Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Калифорнияның түпкілікті американдықтары тілі
Native American people from Southern California
the language
Купено (немесе Купангаксвичем) – Оңтүстік Калифорнияның түпкілікті американдық тайпасы. Олар дәстүрлі түрде қазіргі Мексика-АҚШ шекарасынан солтүстікке қарай 80 шақырым (50 миль), Оңтүстік Калифорнияның Peninsular Range аймағында өмір сүрген. Купено халқы дәстүрлі түрде Сан-Хосе аңғарындағы Сан-Луис-Рей өзенінің бастауындағы тауларда мекен еткен. Олардың өз тіліндегі атауы – "Купангаксвичем" ("осы жерде ұйықтаған халық"). Олар қазіргі Калифорния штатының Уорнер-Спрингс қаласының солтүстігінде орналасқан Вилакалпа және Купа (немесе Купа) атты екі тәуелсіз ауылда тұрған. Олардың отаны Уорнер-Спрингс маңындағы 79-шы мемлекеттік тас жолымен өтетін аймақтағы Хеншоу көлінің шығысындағы Агуа-Калиентеге дейін созылған. Купено үнді ауылы қазіргі уақытта тасталып кеткен, бірақ оның тарихи маңыздылығының куәліктері сақталған.
The Cupeño (or Kuupangaxwichem) are a Native American tribe of Southern California. They traditionally lived about 50 mile (80 km) inland and 50 mile (80 km) north of the modern day Mexico–United States border in the Peninsular Range of Southern California. The Cupeño people traditionally lived in the mountains in the San José Valley at the headwaters of the San Luis Rey River. Their name in their own language is "Kuupangaxwichem" ("people who slept here"). They lived in two autonomous villages, Wilákalpa and Kúpa (or Cupa), located north of present day Warner Springs, California. Their homelands extended to Agua Caliente, located east of Lake Henshaw in an area now crossed by State Highway 79 near Warner Springs. The Cupeño Indian village site is now abandoned but evidence of its historical importance remains.
Америкалық оккупация
Купеньо тайпасының 1846 жылғы тұрмыс жағдайын бақылағанда, АҚШ Армиясының Инженерлер корпусының бригадалық майоры В. Х. Эмори, үндістердің Уорнердің жеке меншігінде, дербес емес жағдайда ұсталып, оларға жамандық жасалғанын айтты. 1849 жылы Уорнер Мексика үкіметімен байланыс жасағаны үшін американдықтар тарапынан тұтқындалып, Лос-Анджелеске жеткізілді. Оның "Гарра көтерілісі" сәтсіз аяқталып, қоныс аударушылар Гарраны өлімге кесті. Купеньо тайпасы Уорнер мен оның ранчосына шабуыл жасап, бірнеше ғимаратты өртеді. Олар өздерінің Купа елді мекенінде де құрылыстардан айырылды. Уорнер отбасын Лос-Анджелеске жіберді, бірақ басқалардың көмегімен ранчоны басқаруын жалғастырды.
In observing the Cupeño's living conditions in 1846, W. H. Emory, a brevet major with the United States Army Corps of Engineers, described the Indians as being held in a state of serfdom by Warner, and as being ill treated. In 1849, Warner was arrested by the American forces for consorting with the Mexican government and was taken to Los Angeles. His 'Garra Revolt' failed, and the settlers executed Garra. The Cupeño had attacked Warner and his ranch, burning some buildings. They lost structures at their settlement of Kúpa, too. Warner sent his family to Los Angeles, but continued to operate the ranch with the help of others.
Қатаң түрде үйден шығару
Еуропалықтармен байланыс жасағаннан кейін, бірақ жерден қуылмас бұрын, Купено тайпасы Оңтүстік көшпенділер жолымен саяхаттайтын адамдарға және Боттерфилд құрлық поштасының дилижанстарындағы жолаушыларға сүт, мал азысы және қолөнер бұйымдарын сатты. Бұл дилижанстар Уорнердің ранчосында тоқтап, аңғар арқылы өтетін. Әйелдер кесте тігіп, кір жуып, оны ыстық бұлақта жуатын. Ерлер ағаштан мүсін жасап, жылқыларға жабдықтар, яғни қымыздықтар жасап шығаратын. Олар сондай-ақ мал өсіріп, жер жыртып егін екті. 1880 жылы көптеген соттар мен қарсы соттардан кейін, еуропалық америкалық Джон Г. Дауни Уорнер ранчосының басты бөлігіне толық құқық иеленді. 1892 жылы Калифорнияның бұрынғы губернаторы және 1880 жылдан бері ранчо иесі Дауни Купено тайпасын ранчодан шығару процесін бастады. Сот процестері 1903 жылға дейін жалғасты, сонда Баркерге қарсы Харви ісінде сот Купено тайпасына қарсы шешім шығарды. АҚШ үкіметі Купено тайпасына жаңа жер сатып алуды ұсынды, бірақ олар бас тартты. 1903 жылы Агуа Калиентедегі Купено тайпасының басшысы Сесилио Блэктот былай деді: "Егер бізге әлемдегі ең жақсы жерді берсеңіз де, ол осы жердей құнды болмайды. Бұл біздің үйіміз. Біз осы жерде тудық, әкелеріміз де осы жерде жерленген".
