Каддомен бірге қаза тапты. 1859 жылы Каддо тайпасының көп бөлігі Техастың солтүстігіндегі Үндістан аумағына көшірілді (1907 жылы Оклахома штаты болды). Азамат соғысынан кейін Каддо Вашита және Канада өзендері арасындағы Үндістан аумағындағы резервацияда шоғырландырылды. Каддо ұлты бүгінгі күні Американың жергілікті шіркеуінің белсенді мүшесі болып табылады.

The Caddo Native Americans had a culture that consisted of the hunting and gathering dynamic. The men hunted year round, while the young and healthy women were responsible for the gathering of fruits, seeds, and vegetables for the tribe. Elderly women planted and cultivated the seeds for the season's crop. Gathered items included corn, sunflowers, beans, melons, tobacco, and squash during the warm seasons. Acorns and roots were gathered and processed to provide food other than meat in the cold seasons when crops did not grow. The men used handcrafted bows and arrows to hunt animals such as wild turkey, quail, rabbits, bears, and bison during winter months. The Caddo also decorated their bodies. Men favored body modifications and ornamentation such as the painting of skin, jewelry, ear piercing, and hair decorations, like braids, adorned with bird feathers or animal fur. While the women of the tribe wore some jewelry and styled their hair similarly to men, most used the art of tattooing to decorate their bodies. Such tattoos covered most of the body, including the face. De Soto's force had a violent clash with one band of Caddo Indians, the Tula people, near present day Caddo Gap, Arkansas. This historic event has been marked by the modern town with a monument. The Spanish were considered outsiders. All Franciscan missions were set up in peripheral locations in relation to temples complexes which were the center of the Caddo's world. The Caddos didn't want to move near the missions because they would abandon their sacred fires. According to Fray Isidro Felix de Espinosa, the Caddo believed "our [Spanish] fire is different." On a deeper level the security of the Caddo relied on centuries of living in dispersed settlements. French explorers in the early 18th century encountered the Natchitoche in northern Louisiana. They were followed by fur traders from French outposts along the Gulf Coast. Later Catholic missionaries from France and Spain also traveled among the people. The Europeans carried infections such as smallpox and measles, because these were endemic in their societies. As the Caddo peoples had no acquired immunity to such new diseases, they suffered epidemics with high fatalities that destroyed the tribal populations. Influenza and malaria were additional new diseases that caused many deaths among the Caddo. In 1835 the Kadohadacho, the northernmost Caddo confederacy, signed a treaty with the US to relocate to independent Mexico (which then included present day Texas). The area for their reservation in East Texas had been lightly settled by Mexican colonists, but there was rapidly increasing immigration of European Americans here. In 1836, the Anglo Americans declared independence from Mexico and established the Republic of Texas, an independent nation. On December 29, 1845, the US admitted Texas as a state. At that time, the US federal government forced the Hasinai and the Kadohadacho, as well as remnants of allied Delaware (Lenape) and Yowani to relocate onto the Brazos Reservation. White settlers increased pressure for the Brazos Reservation Indians to move north to Indian Territory. White Texans violently attacked a Caddo encampment just off the reservation on December 26, 1858. Captain Peter Garland from Erath County led this vigilante group. Choctaw Tom led the Caddo. Married to a Hasinai woman, Tom was killed in this fight, along with 27 Caddo. In 1859, many of the Caddo were relocated to Indian Territory north of Texas (which became as state of Oklahoma in 1907). After the Civil War, the Caddo were concentrated on a reservation located between the Washita and Canadian rivers in Indian Territory. The Caddo Nation remains very active in the Native American Church today.

