Кіріспе

Химиялық қосылыс

Гипофосфор қышқылы (ГФҚ), немесе фосфин қышқылы – фосфор оксиқышқылы және молекулалық формуласы H3PO2 болатын күшті тотығуға қарсы агент. Бұл түссіз, төмен балқу температуралы қосылыс, су, диоксан және спирттерде жақсы ериді. Бұл қышқылдың формуласы әдетте H3PO2 деп жазылады, бірақ оның монопротондық қасиетін көрсететін HOP(O)H2 – одан да егжей-тегжейлі жазылу түрі. Осы қышқылдан алынған тұздар гипофосфиттер деп аталады. HOP(O)H2, шағын мөлшерде кездесетін HP(OH)2 таутомерімен тепе-теңдікте болады. Кейде шағын таутомерді гипофосфор қышқылы, ал басым таутомерді фосфин қышқылы деп атайды.

Органикалық емес туындылар

Көптеген металл гипофосфит кешендері гипофосфиттердің металл катиондарын қара металлға дейін тотығуға бейімділігіне байланысты тұрақсыз. Бірнеше мысал сипатталған, оның ішінде маңызды никель тұзы [Ni(H2O)6](H2PO2)2.

DEA І тізіміндегі химиялық күйі

Гипофосфор қышқылы элементтік йодты гидроиод қышқылына дейін тотықсыздай алатындықтан, ол эфедрин немесе псевдоэфедриннен метамфетамин жасауға қолданылатын тиімді реагент болып табылады. Осы себепті, АҚШ-тың Есірткі заттарды бақылау басқармасы (DEA) 2001 жылдың 16 қарашасынан бастап гипофосфор қышқылын (және оның тұздарын) І тізімдегі прекурсорлық химикат ретінде белгіледі. Сәйкесінше, АҚШ-та гипофосфор қышқылын немесе оның тұздарын иеленушілер қатаң реттеу шараларына бағынады, оның ішінде тіркеу, есептік жазбаларды жүргізу, хабарлау және импорт/экспорт талаптары, Бақыланатын заттар туралы заңға және 21 CFR §§ 1309 және 1310-ға сәйкес.

Органикалық

Органикалық химияда H3PO2 арендіазоний тұздарын тотықсыздандыру үшін, ArN2+-ды Ar–H-қа айналдыруға қолданылады. Егер амин тобы гипофосфор қышқылының шоғырланған ерітіндісінде диазотталса, арендерден алынып тасталады. Оның қатал тотықсыздандырғыш және оттегіні сіңіретін зат ретінде әрекет ету қабілетіне байланысты, ол кейде Фишер этерификация реакцияларында қосымша ретінде қолданылады, онда түсті қоспалардың түзілуін болдырмайды. Ол фосфин қышқылының туындыларын дайындау үшін пайдаланылады.

Қолданбалар

Гипофосфор қышқылы (және оның тұздары) металл тұздарын таза металлға дейін тотықсыздау үшін қолданылады. Ол әртүрлі өтпелі металдар иондарына (мысалы: Co, Cu, Ag, Mn, Pt) тиімді, бірақ ең көп қолданылатыны никельді тотықсыздау. Осыдан электросыз никельдеу (Ni–P) процесінің негізі құралады, бұл гипофосфиттердің ең ірі өнеркәсіптік қолданылуы болып табылады. Бұл мақсат үшін ол негізінен тұз (натрий гипофосфиті) түрінде қолданылады.