Нorse мифологиясындағы Heimdall қасіреті

Кіріспе

Солтүстік құдайы
көне солтүстік құдайы

Солтүстік мифологиясында Хаймдалл (ескі солтүстікше Heimdallr) – құдай. Ол Одиннің және тоғыз ананың ұлы. Хаймдалл өзінің Химинбьёрг мекенінен басқыншыларды және Рагнарёк басталуын қадағалайды, онда жанып тұрған көпір Бифрёст аспанмен кездеседі. Оның болашақты білу қабілеті және өткір сезімталдығы, әсіресе көру және есту қабілеттері бар екені айтылады. Құдай мен оның иеліктері жұмбақ түрде сипатталған. Мысалы, Хаймдаллдың алтын тістері бар, «басы оның қылышы деп аталады» және ол «құдайлардың ең ақ» құдайы. Хаймдалл Гьяллархорн атты керемет мүйізіне, Гулльтоппр атты алтын жалы бар жылқысына және мекенінде бал қорына ие. Ол Тоғыз ананың ұлы, және ол адамзат арасындағы әлеуметтік топтардың пайда болуын бастаған деп есептеледі. Басқа да маңызды оқиғаларға Фрейяның қазынасы Брисингаменді мөр түрінде Локимен шайқаста жеңіп алуы кіреді. Хаймдалл мен Локи арасындағы жауымдастық қарым-қатынас ерекше, себебі олар Рагнарёк оқиғалары кезінде бір-бірін өлтіруге тағдырланған. Хаймдалл сонымен қатар Риг, Халлинскиди, Гуллинтани және Виндлер немесе Виндхлер деп те аталады. Хаймдалл туралы мәліметтер 13 ғасырдағы Поэтикалық Эддада (ертеректегі дәстүрлі материалдардан жинақталған), 13 ғасырда жазылған Прозалық Эддада және «Хаймскрингла» кітабында, сондай-ақ скальдтар поэзиясында және Англияда табылған ескі солтүстік рун жазуында кездеседі. Құдай туралы жоғалған өлеңнен қалған екі шумақ сақталған. Осы мәліметтердің жұмбақтығына байланысты ғалымдар құдайдың табиғаты туралы әртүрлі теориялар ұсынды, оның ішінде қойлармен, шекаралармен және толқындармен байланысы туралы да.

Атаулары мен этимологиясы

Атаудың этимологиясы белгісіз, бірақ «әлемді нұрландыратын» деген ұсыныс бар. Хаймдалл Фрейяның аттарының бірі – Мардоллмен байланысты болуы мүмкін. Heimdallr және оның түрлері әдетте Heimdall ('/h//eɪ//m//d//ɑː//l/; номинативтің 'r' әрпі түсіріліп айтылады) деп ағылшыншаландырылады. Хаймдаллдың тағы үш аты белгілі: Hallinskiði, Gullintanni және Vindlér немесе Vindhlér. Hallinskiði аты түсініксіз, бірақ оны түсіндіруге көптеген әрекеттер жасалды. Гуллинтани сөзбе-сөз «алтын тісті» деген мағынаны білдіреді. Vindlér (немесе Vindhlér) «желден қорғайтын» немесе «жел теңізі» деп аударылады. Осы үш аттың өзі құдай туралы көптеген теорияларға әкеп соқты.

Saltfleet - бұрандалы жазу

2010 жылдың 1 қыркүйегінде Англияның Солтфлитби ауылында Хеймдалл есімі айтылған Ежелгі скандинав тіліндегі Жас Футарк жазуы бар қорғасын шпиндель дөңгелегі табылды. Шпиндель дөңгелегінің өзі 1000-1100 жылдар аралығында жасалған деп саналады. Жазуда Хеймдаллр құдайы Один және Тор құдайының қызметшісі болған Þjálfi есімді адаммен бірге еске алынады. Кардифф университетінің профессоры Джон Хайнс жазуды оқу туралы: "Бұл жазудың аудармасы мен анықталуында белгісіздіктер көп, олар бойынша әлі зерттеу жұмыстары жасалуы керек; алайда, жазудың бір жағында екі скандинав құдайының – Один мен Хеймдаллрдың есімдері анық және өте маңызды, ал Þjalfi (әр. есім, әйел емес) Тор құдайының қызметшісінің аты болып тіркелген."