XIX ғасырдың аяғынан қазіргі уақытқа дейін

Конгресс Доуес актісін Үндістан территориясындағы тайпаларды ассимиляциялау және үнді жерлеріне қойылған талаптарды жою, территорияны штат ретінде қосуға жағдай жасау үшін қабылдады. Ол тайпалық коммуналдық жерлерді жеке шаруашылықтарға 160 акрдан бөліп беруді бекітті, осылайша олар еуропалық-американдық үлгідегі өзіне жететін шаруашылықтар құруға мүмкіндік алды. Мұндай бөлістен кейін қалған жерлер "артық" деп жарияланып, тіпті үнді емес адамдарға сатылатын болды. Сонымен қатар, тайпалық үкіметтер таратылып, үндістер АҚШ азаматтары ретінде қабылданатын болды, олар штат және федералды заңдарға бағынатын еді. Көптеген еуропалық-американдықтар бұрыннан-ақ тайпалық жерлерден тыс қоныстанған. Каддо тайпасы жер бөлуге қарсы күресті. Каддо басшысы Уайтбрейд: «Олардың бейбіт өмірі мен ақ адаммен достығы, сондай-ақ білмейтіндіктері себепті, олармен кеңеспеді, назардан тыс қалды және қиын жағдайда тірі қалуға мәжбүр болды» деді. 1976 жылы олар жаңа конституция қабылдады, ол сайланған өкілдік үкіметін сақтап қалды. 20-ғасырда Мельфорд Уильямс, Гарри Гай, Хьюберт Хэлфмун және Вернон Хантер сияқты Каддо басшылары тайпаның қалыптасуына үлкен үлес қосты.

XXI ғасырдағы тайпалық мәселелер

Кейде тайпаның түрлі топтары арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, сайлау арқылы шешілмейтін жағдайлар туындайды. 2013 жылдың тамызында Филип Смит бастаған топ тайпалық кеңестің төрағасы Бренда Шемайме Эдвардсты қайта шақыруға тырысты. Бұл топ жаңа сайлау ұйымдастырды, бірақ жеңімпаз өкілдіктен бас тарды, ал Эдвардс лауазымын тастағысы келмеді. 2013 жылдың қазан айында Смит және оның қолдаушылары Каддо ұлтының бас кеңсесіне басып кірді. Олар кіреберіс есіктерін іштен тізбектеп, әкімшілік ғимаратқа жолдың кесілімін жасады. Оппозиция Үндістер ісі жөніндегі полицияға хабар берді. Тайпаның жұмысы екі топқа бөлінді. Ішкі жанжалдың салдарынан бір жыл бойы мәселелерді қарап келген Үндістердің құқық бұзушылықтары соты 2014 жылдың қазан айында барлық лауазымдарға жаңа сайлау жариялады. 2015 жылғы қаңтардағы сайлауда барлық жоғары тайпалық лауазымдарды әйелдер иеленді: Тамара Мишель Фрэнсис – төраға, Кэрол Д. Росс – төрағаның орынбасары, Дженнифер Ридер – хатшы, Уилдена Г. Моффер – қазынашы. 2016 жылдың шілдесінде Тамара М. Фрэнсис Каддо ұлтының төрағасы болып қайта сайланды. Кеңес төрағасы Фрэнсис, вице-төраға Кэрол Д. Росс, міндетін атқарушы хатшы Филип Мартин, қазынашы Мэрилин Макдональд, Оклахома қаласының өкілі Дженнифер Уилсон, Бингер өкілі Мэрилин Трэлкельд, Форт Кобб өкілі Морин Оуингстен тұрады. Төраға Фрэнсис – алғашқы сайланған әйел төраға Мэри Пэт Фрэнсистің қызы (ол 1980 жылдары сайланған). Тамара Фрэнсис – Каддо ұлтының төртінші сайланған әйел басшысы.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Болтон, Герберт Е. Хасинайлар: Оңтүстік кадоандықтар еуропалықтардың алғашқы саяхатшыларының көзімен. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 2002. Картер, Сесил Элкинс. Каддо үндістері: Біз қайдан келдік. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 2001. Ффорд, Крессида, Джейн Хьюберт және Пол Тернбулл. Өлгендер мен олардың мүліктері: принцип, саясат және тәжірибе тұрғысынан қарастырылған қайтару. Нью-Йорк: Routledge, 2004. Стюарт, Омер Калл. Пейота діні: Тарих. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 1993. Стуртевант, Уильям С., бас редактор, ал Реймонд Д. Фогельсон – том редакторы. Солтүстік Америка үндістерінің анықтамалығы: Оңтүстік-Шығыс. 14-том. Вашингтон: Смитсонов институты, 2004.