Кіріспе

2000 жылы Австралия мен Оңтүстік-Батыс Үндістан циклоны. Леон-Элайн тропикалық циклоны Үнді мұхитында Фредди циклонынан кейінгі екінші ең ұзақ өмір сүрген циклон болды, ол ақпан айы бойы Үнді мұхитында 29 күнге созылған жолында қозғалды. Циклон 2000 жылдың 1 ақпанында Австралия бассейнінде Леон тропикалық циклоны ретінде пайда болды және 90°E шығысқа өтіп, Оңтүстік-Батыс Үнді мұхитына енгеннен кейін Элин деп аталды; онда Реюньондағы Météo France кеңсесі (MFR) дауылдың қозғалысын және қарқындылығын қадағалады. 17 ақпанның кешкі уақытында Элин Мадагаскардың Маханоро қаласының жанында құрлыққа шықты, 10 минуттық жел жылдамдығы болды. Дауыл құрлық үстінде тез әлсіреді, бірақ Мозамбик бұғазында қайта күшейіп, ең жоғары 10 минуттық жел жылдамдығына жетті, осылайша қарқынды тропикалық циклонға айналды. 22 ақпанда Элин Мозамбиктің Бейра қаласының оңтүстігіне, ең жоғары қарқындылығында құрлыққа шықты. Элин Оңтүстік Африка арқылы қозғалғанда құрлық үстінде тез әлсіреді және 29 ақпанда шығыс Намибияда толыққандай тарап кетті. Үнді мұхитының көп бөлігін кезіп өте, Элин бірнеше аралдарға жоғары толқындар, күшті жел және жаңбыр әкелді. Элин Мадагаскарға соққан кезде елде 1000-нан астам адамның өмірін қиған холера эпидемиясы жалғасып жатқан еді. Элин елде кем дегенде 64 адамның өліміне тікелей себеп болды. 13 күннен кейін Мадагаскарды Глория тропикалық дауыл соқты, бұл зардаптарды күшейтіп, жеке әсерлерін анықтауды қиындатты. Элиннің салдарынан келген зиян 9 миллион долларға (АҚШ доллары) бағаланды, ал екі дауылдың салдарынан 205 адам қаза тапты және тағы 10 000 адам үйсіз қалды. Элин құрлыққа шыққан Ватомандри аймағында үйлердің 65%-ы, егіннің 90%-ы және денсаулық сақтау мекемелерінің 75%-ы зардап шекті. Элиннің соңғы құрлыққа шығуын алдында Мозамбикте 1951 жылдан бері болған ең ауыр су тасқыны салдарынан 150-ге жуық адам қаза тапқан еді. Элиннен түскен қосымша жаңбыр мен су тасқыны елде соңғы ғасырдағы ең ауыр табиғи апатты тудырды және жалғасып жатқан көмек жұмыстарын бұзды. Бұл апаттан егістік жерлердің үлкен бөлігі жойылды және 40 мың бас ірі қара мал қырылды. Лимпопо өзені кейбір аймақтарда кеңіп, қалыпты деңгейден асып кетті, бұл Xai Xai қаласын оқшаулады. Өзен бойындағы бөгет бұзылып, түн ортасында Чокве қаласын су басып, бірнеше дайын емес тұрғындарды тұтқындады; бұл өлім санының жартысына жуығын құрады. Софала провинциясында құтқару тікұшақтары оларды құтқару үшін кешіккеннен кейін 55 адам суға батып кетті. Елорда Мапутода 20 мыңға жуық адам үйсіз қалды. Су тасқынынан басқа, қатты жел көптеген шатырларды және балшықтан жасалған кейбір үйлерді алып кетті. Алдыңғы су тасқыны мен Элиннің әсерінен 329 000 адам үйсіз қалды, 700-ге жуық адам қаза тапты және шамамен 500 миллион доллар (АҚШ доллары) көлемінде зиян келтілді. Су тасқыны Мозамбиктің азаматтық соғыстың аяқталуынан бері 1990 жылдары қол жеткізген экономикалық прогресінің көп бөлігін жойды. Оңтүстік Африканың басқа аймақтарында Элин Зимбабвеге енгенде қатты жел мен жаңбыр әкелді. Өзендер өзен жағалауларынан асып, егістіктерге және үйлерге зиян келтіріп, 15 000 адамды баспанасыз қалдырды. Дауылдан 12 адам қаза тапты. Дауылдан болған су тасқыны оңтүстікке қарай Свазиленд пен Оңтүстік Африкаға дейін тарады. Соңғы елде Элин үш күн ішінде Левубуда жаңбырдың төмендеуіне себеп болды, нәтижесінде Лимпопо өзені 15 жылдағы ең жоғары деңгейге жетті. Билік өкілдері өзеннің шығысында су деңгейінің жоғарылауына әкелетін құрылымдық зақымданудың алдын алу үшін өзен бойындағы бөгеттерді ашты. Бұл елде кем дегенде 21 адам қаза тапты және 80 мың адам үйсіз қалды. Лимпопо провинциясындағы зиянның құны 300 миллион долларға (АҚШ доллары) бағаланды. Солтүстікке қарай Элин Оңтүстік Малавиде жаңбыр жаудырды, ал күшті жел Блантайрда электр қуатын өшірді. Батысқа қарай Боцванада жаңбырдың мөлшері тіркелді.

