Кіріспе
Редвизан – 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысына дейін Ресей императорлық әскери-теңіз флоты үшін салынған «пре-дредноут» классына жататын кеме. Ол американдық Уильям Крамп және ұлдары компаниясында салынды, себебі Ресейдегі кеме жасау орындарының қуаты толыққанды жұмыс істеп тұрған еді. 1790 жылы Выборг шығанағы шайқасында тұтқындалған шведтік желілік кемесінің құрметіне аталған (Rättvisan, «әділдік» және «туралылық» мағынасында), Редвизан бастапқыда Балтық флотына бекітілді, бірақ 1902 жылы Тынық мұхитына ауыстырылды. Кеме 1904 жылғы 8-9 ақпан түнде Порт-Артурға жасалған жапон шабуылы кезінде торпедалық шабуылға ұшырады және портқа кіре алмай, порттың кіреберісінде тірелді, себебі торпеда соққаннан кейін кемеге су жиналғаннан сусыну тереңдеген еді. 10 тамызда жапондық блокаданы бұзып Владивостокқа жетуге тырысқан 1-ші Тынық мұхит эскадрильясының қалған бөлігімен қосылу үшін кеме уақытында жөнделіп, қайтадан суға түсірілді. Жапондық әскери-теңіз күштері оларды Сары теңіз шайқасында қайтадан қақтығысқа түстірді, олардың эскадрилья командирі қаза тауып, флагмандық кемесі зақымданғаннан кейін көптеген ресейлік кемелер Порт-Артурға қайта оралды. Жапондықтар порт маңындағы биіктерді басып алғаннан кейін Редвизан желтоқсан айында жапондық гаубицалармен батырылды. Жапондықтар 1905 жылғы қаңтарда Порт-Артур капитуляциялағаннан кейін Редвизанды көтеріп, жөндеді. 1908 жылы кеме Жапон императорлық әскери-теңіз флотына Hizen (肥前) деген атпен қосылды. 1914 жылы Жапония Германияға соғыс жариялаған кезде Сасебода орналасқан кеме Британдық Колумбия жағалауындағы әлсіз британдық эскадрильяны күшейту үшін жіберілді, бірақ онда неміс канонерлік қайығы бар екені хабарланғаннан кейін Гавайиге бұрылды. Американдықтар қараша айында канонерлік қайықты ұстағаннан кейін Хизен басқа неміс кемелерін іздеуге жіберілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Ресей азамат соғысына жапондық интервенцияны қолдады және 1922 жылы Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес қарусыздандырылды. 1924 жылы кеме артиллериялық мақсаттық нысана ретінде батырылды.
Retvizan (Ретвизан) was a pre dreadnought battleship built before the Russo Japanese War of 1904–1905 for the Imperial Russian Navy. She was built by the American William Cramp & Sons because Russian shipyards were already at full capacity. Named after a Swedish ship of the line that was captured during the battle of Vyborg Bay in 1790 (Rättvisan, meaning both fairness and justice), Retvizan was briefly assigned to the Baltic Fleet, but was transferred to the Far East in 1902. The ship was torpedoed during the Japanese surprise attack on Port Arthur during the night of 8/9 February 1904 and grounded in the harbour entrance when she attempted to take refuge inside, as her draft had significantly deepened from the amount of water she had taken aboard after the torpedo hit. She was refloated and repaired in time to join the rest of the 1st Pacific Squadron when they attempted to reach Vladivostok through the Japanese blockade on 10 August. The Japanese battle fleet engaged them again in the Battle of the Yellow Sea, forcing most of the Russian ships to return to Port Arthur after their squadron commander was killed and his flagship damaged. Retvizan was sunk by Japanese howitzers in December after the Japanese gained control of the heights around the harbour. The Japanese raised and repaired Retvizan after Port Arthur surrendered in January 1905. She was commissioned into the Imperial Japanese Navy as Hizen (肥前) in 1908. Based in Sasebo when Japan declared war on Germany in 1914, the ship was sent to reinforce the weak British squadron off British Columbia, but diverted to Hawaii after reports of a German gunboat there. Hizen was unsuccessfully sent to search for other German ships after the Americans interned the gunboat in November. After World War I she supported the Japanese intervention in the Russian Civil War and was disarmed in 1922 in accordance with the terms of the Washington Naval Treaty. The ship was sunk as a gunnery target in 1924.
