Кіріспе

Құрт ойығы теориясында бағытталмаған құрт ойығы – арқысынан өтетін кез келген нысанның хиралдығын өзгертетін құрт ойығы байланысы. Бұл байланыс, әдетте Мебиус жолағын немесе Клейн бөтелкесін құру үшін қолданылатын "қисайған" байланыстармен байланысты. Топологияда осындай байланыс Алиса тұтқасы деп аталады.

"Артқа бұрылған" құрт тесігі қосылымы

Беттерді қосудың баламалы тәсілі "байланыс картасын" екі ауызда да бірдей көрсетеді. Бұл конфигурация кез келген нысанның "қолдылығын" немесе "хиралдығын" керітеді. Егер ғарыш кемесінің ұшқышы алдыңғы терезесіне "IOTA" сөзін жазса, кеме мұрны құрт тесігінен өтіп, кеме терезесі бетке жанасқанда, екінші ауыздағы бақылаушы шыныдан қарап, пайда болатын кеменің терезесінде де "IOTA" деген сөзді көреді. Ғарыш кемесі толығымен өтіп кеткеннен кейін, қызығушылықпен қараушы кеме кабинасына кіріп, шынының ішкі жағында жазылған сөздің ішінде "ATOI" екенін табады – жазудың (және ғарыш кемесінің барлық бөліктерінің, соның ішінде ұшқыштың да) қолдылығы құрт тесігінен өтуімен кері өзгерген.

Салдарлар

Сол жақ бұрандаларды оң жақ бұрандаларға, сол жақ қолғаптарды оң жақ қолғаптарға айналдырумен қатар, дененің хиралдығын өзгерту әдетте электромагниттік зарядтың таңбасын өзгерту идеясымен байланысты. Егер позитрон уақыт бойынша кері айналған электрон ретінде қарастырылатын болса, оны қалыпты түрде қартайып бара жатқан электрон ретінде де қарастыруға болады, бірақ бір кеңістік өлшемі кері айналдырылған. Өтіп кетуге болатын бағытталмаған құрт тесігінің болуы материяны антиматерияға және керісінше айналдыруға мүмкіндік береді. Осындай "бағытталмаған" байланыстардың бірін қамтитын әлемде бөлшектің "шын" материя немесе антиматерия екендігін анықтау мүмкін емес, ал зарядтың жаһандық анықтамасы жоқ мұндай әлем ғылыми еңбектерде "Алиса әлемі" деп аталады.

Әлиша ғаламшары

Теориялық физикада Алиса ғаламы – зарядтың жа глобалды анықтамасы жоқ гипотетикалық ғалам. Клейн бөтелкесі жабық екі өлшемді бет үшін не болса, Алиса ғаламы жабық үш өлшемді көлем үшін солай. Атауы Льюис Кэрроллдың «Көзілдірмен» атты балалар кітабындағы басты кейіпкерге сілтеме жасайды. Алиса ғаламында кез келген екі нүкте арасында кем дегенде екі топологиялық жағынан ерекшеленетін жол болуы мүмкін. Егер бір байланыс (немесе «тұтқа») «дәстүрлі» кеңістіктік байланыс деп белгіленсе, кем дегенде біреуі бағытталмаған құрт тесігі байланысы деп есептелуі керек. Осы екі байланыс орнатылғаннан кейін, берілген бөлшектің материя немесе антиматерия екенін анықтау мүмкін болмайды. Бөлшек бір жолмен электрон, ал екінші жолмен позитрон ретінде көрінуі мүмкін. Льюис Кэрроллға жасалған тағы бір сілтеме ретінде, шамасы бар, бірақ тұрақты полярлығы жоқ заряд, Кэрроллдың Чешир мысығының атымен – Чешир заряды деп аталады, оның денесі жоғалып-қайта пайда болатын, ал жалғыз тұрақты қасиеті – күлімсіреуі. Егер біз анықтамалық зарядты номиналды оң деп белгілеп, оны «белгісіз зарядты» бөлшегімен жақындастырсақ, екі бөлшек бір жолмен біріктірілгенде тартылысуы, ал екінші жолмен біріктірілгенде тебілуі мүмкін. Алиса ғаламы оң және теріс зарядтарды айыру қабілетін жоғалтады, тек жергілікті түрде ғана. Осы себепті, Алиса ғаламында CP бұзушылығы мүмкін емес. Мёбиус жолағындағыдай, екі ерекше байланыс орнатылғаннан кейін, қай байланыстың «нормалды», ал қайсысы «кері» екенін анықтау мүмкін болмайды – зарядтың жа глобалды анықтамасының болмауы жа глобалды геометрияның ерекшелігіне айналады. Бұл мінез-құлық Мёбиус жолағының кішкентай бөлігі қағаздың екі жағы арасындағы жергілікті айырмашылықты анықтауға мүмкіндік береді, бірақ жолақ жа глобалды түрде қарастырылғанда бұл айырмашылық жоғалады.