Эдда прозасы

Прозалық Эддада Геймдалл «Гилфагиннинг», «Скальдскапармал» және «Хаттатал» кітаптарында еске алынады. «Гилфагиннингте» таққа отырған Жоғарғы тұлға, жасырын мифтік патша Ганглериге түрлі құдайлар туралы айтады және 25-тарауда Геймдаллды еске алады. Жоғарғы тұлға Геймдаллдың «ақ Ас» деп аталатынын, ол «үлкен және қасиетті» екенін, және оны тоғыз қыз, барлығы да бір-біріне қарындас, дүниеге келтіргенін айтады. Геймдаллды Халлинскиди және Гуллинтани деп атайды, оның тістері алтыннан жасалған. Жоғарғы тұлға Геймдаллдың «Химинбьёрг» деп аталатын жерде тұратынын және ол Бифрёстқа жақын екенін жалғастырады. Геймдалл – құдайлардың күзетшісі, ол Бифрёст көпірін берг йотндардан қорғау үшін аспанның шетінде отырады. Геймдалл құстан да аз ұйқы алады, түнде күн болғандай жақсы көреді, және жүзден астам лига қашықтықтан көре алады. Геймдаллдың есту қабілеті де өте өткір, ол жерде өсетін шөпті, қойларда өсетін жүнді және одан да қатты дыбыстарды ести алады. Геймдаллдың «Гьяллархорн» атты мүйізі бар, оны үрлегенде барлық әлемде естіледі, ал «бас Геймдаллдың қылышы деп аталады». Содан кейін Жоғарғы тұлға жоғарыда аталған «Гримнисмал» строфасын Химинбьёрг туралы келтіреді және Геймдалл туралы жоғалған өлеңнен, «Хеймдаларгалдр» өлеңінен екі жолды ұсынады, онда ол өзін Тоғыз ананың ұлы деп жариялайды. 49-тарауда Жоғарғы тұлға Балдр құдайдың жерлеу рәсімі туралы айтады. Қатысқан құдайлардың арасында Геймдалл да бар, ол өзінің атына мінген Гуллтопрмен келді. 51-тарауда Жоғарғы тұлға Рагнарёк оқиғаларын болжайды. Құдайлардың жаулары Вигридр жазығына жиналғаннан кейін, Геймдалл тұрып, Гьяллархорнға күшпен үрлейді. Құдайлар оянып, сол жерде жиналады. Әртүрлі құдайлар мен олардың жаулары арасындағы шайқастың соңында Геймдалл Локиге қарсы шығады және олар бір-бірін өлтіреді. Содан кейін әлем отқа оранды. Содан кейін Жоғарғы тұлға жоғарыда аталған стихті келтіреді. «Скальдскапармалдың» басында Геймдалл Асгардтағы тойға басқа да құдайлармен бірге қатысқандығы айтылады. Кітаптың кейінірек бөлігінде 10 ғасырдың скальді Ульфр Уггасонның өлеңі «Хусдрапа» келтіріледі, онда Геймдалл Балдрдың жерлеу бағанасына аттанғандығы сипатталады. 8-тарауда Геймдаллды атаудың жолдары берілген: «тоғыз ананың ұлы», «құдайлардың қорғаушысы», «ақ Ас» (жоғарыда «Поэтикалық Эддада» аталған хвитастр аса туралы талқылауды қараңыз), «Локидің жауы» және «Фрейяның алқасын қалпына келтіруші». Бұл бөлімде «Хеймдаларгалдр» өлеңі оның туралы айтылғандығы және өлеңнен бастап «бас Геймдаллдың апаты деп аталады: адамның апаты – қылыштың көрінісі». Хиемдаллр Гуллтоппрдың иесі, сондай-ақ Виндлер деп те аталады және Одиннің ұлы. Геймдалл Вагаскер мен Сингастейнге барады және ол жерде Локимен Брисингамен үшін күреседі. Бұл тарауда айтылғандай, скальд Ульфр Уггасон өзінің «Хусдрапа» өлеңінің үлкен бөлігін осы оқиғалар туралы жазған және «Хусдрапа» екеуінің мөр пішінде болғанын айтады. Бірнеше тараудан кейін Локиге сілтеме жасаудың жолдары ұсынылады, соның ішінде «Геймдалл мен Скадимен күресуші», және Ульфр Уггасонның «Хусдрапа» өлеңінің бөлігі сілтеме ретінде ұсынылады: Бифрёсттің танымал қорғаушысы [Геймдалл], билік жолының [Бифрёст], кеңесші, Фарбаутидің өте айлакер ұлымен Сингастайнда бәсекелеседі. Сегіз ананың және бір ананың ұлы, көңіл-күйдің күштісі, әдемі теңіз бүйрегін [мүлік, Брисингамен] бірінші болып иеленді. Мен оны мақтау сөздерімен жариялаймын. Бұл тарауда жоғарыда аталған «Хюсдрапа» бөлімінде Геймдалл тоғыз ананың ұлы деп айтылған. Геймдалл «Хаттаталда» бір рет еске алынады. Сол жерде Снорри Стурлусонның шығармасында қылыс «Виндлердің қақпағын толтырушы» деп аталады, яғни «Геймдаллдың басы».