Өмірбаян
1894 жылы патшалық таққа отырғаннан бастап патша Николай II Тынық мұхитындағы жылы сулы порты бар екенін қалаған. Ол 1898 жылдың наурыз айында Ресей Қытаймен Порт-Артур және Ляодун түбегін 25 жылға жалға алу туралы келісімге қол қойғанда осы арманына жетті. Бұрын Жапония Қытайды 1894-95 жылдардағы Бірінші Қытай-Жапон соғысын аяқтаған шарттың бір бөлігі ретінде портты және оның төңірегіндегі аумақты беруге мәжбүр еткен. Алайда, Франция, Ресей және Германияның араласуы Жапонияны Қытай төлеген өтемақыны көбейту шартымен портты қайтаруға мәжбүр етті. Жапония өтемақының көп бөлігін флотты кеңейтуге жұмсады, ал Ресей жаңадан иеленген портын қорғау үшін ірі құрылыс бағдарламасын ("Шығысқа қажеттіліктер үшін") бастады. Ресейдің кеме жасаушылықтары толық қуатпен жұмыс істеп тұрғандықтан, Әскери-теңіз министрлігі шетелден кемелер тапсырыс беруге шешім қабылдады. Филадельфиядағы Уильям Крамп және Ұлдары компаниясының иесі және негізін қалаушының ұлы Чарльз Генри Крамптың Ресейлік императорлық теңіз флотымен байланысы 1870-ші жылдардың соңына дейін барып жетеді, сол кезде оның фирмасы Ресейлік крейсер Африка, Ресейлік крейсер Азия, Ресейлік крейсер Европа және Ресейлік крейсер Забиика сияқты қосымша крейсерлерді салған. Крамп 1893 жылы Америкаға келген бірнеше ресейлік соғыс кемелерін жөндеп, 1890-шы жылдардағы Ресей теңіз флотындағы байланыстарын нығайтты. Сондықтан, ол Ресейге өз кеме жасау зауытында олар үшін жауынгерлік кеме салуды ұсынуға толықтай дайын болды.
Дизайн және сипаттама
Жапондық соңғы кемелерге теңдесу мақсатындағы линкордың алдын ала жобалау жұмыстары 1897 жылдың соңы мен 1898 жылдың басында Теңіз техникалық комитетімен басталды; экономикалық себептерге байланысты суыру мөлшері шектелді. Негізгі жоба – жылдамдығы екі вал арқылы ғана арттырылған, ал бумен жүретін қашықтығы арттырылған. Теңіз министрлігі кемелер шетелде салынатындай, халықаралық жобалау конкурсын өткізуді жоспарлады, себебі Балтық кеме құрылысшылықтары толық қуатпен жұмыс істеді. Крамптың байланыстары оны ресейліктердің ниеттері туралы хабардар етіп отырды және ол 1898 жылдың наурыз айында Санкт-Петербургке өз қызметтерін және жобалау тәжірибесін ұсыну үшін барды. Бастапқыда Крамп ресейліктерге американдық жобаларды ұсынды, соның ішінде Айованың жаңартылған нұсқасын, себебі ол ресейлік талаптарға салыстырмалы түрде жақын болды, бірақ ресейліктер өз жобаларын артық көрді. Екі тарап та келісімге келді және соңғы жоба орыс линкоры "Потемкин" негізінде жасалды. Жаңа кемеде төрт зеңбірек азайтылды, бірақ қашықтықты арттыру үшін көмір сыйымдылығы екі есеге ұлғайтылды, сондай-ақ жылдамдықты арттыру үшін корпусы ұзынырақ және сәл тар болды. 1898 жылдың 23 сәуірінде 4,360,000 долларға келісімшартқа қол қойылды. Осымен бірге қорғалған крейсер, ресейлік крейсер "Варяг" 2,138,000 долларға тапсырыс берілді.
