Кіріспе
1904 жылы 8-9 ақпанда орыс-жапон соғысы басталды. 1904 жылы 8-9 ақпандағы Порт-Артур шайқасы (旅順口海戦) орыс-жапон соғысының басталуын қадағалады. Бұл шайқас Маньчжуриядағы Порт-Артур портында бейтарап тұрған Ресей флотына жапон эсминецтерінің күтпеген түнгі шабуылымен басталды, ал ертесіне таңда ұрыс жалғасты. Порт-Артур маңындағы ұсақ шайқастар 1904 жылдың мамырына дейін үзіліссіз жүрді. Шайқас нақты нәтиже бермесе де, соғыс Жапонияның шешуші жеңісімен аяқталды.
The Battle of Port Arthur (旅順口海戦) of 8–9 February 1904 marked the commencement of the Russo Japanese War. It began with a surprise night attack by a squadron of Japanese destroyers on the neutral Russian fleet anchored at Port Arthur, Manchuria, and continued with an engagement the following morning; further skirmishing off Port Arthur would continue until May 1904. The attack ended inconclusively, though the war resulted in a decisive Japanese victory.
1904 жылдың 8-9 ақпан күндері түнгі шабуыл
1904 жылғы 8 ақпанда сағат 22:30 шамасында Порт-Артурдың 10 эсминецтен тұратын шабуыл жасағы ресейлік эсминецтерге кездесті. Ресейліктерге соғыс бастамау бұйырылған еді, сондықтан олар штабқа хабар беру үшін қайтты. Бірақ кездесу салдарынан екі жапон эсминеці соқтығысып, қалып қойды, ал қалғандары шашырап кетті. 9 ақпанда сағат 00:28 шамасында алғашқы төрт жапон эсминеці Порт-Артур портына ешкім байқамай жақындап, "Палладаға" (кеме орта тұсына соғылып, өртеніп, жақын суға батты) және "Ретвизанға" (мұрт бөлігіне тесік салынды) торпедалық шабуыл жасады. Басқа жапон эсминецтерінің сәттілігі аз болды; көптеген торпедалар кеңейтілген торпедалық торларға ілініп, олардың көпшілігі ресейлік соғыс кемелерінің маңызды бөліктеріне тиюіне кедері келтірді. Басқа жойғыштар күтпеген шабуылдан үлкермей, топтап емес, жеке-жеке шабуыл жасады. Дегенмен, олар Ресей флотының ең қуатты кемесін – "Цезаревич" линкорын іс жүзінде қолдан шығарды. Жапондық "Оборо" эсминеці шамамен сағат 02:00-де соңғы шабуыл жасады, сол кезде ресейліктер толығымен оянған еді, олардың іздеу шамдары мен оқ атуы торпедалық шабуылдарды дәл және жақын қашықтықтан жасау мүмкін емес етті. Күтпеген шабуылға қолайлы жағдай болғанына қарамастан, нәтижелер салыстырмалы түрде нашар болды. Атылған 16 торпеданың 3-тен басқасының бәрі өткен немесе жарылмаған. Бірақ ресейліктерге екі торпеда олардың ең жақсы линкорларын – "Ретвизан" мен "Цезаревичті" ұрып, бірнеше аптаға істен шығарды, сондай-ақ қорғалған крейсер "Паллада" да істен шықты.