Метеорологиялық тарих

Леон-Элайн циклонының пайда болуына муссондық жоғалудың энергия толқыны себеп болды, ол солтүстік-батыстан экваторды кесіп өтіп, 1 ақпанда Үнді мұхитының шығысында, Индонезияның Бали аралының оңтүстігінде төмен қысымды аймақты құрады. Аймақтағы желдің бағытын өзгерткеніне байланысты конвекция, яғни дауылдар бастапқыда сирек болды. Келесі бірнеше күнде төмен қысым батыс-оңтүстік-батысқа қарай дамымай, Солтүстік-батыс Австралияның үстіндегі үлкен жотаның айналасында қозғалды. Жүйенің үстіндегі антициклон шығу тетігін қамтамасыз етіп, желдің бағытын өзгерткеніне қарамастан конвекцияның күшеюіне жағдай жасады. 3 ақпанда сағат 22:00 UTC-де Австралияның Метеорология бюросы (BoM) тропикалық төмен қысымды Австралияның тропикалық циклон шкаласы бойынша 1-ші санаттағы тропикалық циклонға дейін көтерді, 10 минуттық тұрақты желдің жылдамдығын шамамен бағалады. Келесі күні сағат 04:00 UTC-де BoM дауылды Тропикалық циклон Леон деп атады. Сол күні сағат 03:00 UTC-де Бірлескен Тайфун ескерту орталығы (JTWC) дауыл туралы 11S нөмірімен тропикалық циклон ретінде ескерту жариялай бастады. Сол кезде Леон Крисмас аралының оңтүстік-оңтүстік-шығысында орналасқан және батыс-оңтүстік-батысқа қарай қозғалды. Желдің бағытын өзгерткені азайғаннан кейін конвекция жаңбырлы белдеулерге ұйымдасты, бұл дауылдың күшейіп бара жатқанын көрсетті. 5 ақпанның басында BoM Леонды Австралия шкаласы бойынша 3-ші санаттағы қатты тропикалық циклонға көтерді, 10 минуттық желдің жылдамдығын шамамен бағалады. Сол күні сағат 22:00 UTC-де агенттік дауылдың ең жоғары күшіне жететінін болжады. 6 ақпанда циклонның ортасындағы көз пайда болды, ол тек арнайы микротолқынды/суреттік сенсорда ғана көрінді, спутниктік суреттерде емес. Оңтүстіктен келген жоғалу желдің бағытын өзгертті, нәтижесінде дауыл әлсіреуіне әкелді. МФР Элиннің соңғы онжылдықтарда елге соққан ең күшті циклон болғанын атап өтті. Мадагаскардағы циклонның құрлыққа шығуындағы ең ірі қала Маханорода Элин электрмен жабдықтауды және сумен қамтамасыз етуді тоқтатты, сонымен қатар қаланы оқшаулады. Ел бойынша 10 000-ға жуық адам үйсіз қалды, ал 1 500-ге жуық адам дауылдан қорғаныш алатын жерлерде уақытша орналасты. Қоғамдық ғимараттарға келтірілген зиян 300 000 долларға (2000 АҚШ доллары) бағаланды. Ел бойынша Элин кем дегенде 64 адамның өмірін қиды және жарты миллионға жуық адамға әсер етті, бірақ байланыс үзілісіне байланысты нақты сандарды анықтауда белгісіздік болды. Екі дауылдан туған су тасқыны Андапа, Самбава, Анталаха және Вогемар аудандарындағы үйлердің 70%-ын су басып, егістіктердің 70%-ын жойды. 114 ауылдағы 12 000-ға жуық адам оқшауланды. Күріш егістіктері бір аптадан астам уақыт су астында болды, кофе және банан егістеріне ауыр зиян келтірілді. Барлығы 12 230 адам таза суға қол жеткізе алмады.