Жалпы сипаттамалары
Ретвизанның су сызығы бойынша ұзындығы 382 фут (116 м), ал жалпы ұзындығы 386 фут (118 м) болды. Оның ені 72 фут (22 м), суға батып тұру тереңдігі 25 фут (8 м) құрады. Кеме қалыпты жүктемеде ауыстырылған судың мөлшері белгілі болды. Оның корпусы он төрт көлденең су өткізбейтін бөлімдермен бөлінген; сонымен қатар, бойлық орталық бөлім қозғалтқыш бөлмесін екіге бөліп тұрды. Ретвизанның толық қос түбі болды, ол брондалған палубаның төменгі жиегіне дейін жеткен. Оның метацентрлік биіктігі 3 фут (1 м) болды. Оның экипажы 23 офицер және 722 сарбаздан тұрды.
Қозғалтқыш
Ревизан үш цилиндрлі тік үш бу сатылы бу машинасымен жабдықталған, олардың жалпы жобалық қуаты болды. Ресей теңіз күштері Бельвиль қазандықтарын пайдалануды ұсынғанмен, Крамп Никлаусс қазандықтарын қолдануға ынталанды, себебі ол олардың американдық өкілі болды және генерал-адмирал Ұлы князь Алексей Александрович оны қолдады. 24 Никлаусс типіндегі қазандықтар машиналарды жұмыс қысымында бумен қамтамасыз етті. Теңіз сынақтарында машиналар қуат өндірді және ең жоғары жылдамдығы 18 түйінге жуық келісімшарттық жылдамдықтан асты. Крамп келісімшарт бойынша айыптардан қашу үшін 18,01 түйінге жеткенін мәлімдеді. Ревизан Ресейге келгеннен кейін, қанаттың бұрылыс бұрышы реттелді және ол 18 түйінді асып түсті. Ол көмірдің қалыпты жүгін – алып жүрді, бұл оған жылдамдығы 16 км/сағ болғанда қашықтығын қамтамасыз етті, ал ең көп жүгі – оның қашықтығын сол жылдамдықпен арттырды.
Қару-жарақ пен отты басқару
Ретвизан қару-жарағы Санкт-Петербургтегі Обухов зауытында жасалып, орнату үшін Америкаға жіберілді. Басты қару-жарақ француз стилінде жасалған, орталық осімен айналатын екі жұп 12 дюймдік 40 калибрлі зеңбіректерден тұрды, олар кеменің ал және арт жағында орналасқан. Бұл зеңбіректердің максималды көтерілу бұрышы +15° болса, төмендету бұрышы −5°-қа дейін жетеді. Әр зеңбірекке 77 оқ-дәрі берілді және зеңбіректер 80-90 секунд сайын бір оқтан атуға қабілетті. Олар оқты секундына шамамен жылдамдықпен, шамамен қашықтыққа атып жіберетін. 45 калибрлі 6 дюймдік Канет 1892 үлгісіндегі жылдам атылатын (QF) зеңбіректердің сегізі басты палубадағы казематтарда, ал төртеуі жоғарғы палубада орнатылды. Олардың максималды ату қашықтығы шамамен болды және минутына 3-5 оқтан атуға мүмкіндік берді. Әр зеңбірекке 200 оқтан берілді. Олар секундына шамамен жылдамдықпен оқ атып, максималды қашықтығы минутына 12-15 оққа жететін. Барлығы жиырма төрт Hotchkiss пулеметі тасымалданды; әр шайқас тұғырында төрт және суперструктураның әр басында сегіз. Алты Hotchkiss пулеметі көпір қанаттарына орнатылды. Олар секундына шамамен жылдамдықпен оқ атып жіберді. Ретвизан алты торпеда түтігін алып жүрді. Төрт түтік су үстінде орналасқан, біреуі кеменің басында, біреуі арт жағында, ал артқы жұп түтік кеменің бортында болды; алдыңғы бортындағы түтіктер су астында орналасқан. Барлығы 17 торпеда тасымалданды. Кемеде бір торпеда түтігі мен кішкентай жылдам атылатын зеңбірекпен жабдықталған екі екінші класс торпедалық қайықтарды тасымалдауға мүмкіндік болды. Кеме сондай-ақ 45 минаны тасымалдай алатын. Кемеде Лиучхоль стадиометриялық қашықтық өлшегіштері орнатылған, олар жау кемесіндегі екі тік нүктенің арасындағы бұрышты, әдетте су сызығы мен мачтаның жоғарғы бөлігін пайдаланып, қашықтықты анықтау үшін қолданылды. Оқшы офицер қашықтықты анықтау үшін анықтамаларын қарастырып, нысананы ату үшін қажетті көтерілу және бұрылыс бұрышын есептеді. Ол командаларын Гейслер электромеханикалық атыс басқару жүйесі арқылы әр зеңбірекке немесе мұнараға жіберді.