1904 жылғы 9 ақпандағы беткі бет
Түнгі шабуылдан кейін адмирал Того өзінің бағынысты вице-адмирал Дева Шигетоны төрт крейсермен бірге Порт-Артур портындағы кемелерді тексеру және зақымды бағалау үшін сағат 08:00-де барлау миссиясына жіберді. 09:00-де адмирал Дева таңғы тұманнан орыс флотын көре алатын жақындыққа келді. Ол 12 әскери кеме мен крейсерді байқады, олардың үшеуі немесе төртеуі ауыр зақымдалған немесе суға батқандай көрінді. Порттың сыртындағы кішігірім кемелер жағдайы нашар болғандай сезілді. Дева портқа шамамен жақындады, бірақ жапондық кемелерге ешқандай назар берілмеді, ол түнгі шабуыл орыс флотын сәтті парализдеді деп сенді және адмирал Тогоға хабарлауға асықты. Орыс флоты шайқасқа дайындалып жатқанын білмей, Дева адмирал Тогоға негізгі флоттың тез шабуыл жасауы үшін өте қолайлы сәт екенін ұсынды. Того орыс флотын жағалаудағы батареялардың қорғанысынан алшақтатуды қалағанмен, Деваның қателікті оптимизмі тәуекелді ақтады. Адмирал Того Бірінші дивизияға портқа шабуыл жасауға, ал Үшінші дивизияны артта резервте қалдыруға бұйрық берді. Порт-Артурға жақындағанда, жапондықтар патрульде жүрген орыс крейсері «Бояринмен» кездесті. «Боярин» «Микасаға» өте алыс қашықтықтан атып, содан кейін бұрылып, шегінді. Сағат 12:00 шамасында, шамамен 5 миль қашықтықта жапон және орыс флоттары арасында шайқас басталды. Жапондықтар 12 дюймдік артиллерияның отын жағалаудағы батареяларға шоғырландырды, ал 8 және 6 дюймдік артиллерияны орыс кемелеріне қарсы қолданды. Екі тараптың да атысы нашар болды, бірақ жапондықтар «Новик», «Петропавловск», «Полтава», «Диана» және «Аскольд» кемелеріне ауыр зақым келтірді. Бірақ, адмирал Деваның қатаң қателік жасағаны көп ұзамай анық болды; орыстар алғашқы эсминецтер шабуылынан қалпына келді және олардың шайқас кемелері бу көтеріп алған. Шабыстың алғашқы бес минутында «Микасаға» сырттан соққан снаряд тиді, ол кеменің үстінде жарылып, бас инженер, штаб-лейтенант және тағы бес офицер мен сарбазды жаралады, сондай-ақ кормовой мостикті қиратты. 12:20-да адмирал Того кері шегінуге шешім қабылдады. Бұл қауіпті маневр болды, ол флотты орыс жағалау батареяларының толық күшіне ұшыратты. Ауыр атысқа қарамастан, жапондық шайқас кемелері маневрді аяқтап, жылдам қашып кетті. «Шикисима», «Микаса», «Фудзи» және «Хацусе» барлығына зақым келді, олардың ішінде 7 соққы тиді. Адмирал Камимура Хиконоджоның крейсерлері де бұрылыс кезінде бірнеше соққы алды. Орыстар тарапынан «Петропавловск», «Победа», «Полтава» және «Севастополь» шайқас кемелеріне шамамен 5 соққы тиді. Осы уақытта «Новик» крейсері жапон крейсерлеріне жақын қашықтыққа жақындап, торпедалық шабуыл жасады. Барлығы сәтсіз аяқталды, бірақ «Новик» су сызығының астында ауыр снарядқа ұшырады.
Нәтиже
Порт-Артурдың теңіз шайқасында ірі соғыс кемелері жойылмаса да, IJN ресейлік броненосецтер мен жағалау батареяларының біріккен атысымен шайқас алаңынан ығыстырылды, осылайша оларға шағын жеңіс тиді. Орыстар 150 сарбазды, ал жапондар 90 сарбазды жоғалтты. Екі тараптан да кемелер батпағанмен, бірнешеуі зақымдалды. Дегенмен, жапондардың Сасебода кеме жөндеу және құрғақ доктар болды, ал ресейлік флоттың Порт-Артурда жөндеу мүмкіндігі өте шектеулі болды. Адмирал Деваның барлауын жеткілікті дәлдікпен жүргізбегені анық болды, және нақты жағдай белгілі болғаннан кейін, адмирал Тогоның ресейліктермен жағалау батареяларының қорғауында шайқасуға қарсылығы дұрыс болды. 1904 жылдың 10 ақпанында Жапония мен Ресей арасында соғыс ресми түрде жарияланды. Бейбіт уақытта, көбінесе күмәнсіз және дайынсыз бейтарап елге жасалған бұл шабуыл, 1941 жылғы Перл-Харборға жасалған шабуылмен кеңінен салыстырылды. 1907 жылы Гааганың екінші конференциясы құрлықта және теңізде бейтарап елдердің құқықтары мен міндеттерін регламенттеуші ережелерді қабылдады, бейтарап елдерге немесе азаматтарға қарсы кез келген жауырық әрекеттерге тыйым салып, сондай-ақ мақсатталған тарапқа шабуыл жасау алдында соғыс жариялауды талап етті.