Мозамбик

Мозамбикті Элин апаты тоқтайтын болғанға дейін, 21 ақпанда дауыл туралы ескертулер, кейіннен қызыл дабыл жарияланды. Шамамен 150 адам қаза тапты. Элин өте күшті желмен құрлыққа шықты, бірақ ең күшті желдің тікелей өлшемдері алынбады. Бейра қаласында, құрлыққа ең жақын ірі елді мекенде, желдің күші дауыл деңгейіне жетті. Дегенмен, Элиннен түскен жаңбыр 1951 жылдан бері болған ең ауыр су тасқынынан кейін ең көп зиян келтірді. 2000 жылдың ақпан айының соңында жағдай елдің соңғы бір ғасырдағы ең ірі табиғи апатқа айналды. Элин Оңтүстік Африка арқылы өтіп кеткеннен кейін су тасқыны бірнеше күнге созылды, ластанған су тобырлары мен шіріген денелердің үйінділері пайда болды. Элин құрлыққа шыққанда, қатты жел кокос ағаштарын құлатты. Газа провинциясында су тасқыны сиырлардың 30% -ын өлтірді. Дауылдан кейін көптеген мектептер жабылды, оның ішінде 308-і зақымдануға байланысты, ал қалғандары дауылдан зардап шеккендерге пана берді. Дауыл телеграф сымдарын құлатып, Ингамбанеден Бейраға дейін электрмен жабдықтау және сумен қамтамасыз ету жүйесін тоқтатты, сондай-ақ жеделдетілген көмек көрсету жұмыстарын бұзды. Чокве, Чибуто және Сяй Сяй қалаларының су жүйелері зақымдалды. Дауылдан кейін 90 электр тірегі құлап, құлаған сымдардан екі адам қаза тапты. Су тасқыны қаладағы Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы қоймасына зақым келтірді. Бейрада күшті жел мен толқындардың салдарынан портта бес кеме, оның ішінде кіреберістегі біреуі батып кетті, бұл порттағы қозғалысты екі аптаға тоқтатты. Бұл аймақтың экономикасын тоқтатты, өйткені тауарлардың тасымалдануына кедергі келтірілді. Мапуто мен Зимбабве арасындағы темір жолдың шамамен жартысы су астында қалды. Лимпопо өзенінің деңгейінің көтерілуі Xai Xai қаласын барлық байланыс жолдары мен әуежайды су басуынан кейін оқшаулады, ал өңірдің қалған бөлігін оңтүстікке жалғастыратын көпір зақымдалды. Өзендегі бөгет бұзылып, Чокве қаласын түн ортасында су басып, бірнеше дайын емес тұрғындарды тұтқынға алды, бұл жағалаудың ең жоғары деңгейіне жаңа рекорд орнатты. Су тасқыны 1977 жылы тіркелген бұрынғы рекордты басып өтті, қаланың бір қабатты үйлерінің төбесіне дейін су басты. Жақын маңдағы Нова Мамбонеде мыңдаған адам дауылдан туған су тасқынынан баспанасыз қалды, кем дегенде он адам қаза тапты. Софала провинциясында 55 адам құтқару тікұшақтарының кешігіп келгенінен суға батып қайтыс болды. Елорда Мапутода 20 мыңға жуық адам үйлерін жоғалтты, мыңдаған адамды баспанасыз қалдырды. Жалпы, бұрынғы су тасқыны мен Элин шамамен 700 адамның өліміне әкелді, ал келтірілген зиян 500 миллион долларға (2000 жылғы АҚШ доллары) бағаланды.

