Кіріспе

Ауыр тропикалық циклон Хета – 5-санатты тропикалық циклон. Ол 2003 жылдың желтоқсан айының соңы мен 2004 жылдың қаңтар айының басында Тонга, Ниуэ және Америка Самоа аралдарына орташа деңгейде зиян келтірді. Хета 2003 жылдың 25 желтоқсанында қалыптасты, 2004 жылдың 11 қаңтарында тарап бұрын ең жоғары қарқындылығына жетті және 915 гПа (27.02 inHg) қысымды құрады. Бұл 2003–04 жылғы Оңтүстік Тынық мұхитындағы циклон маусымында пайда болған алғашқы аталатын тропикалық циклон болды. Хетаның Тонга, Ниуэ және Америка Самоасында келтірген зияны 150 миллион долларға (2004 жылғы АҚШ доллары) бағаланды, зиянның көп бөлігі Америка Самоасында тіркелді; сонымен қатар, бұл циклон бір адамның қаза болуына себепкер болды. Хета салдарынан 2004 жыл бойына созылған ауқымды көмек көрсету және тазалау операциясы жүргізілді.

Метеорологиялық тарих

2003 жылдың 25 желтоқсанында Фиджи метеорологиялық қызметі Фиджи мен Ротума арасындағы жоғары қысымның субтропикалық жотасының астында 03F тропикалық бұзылыстың пайда болғанын хабарлады. Осы кезде бұзылу нашар ұйымдастырылған, атмосфералық конвекция жүйені қоршаған атмосфералық конвекция төменгі деңгейдегі айналым орталығынан шамамен бір градусқа солтүстікке және шығысқа қарай ығысқан. Келесі күні, депрессия Футунаның солтүстік-шығысынан өтіп бара жатқанда, жүйе солтүстік-шығысқа қарай Токелауға қарай қозғала бастады. Депрессия алдымен солтүстікке, содан кейін шығысқа қарай жылжыды және 2004 жылдың 2 қаңтарында тропикалық дауыл күшіне жетіп, Хета деп аталды. Осы кезде желдің әсері төмендеп, теңіз суының температурасы жоғары болғандықтан Хета тез күшейді. 3 қаңтарда Хета, әлсіз бағытталған ағынның көмегімен, 1 санатты дауылға айналып, оңтүстік-шығысқа қарай баяу қозғала бастады. Хетаның ортасы Самоадан 70 миль (113 км) батысқа жуықтан өтті, ал дауыл 2 санатқа жетті. Хета 5 қаңтарда UTC түнгі сағат 00:00-де ең жоғары қарқындылығына жетті және оңтүстік-оңтүстік-шығыс бағытымен 24 сағат бойы сақтап тұрды. Хета 6 қаңтарда сағат 03:00 UTC-де Ниуэ аралына жақын жерден өтті, содан кейін баяу әлсіреуге кірісті. 7 қаңтарда Хета циклоны Нади RMSC жауапкершілігі аймағынан шығып, Веллингтондағы Тропикалық циклон туралы ескерту орталығының аймағына кірді. Дауыл Оңтүстік Тынық мұхитының суық суларына тап болғандықтан біртіндеп әлсіреп кетті. Хета 7-сі Раротонга аралының оңтүстігінде экстратропикалық циклонға айналды. Хетаның осы қалдықтары одан да баяулап, батысқа қарай жылжыды және 11 қаңтарда Норфолк аралының шығысында тарады. Хета Токелаудан алыс кеткеннен кейін 3 қаңтарда ескерту келесі 48 сағат бойы күшінде болды, содан кейін күшін жойды.

Самоа аралдары

Самоа мен Америка Самоасында дауыл туралы ескертулер жарияланғанмен, дауылдан бұрын эвакуация жасалғаны немесе дауылға қарсы паналау орындары ашылғаны туралы хабарламалар түспеді.

Ниуэ

Ниуэде дауыл қатты зиян келтіреді деп күтілгендіктен, 1300 тұрғын үйлерінде паналады, ал басқалары жағалау аймақтарынан жоғарырақ жерге эвакуацияланды. Бір адамның қаза болғаны хабарланды, және дауылдың зардабы есінде сақталған ең ауыр зардап деп сипатталды. Алофи қаласы және аралдағы жалғыз аурухана қирады.

