Кіріспе
Hősök tere (Героев площади) – Венгрияның Будапешт қаласындағы маңызды алаңдардың бірі. Ол әйгілі Мыңжылдық ескерткішімен, мажар тайпаларының жеті батыры мен басқа да көрнекті венгр ұлттық лидерлерінің мүсіндерімен, сондай-ақ Батырлар ескерткіш тасымен (кейде қате түрде Белгісіз солдат қабірі деп аталады) танымал. Алаң Андрасси даңғылының шығыс соңында, қалалық саябақтың (Városliget) жанында орналасқан. Мұнда Көркем өнер мұражайы мен Өнер сарайы (Műcsarnok) орналасқан. Бұл алаң қазіргі венгр тарихында маңызды рөл атқарды және көптеген саяси оқиғаларға куә болды, мысалы, 1989 жылы Имре Нагдің қайта жерленуі. Көптеген мүсіндерді Лендавадан келген György Zala мүсіншісі жасаған, ал біреуін György Vastagh жасады. Будапештте Сороксар, Бекасмегьер және Ракослигет аудандарында "Героев алаңы" деп аталатын тағы үш алаң бар.
Hősök tere (; ) is one of the major squares in Budapest, Hungary, noted for its iconic Millennium Monument with statues featuring the Seven chieftains of the Magyars and other important Hungarian national leaders, as well as the Memorial Stone of Heroes, often erroneously referred as the Tomb of the Unknown Soldier. The square lies at the outbound end of Andrássy Avenue next to City Park (Városliget). It hosts the Museum of Fine Arts and the Palace of Art (Műcsarnok). The square has played an important part in contemporary Hungarian history and has been a host to many political events, such as the reburial of Imre Nagy in 1989. Most sculptures were made by sculptor György Zala from Lendava, with one made by György Vastagh. In Budapest there are three more squares named Hősök tere, 'Heroes' Square', in the districts or neighbourhoods of Soroksár, Békásmegyer and Rákosliget.
Тарих және болашақ
Hősök tere екі маңызды ғимаратпен қоршалған: сол жақта Көркемсурет мұражайы, ал оң жақта – Өнер сарайы (немесе дәлірек айтқанда, Өнер залы). Екінші жағынан алаң Андрасси даңғылына қарайды, онда алаңға бет бұрыс екі ғимарат орналасқан. Біреуі тұрғын үй, екіншісі – Сербия елшілігі (бұрынғы Югославия елшілігі, онда Имре Нагь 1956 жылы пана тапқан). Батырлар алаңының орталық ерекшелігі және Будапешттің белгілі бір нысаны – Мыңжылдық ескерткіші (Millenáriumi Emlékmű, сондай-ақ Мыңжылдық монументі немесе Мыңжылдық ескерткіші деп те аударылады). Құрылысы 1896 жылы Карпат ойпатындағы венгрлердің мың жылдық жаулап алуы мен 896 жылы венгр мемлекетінің құрылуына арналған мерекелік шара ретінде басталды. Бұл Андрасси даңғылын кеңейту және жаңарту, сондай-ақ Будапешттегі алғашқы метро желісін (Földalatti) салуды қамтитын ірі құрылыс жобасының бір бөлігі болды. Құрылыс көбінесе 1900 жылы аяқталды, осы кезде алаң өз атын алды. Төрт аллегориялық мүсін 1906 жылы қосылды. Ескерткіш негізінен бүгінгідей көрінді (патшалардың мүсіндерін қоспағанда), екі жағындағы мұражайлармен бірге, және сол жылы, 1906 жылы салтанатты түрде ашылды. Ескерткіш алғаш құрылған кезде Венгрия Австро-Венгрия империясының құрамында болғандықтан, колоннаданың сол жағындағы бес орын биліктегі Габсбург әулетінің мүшелеріне арналған. Солдан оңға қарай: Фердинанд I (рельефі: Эгер қамалының қорғанысы); Леопольд I (рельефі: Евгений Савойский Зента шайқасында түріктерді жеңді), Карл III, Мария Тереза (рельефі: Венгрия диетасы 11 қыркүйекте Пресбургте Мария Терезаға қолдау білдірді, "vitam et sanguinem" деп ант етті, 1741 жыл) және Франц Иосиф (рельефі: Гюла Андрасси Франц Иосифті тәж кигізеді). Ескерткіш Екінші дүниежүзілік соғыста зақымданды, қалпына келтірілген кезде Габсбургтер қазіргі кейіпкерлермен ауыстырылды. 