Африканың басқа жерлері

Зимбабведе қатты жел соғатынын болжап, МФР дауыл туралы ескерту жариялады. Бірақ Зимбабве үкіметі дауыл ел аумағына келгенше ешқандай ескерту жасамады. Су тасқыны жолдарды, көпірлерді және бірқатар электр желілерін қиратты. Қайтасынан 12 адам қаза тапты. Лимпопо өзені бойындағы бөгеттерді ашу арқылы құрылыстардың зақымдануын болдырмауға тырысты, нәтижесінде өзеннің шығыс бөлігінде су деңгейі көтерілді. Алайда, елде 16 бөгет бұзылып, суару жүйелеріне қосымша зиян келтірді. Шамамен 80 мың адам үйсіз қалды, олардың көпшілігі шіркеулер мен мектептерге уақытша жайғасты. Лимпопо провинциясындағы зиян 300 миллион АҚШ долларына, ал егінге келтірілген зиян 11 миллион АҚШ долларына бағаланды. Ал Батыста, Боцванада да жоғары жауын-шашын мөлшері тіркелді.

Салдары

Элин апатынан кейін дереу үкімет көмек ретінде күріш, шатырлар және төсек-жабдықтарды таратуды бастады. 21 ақпандағы барлау ұшулары ел бойынша келтірілген зиянның ауқымын анықтауға көмектесті. Франция үкіметі Мадагаскарға дәрігерлер тобымен бірге екі тікұшақ жіберді, ал «Шекарасыз дәрігерлер» ұйымы дәрі-дәрмек, су тазартқыш құралдар және азық-түлік сияқты 35 тоннаға жуық көмек жіберді. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы елдегі зардап шеккен тұрғындарға 400 тоннаға жуық азық-түлік, оның ішінде Маханороға 25 тонна жеткізді. Элин мен Глорияның бірлескен салдарынан Мадагаскар үкіметі 7 наурызда халықаралық көмек сұрады, бұл көмек БҰҰ-ның гуманитарлық мәселелерді үйлестіру кеңсесі арқылы ұйымдастырылды. Жауап ретінде Ұлыбритания үкіметі Мадагаскарға 1,3 миллион фунт стерлинг (1,9 миллион АҚШ доллары) көмек бөлді. Африка Одағы Мадагаскарға 10 наурызда 200 000 доллар көмек берді. Наурыз айында Глория циклонынан басқа, Мадагаскардың шығысында сәуір айының басында Худа циклоны да болды, ол қосымша өлім-жерттер мен зиян келтірді. Ботсвана да су тасқынынан зардап шеккенімен, оның үкіметі дауылдан зардап шеккендерге азық-түлік пен көмек көрсетуге мүкіндік алды. Оңтүстік Африка Республикасында су тасқыны салдарынан отбасылар мәйіттерді үйлерінде сақтауға мәжбүр болды. Ел үкіметі төтенше жағдайға байланысты көмек көрсету үшін 7,1 миллион ранд (1,1 миллион АҚШ доллары) бөлді. Австралия Зимбабве мен Оңтүстік Африкадағы көмек жұмыстарын қолдау үшін 250 000 АҚШ доллары көмек берді.

