Кіріспе

Табақа бөгеті (سَدُّ الطَّبْقَةِ, ; ), немесе әл-Таура бөгеті (سَدُّ الثَّوْرَةِ, ; , әдеби мағынасы "Революция бөгеті"), көбінесе Евфрат бөгеті (سَدُّ الْفُرَاتِ; ; ) деп аталады. Бұл Сирияның Ракка провинциясындағы Ракка қаласынан жоғары орналасқан, Евфрат өзеніндегі топырақтан жасалған бөгет. Әл-Таура қаласы бөгеттің оңтүстігіне тікелей орналасқан. Бөгеттің биіктігі және ұзындығы шамалы, ол Сириядағы ең ірі бөгет болып табылады. Оның салынуы нәтижесінде Сирияның ең үлкен су қоймасы – Асад көлі құрылды. Бөгет 1968-1973 жылдар аралығында КСРО-ның көмегімен салынды. Сол кезде, болашақ көлдің аумағындағы археологиялық ескерткіштерді мүмкіндігінше көптеп қазу және құжаттау үшін халықаралық деңгейде күш-жігер жұмсалды, осылайша олар көл суының көтерілуінен сақталды. 1974 жылы Евфрат өзенінің ағыны бөгет артындағы көлді толтыру үшін азайтылғанда, Сирия мен Ирак (өзеннің төменгі ағысында орналасқан) арасында дау туды. Бұл дау Сауд Арабиясы мен КСРО-ның араласуы арқылы реттелді. Бөгет бастапқыда гидроэлектр энергиясын өндіру және Евфраттың екі жағындағы жерлерді суару мақсатымен салынған. Алайда, бөгет екі мақсаттың да толыққанды орындалуына қол жеткізе алмады.

Жобаның тарихы

1927 жылы Сирия Францияның мандатында болған кезде Сирия мен Түркия шекарасына жақын Евфрат өзенінде бөгет салу ұсынылды. 1946 жылы Сирия тәуелсіздік алғаннан кейін бұл ұсыныстың мүмкіндігі қайта қарастырылды, бірақ жоспар іске аспады. 1957 жылы Сирия үкіметі Кеңес Одағымен Евфрат өзенінде бөгет салу үшін техникалық және қаржылық көмек көрсету туралы келісімге келді. Сирия Біріккен Араб Республикасының (БАР) құрамында 1960 жылы Батыс Германиямен бөгет құрылысын қаржыландыруға қарыз алу туралы келісімге қол қойды. 1961 жылы Сирия БАР-дан шыққаннан кейін 1965 жылы Кеңес Одағымен бөгетті қаржыландыру туралы жаңа келісімге қол жеткізілді. 1961 жылы бөгет құрылысын бақылау үшін арнайы мемлекеттік департамент құрылды. 1960 жылдардың басында швед геоморфологы Аке Сундборг бөгет жобасы бойынша кеңесші ретінде жұмыс істеді, оның міндеті бөгетке түсетін шөгінділердің мөлшерін және олардың болашағын бағалау болды. Осы мақсатта Сундборг бөгеттегі өзен дельтасының күтілетін өсуіне арналған математикалық модельді жасады. Бастапқыда Табақа бөгеті екі мақсаттағы бөгет ретінде жоспарланған. Бөгетке жалпы қуаты 880 МВт болатын сегіз турбинасы бар гидроэлектр станциясы кіретін болды және Евфраттың екі жағындағы жерді суаруға мүмкіндік беретін еді. Бөгет құрылысы 1968-1973 жылдар аралығында жүргізілді, ал оған қоса салынатын электр станциясы 1978 жылдың 8 наурызында аяқталды. Бөгет 1974 жылы Хафез әл-Асадтың ауыл шаруашылығы реформасы кезінде Евфрат өзенінің бағытын бөгетке қарай өзгертуімен салынды. Бөгеттің жалпы құны 340 миллион АҚШ долларын құрады, оның 100 миллион доллары Кеңес Одағының берген қарызы еді. Құрылыс кезінде бөгетте 12 000 сириялық және 900 ресейлік техниктер жұмыс істеді. Олар құрылыс алаңының жанында орналасқан, кейіннен әл-Таура деп аталған қалада тұрды. Евфрат өзенінің суға батқан бөлігінде тұрған 4000-ге жуық араб отбасы Сирияның солтүстік бөлігіндегі басқа аймақтарға көшірілді. Бұл Түркия мен Ирак шекарасында Сириядағы күрдтерді түрік және ирак күрдтерінен бөлу үшін «араб белдеуін» құру жоспарының бір бөлігі болды.