Порт-Артурдағы кейінгі теңіз әрекеттері, 1904 жылдың ақпан-желтоқсаны
1904 жылдың 11 ақпанында Ресейдің "Енисей" атты мина тастау кемесі Порт-Артурдың кіреберісіне мина қоюды бастады. Бір мина кеменің руліне тиіп, жарылып, кемені батырып жіберді, нәтижесінде кемедегі 200 адамның 120-сы қаза тапты. "Енисей" миналардың орналасқан жерін көрсететін жалғыз картамен бірге суға кетті. Апатты зерттеуге жіберілген "Боярин" атты ресейлік крейсер де минаға тиіп, суға батты, бірақ үстінде қалды. Екі күннен кейін тағы бір минаға тиіп, толығымен суға кетті. Адмирал Того 1904 жылдың 14 ақпанында "Фудзиден" басқа барлық кемелерімен Сасебодан қайта жолға шықты. 1904 жылдың 24 ақпанында сәрсенбі күні таңертең Порт-Артурға кіруді бөгеп, ресейлік флотты ішке қамау үшін бес ескі көлікті суға батыруға тырысты. Алайда, бұл жоспарды порттың сыртында тұрып қалған "Ретвизан" кемесі бұзды. Жарық аз болғандықтан, ресейліктер ескі көліктерді соғыс кемелері деп қате түсінді, ал қуанған вице-король Евгений Алексеев патшаға үлкен теңіз жеңісі туралы хабарлама жіберді. Күн шыққаннан кейін шындық белгілі болған соң, екінші хабарлама жіберуге тура келді. 1904 жылдың 8 наурызында ресейлік адмирал Степан Макаров Порт-Артурға келіп, бақытсыз адмирал Старктан басқаруды қабылдады, осылайша ресейлік әскердің рухын көтерді. Ол жаңадан жөнделген "Аскольдке" туын көтерді. 1904 жылдың 10 наурызында бейсенбі күні таңертең ресейлік флот шабуылға шығып, Порт-Артурды қоршап тұрған жапондық эскадрилияға шабуыл жасады, бірақ көп әсер етпеді. 1904 жылдың 10 наурызында жапондықтар портқа төрт эсминец жіберіп, алдау әрекеті жасады. Ресейліктер осы қапқа түсіп, алты эсминецті олардың соңынан қуды. Жапондықтар портқа кіретін жолды миналап, эсминецтердің қайта оралуын болдырмау үшін позиция алды. Ресейлік екі эсминец, адмирал Макаровтың құтқаруға жасаған әрекеттеріне қарамастан, батып кетті. 1904 жылдың 22 наурызында "Фудзи" мен "Яшимаға" адмирал Макаровтың ресейлік флоты шабуыл жасады, нәтижесінде "Фудзи" жөндеу үшін Сасебоға кетуге мәжбүр болды. Макаровтың басшылығымен ресейлік флот күшейіп, жақсы жаттықты. Оған жауап ретінде 1904 жылдың 27 наурызында Того Порт-Артурды қайтадан блокадалауға тырысты, бұл жолы тастар мен бетонға толы тағы төрт ескі көлікті пайдаланды. Шабуыл тағы да сәтсіз аяқталды, өйткені көліктер портқа кіре берістен тым алыс батып кетті. 