In the Prose Edda, Heimdall is mentioned in the books Gylfaginning, Skáldskaparmál, and Háttatal. In Gylfaginning, the enthroned figure of High tells the disguised mythical king Gangleri of various gods, and, in chapter 25, mentions Heimdall. High says that Heimdall is known as "the white As", is "great and holy", and that nine maidens, all sisters, gave birth to him. Heimdall is called Hallinskiði and Gullintanni, and he has gold teeth. High continues that Heimdall lives in "a place" called Himinbjörg and that it is near Bifröst. Heimdall is the watchman of the gods, and he sits on the edge of heaven to guard the Bifröst bridge from the berg jötnar. Heimdall requires less sleep than a bird, can see at night just as well as if it were day, and for over a hundred leagues. Heimdall's hearing is also quite keen; he can hear grass as it grows on the earth, wool as it grows on sheep, and anything louder. Heimdall possesses a trumpet, Gjallarhorn, that, when blown, can be heard in all worlds, and "the head is referred to as Heimdall's sword". High then quotes the above mentioned Grímnismál stanza about Himinbjörg and provides two lines from the otherwise lost poem about Heimdall, Heimdalargaldr, in which he proclaims himself to be the son of Nine Mothers. In chapter 49, High tells of the god Baldr's funeral procession. Various deities are mentioned as having attended, including Heimdall, who there rode his horse Gulltopr. In chapter 51, High foretells the events of Ragnarök. After the enemies of the gods will gather at the plain Vígríðr, Heimdall will stand and mightily blow into Gjallarhorn. The gods will awake and assemble together at the thing. At the end of the battle between various gods and their enemies, Heimdall will face Loki and they will kill one another. After, the world will be engulfed in flames. High then quotes the above mentioned stanza regarding Heimdall raising his horn in Völuspá. At the beginning of Skáldskaparmál, Heimdall is mentioned as having attended a banquet in Asgard with various other deities. Later in the book, Húsdrápa, a poem by 10th century skald Úlfr Uggason, is cited, during which Heimdall is described as having ridden to Baldr's funeral pyre. In chapter 8, means of referring to Heimdall are provided; "son of nine mothers", "guardian of the gods", "the white As" (see Poetic Edda discussion regarding hvítastr ása above), "Loki's enemy", and "recoverer of Freyja's necklace". The section adds that the poem Heimdalargaldr is about him, and that, since the poem, "the head has been called Heimdall's doom: man's doom is an expression for sword". Hiemdallr is the owner of Gulltoppr, is also known as Vindhlér, and is a son of Odin. Heimdall visits Vágasker and Singasteinn and there vied with Loki for Brísingamen. According to the chapter, the skald Úlfr Uggason composed a large section of his Húsdrápa about these events and that Húsdrápa says that the two were in the shape of seals. A few chapters later, ways of referring to Loki are provided, including "wrangler with Heimdall and Skadi", and section of Úlfr Uggason's Húsdrápa is then provided in reference:

Renowned defender [Heimdall] of the powers' way [Bifrost], kind of counsel, competes with Farbauti's terribly sly son at Singastein. Son of eight mothers plus one, might of mood, is first to get hold of the beautiful sea kidney [jewel, Brisingamen]. I announce it in strands of praise. The chapter points out that in the above Húsdrápa section Heimdall is said to be the son of nine mothers. Heimdall is mentioned once in Háttatal. There, in a composition by Snorri Sturluson, a sword is referred to as "Vindhlér's helmet filler", meaning "Heimdall's head".