Иракпен дау

1974 жылы билік Евфрат өзенінің ағысын азайту арқылы бөгеттің артындағы көлді толтыра бастады. Одан сәл бұрын Түркия үкіметі жаңа салынған Кебан бөгетінің су қоймасын толтыруды бастады, сонымен қатар аймақ ауыр құрғақшылыққа тап болды. Нәтижесінде, Ирак Евфраттан қалыпты көлемнен әлдеқайда аз су алды және Евфраттың жылдық ағыны 1973 жылдан 1975 жылға дейін төмендеді деп шағымданады. Ирак Араб лигасына араласуды сұрады, бірақ Сирия Түркиядан да аз су алғанын мәлімдеді. Осының салдарынан шиеленіс күшейді; екі үкімет те Сирия-Ирак шекарасына әскер жіберді, ал Ирак үкіметі Табка бөгетін бомбалаумен қорқытты. Дау одан әрі ушығар алдынан, 1975 жылы Сауд Арабиясы мен Кеңес Одағының делдалдығымен келісімге қол жеткізілді. Келісім бойынша Сирия бөгеттен су ағынын дереу арттырып, Сирия-Түркия шекарасынан келген Евфрат суының 60 пайызын Иракқа жіберуге келісті.

Асад көлі аймағындағы құтқару қазба жұмыстары

Сирияның Евфрат аңғарының жоғарғы бөлігі кем дегенде Натуф дәуірінің соңғы кезеңінен бастап (10 800–9500 ж.б.д.) қарқынды түрде мекенделген. XIX және XX ғасырлардың басында Еуропалық саяхатшылар жаңа су қоймасының суына батып бара жатқан аймақта көптеген археологиялық орындардың бар екенін атап өткен. Осы қалдықтардың мүмкіндігінше көп бөлігін сақтау немесе кем дегенде құжаттау мақсатында, 25-тен астам нысан қазылған кең ауқымды археологиялық құтқару бағдарламасы іске қосылды. 1963–1965 жылдар аралығында әуе суреттерінің көмегімен археологиялық ескерткіштер мен қалдықтар анықталды, сондай-ақ әрбір нысандағы кезеңдерді анықтау үшін жергілікті зерттеулер жүргізілді. 1965–1970 жылдары шетелдік археологиялық миссиялар Мюрейбет (АҚШ), Телл-Каннас (Хабуба-Кабира) (Бельгия), Мумбақа (Германия), Селенкахие (Нидерланды) және Эмар (Франция) нысандарында жүйелі қазба жұмыстарын жүргізді. ЮНЕСКО-ның көмегімен Мюрейбет және Мескенедегі екі минарет фотограмметриялық әдіспен өлшенді, ал Qal'at Ja'bar қамалының айналасына қорғаныш тіктеп салынды. Қамал су баспайтын төбеде орналасқан, бірақ көл оны аралға айналдыратын еді. Қазір қамал жағалауға тас жолмен жалғастырылған. 1971 жылы ЮНЕСКО-ның қолдауымен Сирия халықаралық қауымдастықтан Асад көлінің суы көтеріліп, аймақ су астында қалмас бұрын мүмкіндігінше көп археологиялық қалдықтарды құтқаруға қатысуға шақырды. Шетелдік қатысуды ынталандыру үшін Сирияның ескіліктер заңы өзгертілді, осыған сәйкес шетелдік миссиялар қазба кезінде табылған артефакттардың бір бөлігіне иелік ету құқығына ие болды. Нәтижесінде 1971–1977 жылдар аралығында Сириялық және шетелдік миссиялар Асад көлі аймағында көптеген қазба жұмыстарын жүргізді. Сириялық археологтар Tell al 'Abd, 'Anab al Safinah, Tell Sheikh Hassan, Qal'at Ja'bar, Dibsi Faraj және Tell Fray нысандарында жұмыс істеді. Tell Hadidi (Azu), Dibsi Faraj, Tell Fray және Shams ed Din Tannira-да АҚШ-тан миссиялар, Франциядан Мюрейбет және Эмарда, Италиядан Tell Fray-да, Нидерландыдан Tell Ta'as, Jebel 'Aruda және Selenkahiye-де, Швейцариядан Tell al Hajj-да, Ұлыбританиядан Абу Хурейра және Tell es Sweyhat-да, ал Жапониядан Tell Roumeila-да жұмыс істеді. Бұған қоса, Мюрейбет және Мескенедегі минареттер жоғарырақ жерге көшірілді, ал Qal'at Ja'bar нығайтылып, қайта жаңартылды.

Сирияның Евфрат аңғарындағы басқа бөгеттер

Табка бөгеті аяқталғаннан кейін Сирия Евфрат өзенінде тағы екі бөгет салды, олардың екеуі де Табка бөгетімен функционалды түрде байланысты болды. Табка бөгетінен төмен орналасқан Баас бөгеті 1986 жылы аяқталды және Табка бөгетінің айнымалы су шығынын басқару үшін су тасқынын реттеуге, сондай-ақ гидроэлектр станциясы ретінде қызмет етеді. Басты назарда гидроэлектр энергиясын өндіруге бағытталған Тишрин бөгеті Сирия-Түркия шекарасынан оңтүстікке қарай салынды және су қоймасын толтыру 1999 жылы басталды. Оның салынуына Табка бөгетінің күтілгендей нәтиже бермеуі ықпал етті. 2009 жылы Ракка мен Дейр-эз-Зор арасында төртінші бөгет – Халабие бөгетін салу жоспарланды және жаңа су қоймасының астында қалатын археологиялық ескерткіштерді қазу үшін археологтарға үндеу жасалды.