Eight of the twelve 45 calibre 6 inch Canet Pattern 1892 quick firing (QF) guns were mounted in casemates on the main deck while four were mounted on the upper deck. They had a maximum range of around and could fire three to five rounds per minute. The guns were provided with 200 rounds each. They fired an shell at a muzzle velocity of to a maximum range of The rate of fire was between twelve and fifteen rounds per minute. A total of twenty four Hotchkiss guns were carried; four in each fighting top and eight at each end of the superstructure. Six Hotchkiss guns were mounted in the bridge wings. They fired a shell at a muzzle velocity of
Retvizan carried six torpedo tubes. Four were above water, one each in the bow and stern and the aft pair of broadside tubes; the forward broadside tubes were underwater. A total of 17 torpedoes were carried. The ship was designed to carry two second class torpedo boats each equipped with a single torpedo tube and a small quick firing gun. The ship could also carry 45 mines. The ship was fitted with Liuzhol stadiametric rangefinders that used the angle between two vertical points on an enemy ship, usually the waterline and the crow's nest, to estimate the range. The gunnery officer consulted his references to get the range and calculated the proper elevation and deflection required to hit the target. He transmitted his commands via a Geisler electro mechanical fire control transmission system to each gun or turret.
Қару-жарақ
Крупп бронясының жалпы салмағы немесе сусыманың 25,8% құрады. Броня көбінесе АҚШ-та жасалды, бірақ 1899 жылғы 6 қаңтарда Ресейден палубалық броняға келісімшарт жасалды. Басты су сызығының белдеуінің максималды қалыңдығы ал эми төменгі жиегінде қалыңдығы болды. Оның ұзындығы 256 фут (78 м), биіктігі 7 фут (2 м) және оның шамамен 3 футы (1 м) су сызығының жоғарысында болды. 6 дюймдік жоғарғы белдеу басты белдеудей ұзын және 7 фут (2 м) биік болды. Кеменің ұштарын қорғау үшін қалыңдықтағы бронь плиталары қолданылды, олар басты және жоғарғы белдеулердің біріктірілген биіктігіне тең болды. Қалыңдықтағы бөлектер кеменің өмірлік маңызды бөліктерін көлденең қорғады. Төменгі казематтың бронясы қалыңдықта болды, ал әрбір қарудың арасында қалыңдықтағы бронь экраны орналасқан. Жоғарғы казематтық броня 5 дюймдік бронь пластинасынан тұрды, ал жартылай дөңгелек 1,5 дюймдік қалыңдықтағы қару қалқандары қаруларды қоршап тұрды. Оның қару-жарағы Филадельфияға электр кабельдерісіз және толық емес құжаттамамен келді, бұл Крамптың электриктерін өздері бөліктерді жинауға мәжбүр етті, бұл үшін Крамп қосымша 50 000 доллар алды. Ол 1900 жылғы 23 қазанда суға түсірілді және 1901 жылғы қазанда қабылдау сынақтарын өтті. Сынақтар сәтті аяқталды, бірақ Крамп соңғы төлемді алу үшін аяқталмаған жұмысты аяқтауы керек болды. Қару-жарақтар бойынша қосымша жұмыс істеу қажет болды, бірақ ол Ресейге келгенше күтуге тура келді. "Ревизан" 1902 жылғы 23 наурызда капитан Эдуард Шенсновичтің басқаруымен қабылданды, ол Ресейдегі қызметінің барлық кезеңінде оған басшылық етті. "Ревизан" 1902 жылғы 13 мамырда Балтық теңізіне бет алды және жол бойы Франциядағы Шербурда отынды қайта толықтады. Шербурдан шыққаннан кейін 14 маусымда қазандық түтігі жарылып, алты оттыққа жарақат келді, олардың үшеуі қайтыс болды. Келгеннен кейін ол радио жабдықтарымен жабдықталды және тамыз айында Германия императоры Вильгельм II-нің мемлекеттік сапары үшін Ревальда өткізілген теңіз парадына қатысты. Сол айда ол теңізде отынды толықтаудың тәжірибелік жүйесін сынады; ол сәтті деп танылды, бірақ Тынық мұхитына жүзу алдында оның жабдықтары алынып тасталды. "Ревизан" 1902 жылғы 13 қарашада "Победа" және "Диана", "Палада" және "Богатырь" крейсерлерімен бірге Порт-Артурға 1903 жылғы 4 мамырда келді.