Геймскрингла

Снорри Хеймскрингла жинағындағы «Инглинга сағасында» скандинавиялық құдайлардың және олардан тараған билеушілердің эухемеризацияланған тегін ұсынады. 5-тарауда Снорри асирлер қазіргі Швеция жеріне қоныстанған және түрлі ғибадатханалар салғандығын айтады. Снорридің сөзіне қарағанда, Один Логрин көлінде, «бұрын Сигтунир деп аталған жерге» қоныстанды. Ол онда үлкен ғибадатхана салып, асирлердің дәстүрі бойынша құрбандықтар шалған. Өзі Сигтунир деп атаған жерлерді иеленді және ғибадатхананың дін қызметкерлеріне тұрғын үйлер берді. Снорри сондай-ақ, осыдан кейін Ньорд Ноатунда, Фрейр Упсалада, Хеймдалл Химминбьёргте, Тор Трудвангрда, Балдр Брейдабликте мекендегенін, ал Один олардың әрқайсысына жақсы жерлер сыйлағанын хабарлайды.

Бейнелеу

Мэн аралынан табылған тас крестте үлкен мүйізді ерініне тигізіп, жамбасында семсерін ұстаған бір адам бейнеленген. Кейбір ғалымдар бұл бейне Геймдалл мен Гьялархорнның суреті деп болжайды. Англияның Камбрия аймағындағы 9-шы немесе 10-шы ғасырға жататын Госфорт кресінде мүйіз бен семсер ұстаған адам, екі кең ауызды құбыжық алдында тұрған күйде бейнеленген. Бұл бейне Геймдалл мен Гьялархорнның суреті ретінде жиі қарастырылады.

Ғылыми қабылдау

Хаймдаллдың куәліктері ғалымдар үшін түсіндіру қиын және жұмбақ болып шықты. Әртүрлі көздер құдайды Тоғыз анадан туылған деп сипаттайды, бұл таңғажайып сипаттама (толығырақ талқылау үшін қараңыз «Хеймдаллдың Тоғыз анасы»). Әртүрлі ғалымдар бұл сөзді толқындардың тұлғалары – Эгир мен Ранның Тоғыз қызы деп түсіндіреді. Бұл Хаймдалл толқындардан туылған дегенді білдіреді, теңізден туған құдайдың үлгісі. Мәтіндік корпуста Хаймдалл жиі шекаралармен, шекаралармен және лиминалдық кеңістікпен, кеңістіктік және уақытша байланыста болады деп сипатталады. Мысалы, «Гилфагиннинг» құдайларды құдайлар жерінің шекарасын күзетуші ретінде сипаттайды, Хаймдалл жағалауда адамзатты кездестіреді, ал егер Хаймдалл туралы сипаттама ретінде қабылданса, «Вёлуспа хин скамма» оны «бұрынғы заманда» Эгир мен Ранның Тоғыз қызынан «дүние шетінде» туылған деп сипаттайды, ал Хаймдаллдың мүйізі Рагнарёк оқиғаларына көшуді білдіреді. Сонымен қатар, Хаймдаллдың аталық қойлар, қошқарлармен ерекше байланысы бар. «Скалскапармалда» «қарқар» атауы ретінде екі рет кездесетін Хаймдаллдың аты – Халинскиди, ал құдайдың аты Хаймдали, Хаймдаллдың бір түрі. Хаймдаллдың ерекше физикалық сипаттамасын әртүрлі ғалымдар осы қауымдастыққа сәйкес деп санайды: Жоғарыда айтылғандай, Хаймдалл алтын тісті (өзінің аты Гуллинтани арқылы), шөптің өсіп жатқанын және қойдың жүнінің өсуін ести алатын қабілеті бар және «басы» деп аталатын семсерге ие (қошқарлардың басында мүйіздері бар). Бұл Хаймдаллдың қошқармен қасиетті және/немесе құрбандыққа шалынатын жануар ретінде байланысты болғанын немесе ежелгі скандинавтардың оны қошқар ретінде ойлап тапқандығын білдіреді. Осы тақырыптардың барлығы – Хаймдаллдың тууы, оның шекаралар мен шекаралармен байланысы және қоймен байланысы – ғалымдар арасында маңызды талқылауға әкелді. Мысалы, ықпалды филолог және фольклоршы Жорж Дюмезил Батыс Еуропадағы мотивтер мен мотивтер тобын салыстыра отырып, Хаймдаллдың тууы мен қошқарлармен байланысы туралы мынадай түсіндірме ұсынады (курсив Дюмезилдің өзінде):