Жақында болған тарих

2013 жылдың 11 ақпанында Сирияның Адам құқықтары жөніндегі бақылау орталығы хабарлағандай, Сирия оппозициясы үкіметке қарсы күресінде бөгетті басып алды. 2013 жылы бөгеттің сегіз турбинасының төртеуі жұмыс істеді және бастапқы қызметкерлер оны басқаруды жалғастырды. Бөгет жұмысшылары Сирия үкіметінен жалақы ала берді, ал жөндеу жұмыстары қажет болғанда аймақтағы шайқастар уақытша тоқтатылды. 2014 жылы бөгетті Ирак және Левант Ислам мемлекеті басып алды. SDF Аль-Ракка және Дейр-эз-Зор облыстарының, бөгеттің төңірегіндегі аумақты қоса алғанда, бөліктерін қайтаруға 2016 жылдың қарашасында кірісті. Бөгеттен электр қуатының үзділігіне байланысты 40 000-ға дейін адам зардап шеккен деп есептеледі. 2017 жылдың қаңтарында қатты жауын-шашын мен су ағынының дұрыс басқарылмауы салдарынан Эвфрат өзені 10 метрге көтеріліп, көлік қатынасын қиындатты және жақын маңдағы егістік жерлерді су басты. SDF және АҚШ арнайы күштерінің ИД-ге қарсы жүргізген шабуылдары бөгеттің кіреберісіне де әсер етті. 2017 жылдың 26 наурызында АҚШ пен SDF бірлескен операциясы кезінде американдық B-52 бомбалаушысы бөгетке тікелей жалғанған мұнараларды бомбалады. Бөгет АҚШ-тың шабуылға жарамайтын тізімінде болғанымен, үш бомбамен соққыға ұшырады. Осыдан кейін түрік билігі өзеннің тасқынын болдырмау үшін жоғарыдағы бөгеттердің шлюздерін жабуды үйлестірді. Содан кейін АҚШ дроны бөгеттегі үш азаматтық қызметкерді өлтірді.

Плотинаның және су қоймасының ерекшеліктері

Табақ бөгеті Евфрат аңғарының екі жағындағы тасты тік жарлардың арақашықтығы аз болатын жерде орналасқан. Бөгет – өзен төсегінен (теңіз деңгейінен жоғары) биік, негізінде кең, ал жоғарғы бөлігінде тар жермен толтырылған топырақтан жасалған бөгет. Гидроэлектростанция бөгеттің оңтүстік жағында орналасқан және сегіз Каплан турбинасын қамтиды. Турбиналардың айналу жылдамдығы 125 айналым/мин, және әрқайсысы 103 МВт қуат өндіруге қабілетті. Асад көлінің ұзындығы шамамен, ал орташа ені бар. Бұл көрсеткіш Асад көлінен жоғары орналасқан су қоймаларымен салыстырғанда жоғары. Мысалы, Кебан бөгеті көліндегі булану жылдық көрсеткіші шамамен бірдей су беті үшін сондай-ақ жоғары. Суару жобасы бірқатар мәселелерге тап болды, оның ішінде Асад көлі маңындағы қайта жаңартылған топырақта гипс мазмұнының жоғары болуы, топырақтың тұздануы, Асад көлінен суды тарататын каналдардың бұзылуы және шаруалардың қайта жаңартылған аймақтарға көшуге құштар болмауы. Нәтижесінде, 1984 жылы Асад көлінен тек шамамен суармалы жерлер суарылды. Түркиядан күтілгенге қарағанда аз су ағыны, сондай-ақ техникалық қызмет көрсетудің жеткіліксіздігіне байланысты бөгет 800 МВт орнына 150 МВт ғана қуат өндіреді.

Қоршаған ортаға әсері

Зерттеулер көрсеткендей, Түркиядағы Кебан бөгеті мен Сириядағы Табка бөгетінің шамамен бір уақытта салынуынан кейін Ирактағы Евфрат суының тұздылығы күрт өсті. Бұл өсім, басқа факторлармен қатар, Кебан бөгетінің және Түркиядағы Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасы (GAP) бөгеттерінің салынуы салдарынан Евфраттың су шығынының азаюымен байланысты болуы мүмкін, ал Сириядағы Табка бөгетінің әсері азырақ. Тұздылығы жоғары су тұрмыстық және суаруға қолдану үшін тиімділігі төмен. Көлдің жағалауы маңызды батпақты аймаққа айналды. Оңтүстік-шығыс жағалауында Алеппо қарағайы және Евфрат талы сияқты мәңгі жасыл ағаштардан қайта ормандыру жұмыстары жүргізілді. Асад көлі көшпенді құстар үшін маңызды қыстау орны болып табылады және үкімет Асад көлінің жағалауындағы шағын аумақтарды аңшылардан қорғау мақсатында жолдарға қол жеткізуді шектеу шараларын қабылдады. Жазират әл-Таура аралы табиғат қорығы деп жарияланды.