Мозамбик

Мозамбикке «Элин» апаты келгенде, халықаралық қауымдастық бұрынғы су тасқынына жауап ретінде көмек көрсетуді бастаған еді, кейіннен сұраныс 160 миллион долларға дейін артты. 2000 жылдың ақпан айының соңына қарай, әртүрлі елдер Мозамбикке 13,5 миллион доллар көмек беруге уәде берді, бірақ бұл қажеттіліктерден әлдеқайда аз болды, алайда наурыздың 17-сіне қарай шамамен 119 миллион долларға жетті. Наурыздың 4-іне дейін 39,6 тонна әртүрлі көмек тауарлары елге жеткізіліп, Билен және Магуль қалаларынан таратылуға тиіс болды. Таратудың қиындығынан азық-түлік Мапутодағы шағын әуежайда шіріп қалды. Кейбір жерлерде судың күші соншалық, құтқарушылар қайықпен іздеу-құтқару жұмыстарын жүргізе алмады. Дауылдан үйсіз қалған тұрғындар шіркеулер мен мектептерде уақытша паналады, бірақ елдің астанасы Мапутодағы кейбір тұрғындар бос бөлмелерін ұсынды. Қала тұрғындары су тасқынынан үйлерін жоғалтқандарға киім-кешек те берді. Су тасқынына ұшыраған Чокве қаласының 2000-ға жуық тұрғыны Масиге баспана іздеп келді. Дауылдан кейін қалған су тасқыны безгек пен холераның таралуына себеп болды, безгек инфекциясы әдеттегіден төрт есе артып, кем дегенде 11 адамның өмірін қиды. Мозамбиктің оңтүстік аймақтарында таза суға қол жеткізу мүмкін болмады, бұл сусыздану мен аурулардың күшеюіне әкелді. Сонымен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымының Минаға қарсы іс-қимыл қызметі су тасқыны елдің азаматтық соғысынан қалған жер миналарының орналасқан жерін өзгертіп алғанына алаңдаушылық білдірді. Кейін, «Глория» циклонының қалдықтары қатты жаңбырдың салдарынан көмек көрсету жұмыстарын тоқтатты. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы 53 000 тонна азық-түлікті әуемен жеткізуге 2 миллион доллар бөлді. Наурыздың 7-сіне дейін 29 тікұшақтан тұратын топ 14 204 адамды құтқарып, әуемен тасымалдау жұмыстарын жүргізді. Олардың ішінде Оңтүстік Африкадан 12 ұшақ және тікұшақ, Ұлыбританиядан 6 тікұшақ пен экипаж, 100 моторлы қайық, Германиядан 10 тікұшақ және Малавиден 2 тікұшақ бар. Су басқан аудандардағы көптеген тұрғындар бастапқыда тікұшақтар жетіспегендіктен ағаштар мен шатырларға тіріліп тұруға мәжбүр болды, наурыздың 1-іне қарай 100 000 адамға құтқару қажет болды. Су басу азайғаннан кейін құтқару қажеттілігі төмендеді, отбасыларға үйлеріне оралуға мүмкіндік берілді, бірақ көмек жеткізу үшін тікұшақтар әлі де қажет болды. АҚШ апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету, жолдарды қайта жаңарту, егін тұқымын жеткізу және көмек тасымалдау үшін 37 миллион долларлық «Атлас» жедел әрекет тобын құрып, 700 әскери қызметкерді жіберді. АҚШ президенті Билл Клинтон наурыздың 2-сінде халықаралық көмек жеткіліксіз болды деген сыннан кейін бұл операцияны жүргізуге бұйрық берді. Save the Children ұйымы отбасыларынан айырылған балаларды қайта қосылуға көмектесті, Ұлыбритания елдің 150 миллион долларын жою арқылы көмек көрсетті және басқа елдерді де солай етуге шақырды; Италия наурыз айында 500 миллион долларын жойды. 24 ақпанда Дүниежүзілік банк жолдарды қайта жаңарту үшін 2,5 миллион доллар, кейіннен қосымша 15 миллион доллар бөлді. Сол агенттік қарыз төлеуді бір жылға кейінге шегерді. Португалия мен Испания тиісінше 150 миллион доллар және 20 миллион долларлық қарызды жойды.