Following European contact but prior to the time of their eviction, the Cupeños sold milk, fodder, and craftwork to travelers on the Southern Immigrant Trail and passengers on the stagecoaches of the Butterfield Overland Mail, that stopped at Warner's Ranch and passed through the valley. The women made lace and took in laundry, which they washed in the hot springs. The men carved wood and manufactured saddle pads for horses. They also raised cattle and cultivated of land. In 1880, after numerous suits and countersuits, European American John G. Downey acquired all titles to the main portion of Warner's Ranch. In 1892, Downey, the former governor of California and owner of the ranch since 1880, began proceedings to evict the Cupeño from the ranch property. Legal proceedings continued until 1903, when the court ruled in Barker v. Harvey against the Cupeño. The United States government offered to buy new land for the Cupeño, but they refused. In 1903, Cecilio Blacktooth, Cupeño chief at Agua Caliente, said: "If you give us the best place in the world, it is not as good as this. This is our home. We cannot live anywhere else; we were born here, and our fathers are buried here."
Кюпено көз жасының соқпағы
1903 жылғы 13 мамырда Купа үндістері 121 километр (75 миль) қашықтықтағы Сан-Луис-Рей өзені бойындағы Калифорния штатының Пала қаласына көшіруге мәжбүр болды. Пала резервациясына жасалған мәжбүрлі көшіруге "Пуэрта-ла-Крус және Ла-Пуэртадағы Луисено ауылдары, сондай-ақ Матагуай, Сан-Хосе және Сан-Фелипедегі Кумейяай ауылдары" да кірді. Тарихшы Фил Бриганди бұл оқиғаны "75 жыл бұрын басталган мәжбүрлі көшіру саясатын аяқтаған, АҚШ-тағы соңғы үндістерді көшіру" деп сипаттады.
On May 13, 1903, the Cupa Indians were forced to move 75 mile (121 km) away, to Pala, California on the San Luis Rey River The forced relocation to the Pala reservation also included "the Luiseño villages at Puerta la Cruz and La Puerta, and the Kumeyaay villages at Mataguay, San José, and San Felipe." It was described by historian Phil Brigandi as "the last of Indian 'removals' in the United States, ending a federal policy of forced relocations that had begun 75 years earlier.
Реакциялар
Алып кетілген күні таңертең, он бір жастағы Россинда Ноласкез Купадағы соңғы таңертеңін еске алды. Купено тайпасына ағылшын тілінде бұйрықтар айқайланды: "Біз қатты қорқыдық. Оның не десекенін түсінбедік. Не болып жатқанын білмедік. Қарлы-қарттардың әрең жүгіріп бара жатқанын көрдік. Біз де қорқып жыладық." Ол сол таңертең мысықтарын қалып қоймауға тырысқанын еске алады, және оларды таба алды.
On the morning of the removal Roscinda Nolásquez, who was eleven years old at the time, recalled the last morning at Cupa. Orders were shouted in English at the Cupeño: “We were so scared. We didn’t know what he was saying. We didn’t know what was going on. We saw old people running back and forth. We cried, too, because we were afraid.” She recalls that morning trying to ensure that her cats would not be left behind, which she managed to find.
Тіл
Купено тілі Купан тобына жатады, оған Кахуилла және Луисено тілдері кіреді. Бұл топтастыру – Уто-ацтек тілдер отбасының Такик тармағына жатады. Қазіргі кезде бұл тіл жойылып кеткен деп есептеледі. 1994 жылы тіл білімі маманы Леанн Хинтон Купено тілін әлі де бір-бес адамның сөйлейтінін болжады, ал 1990 жылғы АҚШ халық санағында тоғыз адам осы тілді сөйлейтінін айтқан. Тілді оқытуға арналған материалдар бар және жастар Купено тілінде ән айтуды, әсіресе Құс Әндерін үйренуде.
The Cupeño language belongs to the Cupan group, which includes the Cahuilla and Luiseño languages. This grouping is of the Takic branch within the Uto Aztecan family of languages. The language today is widely regarded as being extinct. In 1994, linguist Leanne Hinton estimated one to five people still spoke Cupeño, and nine people in the 1990 US census said they spoke the language. Educational materials for the language exist and young people still learn to sing in Cupeño, particularly Bird Songs.