Порт-Артур шайқасы
Тынық мұхиты эскадрильясы Жапониямен қарым-қатынастардың ушығуына байланысты түнде сыртқы портта тоқтауға кірісті, осылайша Кореяға жапон әскерін тасымалдауға жасалатын кез келген әрекетке жылдамрақ ден қоюға мүмкіндік алды. 1904 жылғы 8-9 ақпан түнде «Ретвизан» іздеу-талдау жұмыстарында болды және сол түндегі жапондық күтпеген шабуыл кезінде көптеген торпедаларды өзіне тартты. Ол кемеге торпедадан соққы беріп, бортында тесік жасады. Торпедалық бөлімдегі бес адам қаза тауып, барлық электр қуаты үзілді. Кеме 11 градусқа дейін су жинады, бірақ қарсы су толтыру арқылы бұл көрсеткіш 5 градусқа дейін төмендетілді. Тесікті жабу үшін мата қолданылып, ішкі портына қарай беттеу үшін бу көтерілді. Кемеге жиналған судың мөлшері оның суға батып кету деңгейін арттырып, порттың кіреберісінде тоқтауға себеп болды. 8 наурызға дейін қайтадан су бетіне көтеріле алмады, бірақ осы аралықта 23-24 ақпанда жапондықтардың кіреберісті кемелермен жабу әрекетін тоқтатуда маңызды рөл атқарды. Жөндеу жұмыстары кеме портқа сүйретілгеннен кейін бірден басталды және 3 маусымда аяқталды, бірақ құрғақ доктар болмағандықтан және коффердам салу қажет болды. 23 маусымда ол Владивостокқа жету үшін жасалған сәтсіз әрекетте ресейлік эскадрильяның қалған бөлігімен бірге теңізге шықты. Контр-адмирал Вильгельм Витгефт адмирал Того Хейхачиро басқаратын жапондық флотты күн батқанға дейін кездестіргенде Порт-Артурға қайтып келді, өйткені түнгі шайқаста сандық артықшылығы бар жапондықтармен қақтығысуға ниеті болмады. Жаз бойы «Ретвизан» порттың құрлыққа қарайғы қорғанысын күшейту үшін екі 6 дюймдік, екі 47 мм және алты 37 мм зеңбіректерді түсірді. 9 тамызда кемеге порттың кіреберісін шектеулі көре алатын батареядан атылған жеті снаряд тиді. Шенснович жеңіл жарақат алды, кемеге жақын жердегі баржа батып, кеменің су сызығынан төменгі бөлігіне зақым келді. Кеме судың 1 градусқа бұрылуын бастан кешірді, бұл қарсы су толтыру арқылы түзетілді. Тесіктер бітеліп, су сорғыланбаса да, келесі күні флотпен бірге Владивостокқа жету үшін тағы да теңізге шықты. Бұл әрекет Сары теңіз шайқасына әкеп соқты.