Әсері

Хета циклоны Тонга, Ниуэ, Самоа және Америка Самоа аймақтары арқылы өткен кезде шамамен 110-150 миллион доллар (2004 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтірді және бір адам қаза тапты. Циклонның бастапқы кезеңдерінде Хета қатты жаңбыр мен жеңіл жел әкелді, бірақ көп немесе ешқандай зақым тудырмады. Дегенмен, Уоллис және Футуна аралдарындағы күшті жел салдарынан электр қуаты үзіліп, ғимараттар мен егістерге аздап зақым келді. Тонгада Хетаның күшті желдері үйлерге зақым келтіріп, егістерге, әсіресе нан жемісіне, мангоға, таваға және банандарға ауыр зиян әкелді. Тафахи және Нюатопутапу аралдарында циклонның күшті, 5-санаттағы желдері үйлер мен ғимараттардың 50-100% құрамын қиратты. Бірақ, алдын ала ескертулер болғандықтан, қаза тапқандар мен жарақат алғандар болған жоқ. Тонгадағы құрылыс зақымы 160 000 долларды (2004 жылғы АҚШ доллары) құрады. Ниуэдегі метеостанция 945 миллибар барометрлік қысымды тіркеді, бірақ кейіннен жұмысын тоқтатты. Дауылдың салдары ең ауыр болған Алофи қаласы, жойылған сауда және қаржылық аймақтармен бірге қирады. Сонымен қатар, Ниуэдегі байланыс және электрондық инфрақұрылым да зақымданып, дауыл спутниктік антеннаны зақымдап, Ниуэдегі компьютерлік дерекқордың 75% бөлігін істен шығарды. Хетаның әкелген дауыл толқынынан екі адам қаза тапты. Барлығы, дауыл аралда 85 миллион доллардан астам (2004 жылғы Жаңа Зеландия доллары) зиян келтірді. Зиянға аралдың мәдени мұрасына баға жетпейтін залалдар да кірді: Хуанаки мәдени орталығы мен мұражайы, мұражай коллекцияларының 90% астамымен бірге қирады. Самоаның Апиа қаласында Хета әкелген қатты жаңбырдан су тасқыны орын алды. Хетаның дауыл толқыны бірнеше жолдарды жауып тастады немесе жойды. Савайидегі циклондық жел электр желілерін зақымдап, қаламен байланысты қиындатты. Америка Самоасында екі метеостанциядағы желдің күші 600-дан астам үйді қиратқаны және 4000-қа жуық үйге зақым келтіргені хабарланды. Дауылдың салдарынан аралдың солтүстік және батыс бөліктерінде толқындар көтерілді. Күшті толқындар мен дауыл толқыны Свейнс аралының жанындағы көптеген қайықтарды зақымдады немесе жойды. Самоада қаза болмаса да, дауыл 20 адамды жарақаттады және 50-150 миллион доллар (2005 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтірді.

Салдары

Ниуэ үкіметі Хета циклонынан кейін төтенше жағдай жариялады. 8 қаңтарда Жаңа Зеландия және Австралия қоныс аударған тұрғындарға көмек және қажетті жарақтар ұсынды. Жаңа Зеландия үкіметі берген көмек 5 миллион долларды (2004 жылғы NZD) құрады. Хетаның келтірген зардабы Ниуэ үкіметін 2004 жыл бойына созылған, 20 миллион доллардан астам (2004 жылғы NZD) шығынға түскен, ірі қалпына келтіру жоспарын жасауға мәжбүр етті. Самоада Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай 60 ерікті жіберді және апатқа ұшыраған аймаққа 150 тентек, 340 су контейнері және жамылғы таратты. 9 қаңтарда еріктілердің саны 100-ге жетіп, 944-тен астам көмек заттары таратылды. Тонгада Қызыл Крест зақымды бағалап, әсіресе циклоннан қатты зардап шеккен Ниуатопутапуға көмек көрсетті. Бұдан өзге, Жаңа Зеландия Тонгаға 10 000 АҚШ доллары (2004 жылғы АҚШ доллары) сомасында жарақтар мен көмек ұсынды. Америка Самоасында губернатор Аитофеле Суния циклоннан кейін төтенше жағдай жариялады, ал кейін президент Джордж Буш АҚШ аумағын апат аймағы деп жариялады. Бұл жариялау аумақты федералдық көмек және жеңілдету алуға құқылы деп таныды. Циклоннан келген зардап 140 тұрғынды жеңілдету орталықтарына эвакуациялауға себеп болды, олардың он үшi дауылдан кейін ашылды. Сонымен қатар, Шағын бизнес әкімшілігі (SBA) тұрғындарға жөндеу жұмыстарына 40 000–200 000 (2004 жылғы АҚШ доллары) және бизнеске 1,5 миллион (2004 жылғы АҚШ доллары) долларлық жөндеу несиесін ұсынды. Федералдық үкімет Федералдық төтенше жағдайларды басқару агенттігі (FEMA) арқылы 22 миллион доллар (2004 жылғы АҚШ доллары) көмек ұсынды. Біріккен Христиан шіркеуі де 5000 доллар көмек көрсетті.