Heimdall's attestations have proven troublesome and enigmatic to interpret for scholars. A variety of sources describe the god as born from Nine Mothers, a puzzling description (for more in depth discussion, see Nine Mothers of Heimdallr). Various scholars have interpreted this as a reference to the Nine Daughters of Ægir and Rán, personifications of waves. This would therefore mean Heimdall is born from the waves, an example of a deity born from the sea. In the textual corpus, Heimdall is frequently described as maintaining a particular association with boundaries, borders, and liminal spaces, both spatial and temporal. For example, Gylfaginning describes the god as guarding the border of the land of the gods, Heimdall meets humankind at a coast, and, if accepted as describing Heimdall, Völuspá hin skamma describes him as born 'at the edge of the world' in 'days of yore' by the Nine Daughters of Ægir and Rán, and it is Heimdall's horn that signals the transition to the events of Ragnarök. Additionally, Heimdall has a particular association with male sheep, rams. A form of the deity's name, Heimdali, occurs twice as a name for 'ram' in Skáldskaparmál, as does Heimdall's name Hallinskíði. Heimdall's unusual physical description has also been seen by various scholars as fitting this association: As mentioned above, Heimdall is described as gold toothed (by way of his name Gullintanni), as having the ability to hear grass grow and the growth of wool on sheep, and as owning a sword called 'head' (rams have horns on their heads). This may mean that Heimdall was associated with the ram perhaps as a sacred and/or sacrificial animal or that the ancient Scandinavians may have conceived of him as having been a ram in appearance. All of these topics—Heimdall's birth, his association with borders and boundaries, and his connection to sheep—have led to significant discussion among scholars. For example, influential philologist and folklorist Georges Dumézil, comparing motifs and clusters of motifs in western Europe, proposes the following explanation for Heimdall's birth and association with rams (italics are Dumézil's own):

Көптеген фольклорларда қатты желмен ақ көбікпен шашылған толқындарды әр түрлі жануарлармен, әсіресе жылқымен немесе биелермен, сиырмен немесе бұқамен, итпен немесе қоймен салыстырады. Француздарда «moutons, moutonner, moutannant» (ақ қой, ақ қойға айналу, ақ қойға айналу) және ағылшындарда «ақ жылқылар» деп айтады. Қазіргі Уэльстер, ирландтар сияқты, «ақ бие (cesyg)» туралы айтады, бірақ француз, баск және басқа да фольклорларда сияқты Гвенхидви есімімен байланысты ескі дәстүр бұл толқындарды қойға айналдырды. Керісінше, көптеген елдерде теңізшілер немесе жағалау тұрғындары белгілі бір толқын реттіліктеріне белгілі бір қасиеттер немесе күштерді, кейде тіпті табиғаттан тыс күшті береді: үшінші, тоғызыншы немесе оныншы толқын ең үлкені, немесе ең қауіпті, немесе ең шулы немесе ең күшті болып табылады. Бірақ мен бұл екі сенімнің үйлесімін тек Уэльстің Гвенхидви туралы дәстүрінен ғана таптым, оның соңғы нәтижесі тоғызыншы толқынды алдыңғы сегіз толқынның қарапайым қойларының қошқары етіп жасау. Бұл тұжырымдама біз қарастырып отырған Хаймдаллдың құжатының осы бөлігін қанағаттанарлықтай түсіндіреді: ол бізге оның тууын – тоғыз ананы, олар жердің шетінде толқындар болып табылады – және оның қошқар атрибуттарын біріктіруге мүмкіндік береді. Біз оның мифтік құндылығы мен функциялары қандай болмасын, оның туылған жері оны теңіздің ақ көбігінде тоғызыншы толқыннан шыққан қошқарға айналдырды.

Танымал мәдениетте

Скандинав мифологиясының көптеген қырлары сияқты, Хаймдалл да көптеген қазіргі заманғы туындыларда кездеседі. Хаймдалл Marvel Comics комикстерінде кейіпкер ретінде бейнеленеді және ағылшын актері Идрис Эльба оны фильмдерде сомдайды. Хаймдалл – Юпитердің серігі Каллистодағы кратердің аты. Хаймдалл 1991 жылы жарық көрген танымал видео ойынының және 1994 жылғы "Хаймдалл 2" ойынының басты кейіпкері. 2002 жылғы Ensemble Studios компаниясының "Age of Mythology" ойынында Хаймдалл – скандинавтар құдайлардың біріне табынуға болатын 12 құдайдың ішіндегі бірі. Хаймдалр "Smite" көп ойыншылы онлайн-сайыс аренасы ойынында ойнауға болатын құдайлардың бірі. Хаймдалл 2022 жылғы "God of War Ragnarök" әрекетке толы ойынында қарсыластың рөлінде де пайда болады, оның рөлін американдық актер Скотт Портер ойнайды.