Сары теңіздегі шайқас
Бұл шайқас ұзын қашықтықтағы артиллериялық дуэль ретінде басталды, оның барысында орыс кемелері жапон кемелеріне көп рет соққы берді және Тогоны уақытша шегінуге мәжбүр етті. Шайқас басталғалы екі сағаттан кейін, жапондық флот қашықтықты жақындатып, 17:35-те қайтадан атуды бастады. Қырық минуттан соң, бір снаряд Ретвизанның оқ-дәрі сақтау портының жанындағы алдыңғы мұнарасына тиді, бір мұнара экипажы мүшесі қаза тауып, жарылыс қысымынан алты басқасы жарақат алды. Соққыдан 12 дюймдік бір снаряд зарядтау табағынан түсіп, екі теңізшіні қалыпқа келтіре алмай жарақаттады, сондай-ақ оқ-дәрі сақтау портын жабатын мата өртенді. Өрт тарар деген қорқынышпен, аман қалған экипаж мұнараны сумен толтырып, электр жүйесін істен шығарды. Экипаж бір сағат ішінде мұнараны ішінара жөндеуге үлкерді. 10 тамызда шамамен сағат 18:40-та, шайқастың соңғы кезеңінде, орыс флагманы "Цесаревич" линкорына 12 дюймдік снарядтар тиді, нәтижесінде адмирал Витгефт және оның жақын штабы қаза тапты. Орыс линкоры бақылаусыз айналып, орыс құрамын бұзды. Жапондық доредноуттары "Цесаревичті" 12 дюймдік артиллериямен бомбалағанда, Ретвизанның капитаны жапондық снарядтарды өз кемесіне аудару үшін Тогоның шайқас желісіне батыл шабуыл жасады. Жапондықтар дереу Ретвизанға атуын бағыттап, орыс линкорын қамтыған снарядтардың санына байланысты атысын түзетуге үлкермеді. Орыс эскадрильясының дезорганизациясынан, Тогоның линкорларында оқ-дәрі азайып, кейбір кемелердің бас қарулары істен шықты, ол шайқасты өз крейсерлері мен эсминецтеріне тапсырды. Ретвизан қарсыластардың флоттары арасындағы дуэльді тиімді аяқтады және "Цесаревичті" жоюдан сақтап қалды. Кейіннен Порт-Артурда қоршауға алынып, 1904 жылғы 6 желтоқсанда он үш гаубица снарядымен шалқая кетті, содан кейін Императорлық жапон армиясы портының төңірегіндегі биіктіктерді бақылауға алды. Шенснович аман қалған жоғары ранкті офицер болды және 1905 жылғы 2 қаңтарда Ресей империясының әскери-теңіз күштері үшін Порт-Артурдың капитуляциясына қол қойды.
Жапондық қызмет
Ретвизан 1905 жылдың 22 қыркүйегінде жапондықтар тарапынан қайта жабдықталды және екі күннен кейін Хизен деп аталды. Кеме 19 қарашада Порт-Артурдан шығып, 27 қарашада Сасебоға келді, онда оның жөндеу жұмыстары 1908 жылдың қарашасына дейін жалғасты. Оның шапшаң мұнаралары алынып тасталды, жеңіл қарулары жапондықтарымен ауыстырылды, ал қазандықтары Миябара қазандықтарымен алмастырылды. Басты қаруларының ұңғылары мен дулыстары жапондық өндірістің үлгілерімен ауыстырылды және төрт су үсті торпедалық түтігі де алынып тасталды. Жапондық қызметте оның экипажы 796 офицер мен матростан тұрды. Хизен 1909 жылдың 1 желтоқсанында 1-ші флотқа бекітілді және 1913 жылы қайта жабдықталды. 1918 жылы Хизен Ресей Азамат соғысына жапондық әскердің араласуына көмектесті және жиі Владивостокта күзетші кеме ретінде орналастырылды. 1921 жылдың 1 қыркүйегінде ол 1-ші сыныпты жағалау қорғау кемесі ретінде қайта жіктелді және 1922 жылдың сәуір айында Вашингтон теңіз келісіміне сәйкес Сасебода қарусыздандырылды. 1923 жылдың 20 қыркүйегінде ол ресми теңіз тізімінен шығарылды және 1924 жылдың 25 шілдесінде Бунго бұғазында нысана ретінде батырылды.