1989 жылдың 16 маусымында 250 мың адам алаңда Имре Нагтың тарихи жерлеу рәсіміне жиналды, ол 1958 жылдың маусымында өлім жазасына кесілген еді. Ескерткіштің алдында Батырлардың естелік тасы (Hősök emlékköve) орналасқан – ірі кенотаф, әсем темір тізбекпен оралып, қоршалған. Кенотаф «Халықтың азаттығы мен ұлттық тәуелсіздігі үшін өмірін берген батырлардың естелігіне» арналған. Кейбір нұсқаулықтар оны мазар деп сипаттаса да, ол жерлеу орны емес және қате түрде «Белгісіз сарбаздың мазары» деп аталады. Венгрияда көптеген еуропалық елдерден айырмашылығы, белгісіз сарбаздың мазары жоқ, сондай-ақ соғыста қаза тапқан белгісіз жауынгерлерге арналған ескерткіш те жоқ. Мұнда адам сүйектері жерленбеген, тек мазар сияқты ескерткіштің астында артезиандық құдық бар. Батырлардың естелік тасы алғаш 1929 жылы Венгрияның 1000 жылдық шекарасын қорғағандарға құрмет ретінде орнатылды. Оның мазмұны коммунистік режим үшін саяси жағынан қабылданбағандықтан 1951 жылы алынып тасталды. Қазіргі естелік сол жерде 1956 жылы салынды. Ескерткіштің айналасында қоршау бар, келушілерге кіруге тыйым салынған. Қорғаныс министрлігі тек шетелдік салт өкілдеріне және ресми мемлекеттік шараларға ғана есігін ашады. Кенотафтың артында, бірақ сәндік тізбек ішінде, 1878 жылы Вильмос Зигмонди аяқтаған артезиандық құдық орналасқан жерін көрсететін жалпақ қола тақта орналасқан. Бұл құдық ескерткіштің артындағы Сеченьи термалды моншасына және Непфурдё уағасының Дагалы моншасына сумен қамтамасыз етеді. Құдық 971 метр тереңдікке жетеді және 74 градус Цельсий температурада минутына 831 литр ыстық су шығарады. Батырлар алаңындағы ескерткіштің 90% көшірмесі Шанхайдың жаһандық жұмағында, Шанхайда орналасқан. 1996 жылы ашылғаннан бері ол көбінесе зақымданды және көптеген мүсіндер алынып тасталды.
Мыңжылдық ескерткіші
Ескерткіштің арт жағында екі үйлесімді колоннада орналасқан, әрқайсысында Венгрия тарихының көрнекті тұлғаларын бейнелейтін жеті мүсін бар. Бұл – жартылай шеңберлі аркаларда бейнеленген мемлекет қайраткерлерінің тізімі, әр мүсіннің астындағы рельефтің тақырыбы оның атынан кейін берілген.
Бағананың мүсіндері
Кенотафтың тікелей артында бас періште Жәбірейіл мүсіні орналасқан бағана тұр. Періште оң қолында Мажарстанның алғашқы патшасы Истванның (Истван) киелі тәжін ұстап тұр. Сол қолында періште екі тіреуі бар апостолдық айқыш ұстап тұр, бұл Рим папасы Истванға Мажарстанды христиан дініне өткізуге жасаған еңбегі үшін берген белгі. Венгр тілінде бұл екі жақты крест немесе апостолдық екі жақты крест деп аталады. Бағанның іргесінде Мажарстан халқын Карпат алқабына бастап келген жеті мажар батырының мүсіні орналасқан. Алдыңғы қатарда Венгрия мемлекетінің негізін қалаушы саналатын Арпад тұр. Оның артында Елдод, Онд, Конд, Тас, Хуба және Тохотом (Тетең) батырлары тұр. Бұл тұлғалар туралы тарихи деректер аз сақталған, олардың киімдері мен аттары тарихи нақтылыққа қарағанда көбірек қиялға берілген деп есептеледі.
Сол жақ колоннаданың мүсіндері
Сол жақтағы бағаналы галереяның сыртқы (сол) жиегінде орақ ұстаған ер адам мен тұқым себуші әйел бейнеленген мүсін орналасқан, ол Еңбек пен Әл-жайды көрсетеді. Сол жақтағы бағаналы галереяның ішкі (оң) шетінде жыланды қамшы ретінде пайдаланып, күйме айдап келе жатқан ер адам бейнеленген, ол Соғысты бейнелейді. Габсбург императорларының алғашқы бес мүсіні мен сәйкес рельефтері туралы ақпаратты жоғарыдағы тарих бөлімінен қараңыз.
Оң бағаналы ғимараттың мүсіндері
Оң жақ бағананың ішкі (оң) шетінде бейбітшілікті көрсететін құрма жапырағын ұстаған күймедегі әйел мүсіні орналасқан. Оң жақ бағананың сыртқы (сол) шетінде кішкентай алтын мүсінді ұстаған ер адам мен Білім мен Даңқты бейнелейтін құрма жапырағын ұстаған әйелдің екі бірге қосылған мүсіні орналасқан.