1904 жылдың 13 сәуірінде Макаров (осы кезде туы "Петропавлға" ауыстырылды) порттан солтүстікке, Дальнийға барлауға жіберген эсминец эскадрильясына көмекке бару үшін жолға шықты. Оған ресейлік крейсерлер "Аскольд", "Диана" және "Новик", сондай-ақ "Полтава", "Севастополь", "Победа" және "Пересвет" линкорлары еріп жүрді. Жапондық флот күтіп тұрды, ал Макаров Порт-Артурдағы жағалау батареяларының қорғауына қайта шегінді. Алайда, жапондықтар бұл аймақты жақында ғана миналаған болатын. 09:43-те "Петропавл" үш минаға тиіп, жарылып, екі минут ішінде суға батып кетті. Апат салдарынан 635 офицер мен сарбаз, соның ішінде адмирал Макаров қаза тапты. 10:15-те "Победа" да минадан зардап шекті. Келесі күні адмирал Того барлық туларды жартылай төмен түсіруге және оның қаза болған қарсыласы үшін бір күндік аза тұтуға бұйрық берді. Макаровтың орнына 1904 жылдың 1 сәуірінде адмирал Николай Скридлов тағайындалды. Алайда, Скридлов жапондық блокадаға байланысты өз командасына жете алмады және 20 желтоқсанда Санкт-Петербургке шақырылғанға дейін Владивостокта қалды. 1904 жылдың 3 мамырында адмирал Того Порт-Артурдың кіреберісін бұғаттау үшін үшінші және соңғы әрекет жасады, бұл жолы сегіз ескі көлікті пайдаланды. Бұл әрекет те сәтсіз аяқталды, бірақ Того оны сәтті деп жариялады, осылайша Жапонияның екінші армиясының Маньчжурияға қонуына жол ашты. Порт-Артур блокталғандай болғанмен, Макаровтың мұрагерлерінің бастамашылық танытпауынан жапондық теңіз күштерінің жоғалтулары, негізінен, ресейлік миналарға байланысты өсе бастады. 15 мамырда екі жапондық линкор, 12,320 тонналық "Ясима" және 15,300 тонналық "Хатсусе", Порт-Артур маңындағы ресейлік мина өрісіне тиіп, әрқайсысы кем дегенде екі минаға соқтығысып, жапондық линкор күшінің үштен бір бөлігін жойып, суға батып кетті. Бұл жапондық теңіз күштері үшін соғыстың ең ауыр күні болды. Порт-Артурдан жасалған теңіз операциялары ресейліктердің екі рет қашып шығуына әкелді. Біріншісі 1904 жылдың 23 маусымында, екіншісі 10 тамызда болды, соңғысы тактикалық тұрғыдан шешілмейтін Сары теңіз шайқасына әкелді. Одан кейін ресейлік флот өз порттарынан шығуға тырыспады, ал жапондық флот соғыс бойы суларда басымдық танытты. Бірақ ресейлік мина тастаушылар қойған миналар ИЖМ үшін үнемі проблема болып қала берді және одан әрі жоғалтуларға себеп болды. 1904 жылдың 18 қыркүйегінде 2,150 тонналық "Хейен" атты жапондық канонерлік кемесі Порт-Артурдың батысында ресейлік минаға тиіп, суға батты. Сол тағдыр 1904 жылдың 30 қарашасында сол мина өрісінде 2,440 тонналық "Сайен" атты жапондық крейсерді де қамтыды, ал 1904 жылдың 13 желтоқсанында 4,160 тонналық "Такасаго" атты жапондық крейсер Порт-Артурдың оңтүстігіндегі тағы бір ресейлік мина өрісінде, жапондық армияға артиллериялық қолдау көрсету кезінде суға батты.