Кіріспе

IB ісі (IB affären) – швед қарулы күштеріндегі IB құпия шведтік барлау агенттігінің заңсыз тыңшылық операцияларын ашыққа шығару. Агенттіктің басты екі мақсаты – шетелдік барлау агенттіктерімен байланыс орнату және коммунистер мен елге қауіп деп саналған басқа да адамдар туралы ақпарат жинау болды.

Тарих

IB атауының мағынасы нақты белгісіз. Ол көбінесе Informationsbyrån (Ақпарат бюросы, Мағлұмат кеңсесі) немесе Insamling Birger ([Мағлұмат] жинақтаушы Бигер, оның директоры Бигер Элмердің есімімен) деген сөздердің қысқартылуы деп айтылады. Алайда, бұл тек болжам ғана, және ешқайсысы да ұйым ішінде кеңінен қолданылмаған. IB-ді ашуға себеп болған негізгі тұлғалар – журналистер Ян Гийлу мен Питер Братт және олардың бастапқы көзі Хокан Исаксон. Екі журналист 1973 жылғы 3 мамырда «Folket i Bild/Kulturfront» солшыл журналында өздерінің зерттеулерін жариялады. Олардың ашқан мәліметтері мынадай болды: Швецияда IB деп аталатын, ресми мәртебесі жоқ құпия барлау қызметі бар еді. Оның директоры Биргер Элмер тікелей кабинет деңгейіндегі негізгі тұлғаларға, ең алдымен қорғаныс министрі Свен Андерссон мен премьер-министр Олоф Палмеге есеп берді. Риксдаг оның қызметінен хабарсыз болды. Солшыл көзқарастағы адамдар бақыланып, тіркелді. IB агенттері шведтік солшыл ұйымдарға еніп, кейде оларды қылмыстық әрекеттерге итермелеуге тырысты. Шетелде швед тыңшылары жұмыс істеді. IB тыңшылары Стокгольмдегі Мысыр мен Алжир елшіліктеріне еніп, оларды қарақылдады. IB ресми шведтік бейтараптық сыртқы саясатына қайшы, Орталық барлау агенттігімен (ЦРУ) және Шин Бетпен тығыз байланыс орнатты. «Folket i Bild/Kulturfront» журналының келесі сандарында екеуі IB-дің тағы да бірнеше қызметін ашып, FNL-ді қолдаған шведтік қозғалысқа енген адаммен сұхбаттасты. Ол кезде FNL қолдау желісі радикалды пікірдің тірегі болды және басқа да нәрселермен қатар Иорданиядағы палестиналық партизандық лагерьлерін аралады. Бұл адам IB-де жұмыс істеген және кейіннен IB Израильдің қауіпсіздік қызметіне жіберген деп саналатын есептерді дайындаған. Нәтижесінде лагерьлер бомбаланды. Гуннар Экберг сұхбатында IB-ден бас тартқанын айтты, бірақ шындығында ол әлі де ұйым үшін жұмыс істеп жүрген. Бұл мәселе «FiB/Kulturfront» журналының келесі нөмірлерінде жарияланды, бірақ сол кезде Экберг жасырынған. Швед билігі оны сотқа тарту үшін таба алмады. 2009 жылы ол IB-де өткен жылдары туралы автобиография жариялады, онда Гийлуды фактілерді бұрмалағаны үшін, палестиналық жауынгерлік топтарға (әсіресе Палестинаны азат ету халық фронты мен Палестинаны азат ету демократиялық фронты) қатысқаны үшін және КГБ-де жұмыс істегені үшін сынады. Сондай-ақ, IB бақылаған топтар мен адамдардың арасында кең таралған террористік байланыстар бар екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ өзінің ашыққа шығуына дейін IB-ден Мосадқа, Израильдің барлау қызметіне ауысқанын растады. Гийлу алғашқы мақаласында IB директорын осы себептермен кісі өлтіруде айыптаған. Сол нөмірде Александрия портының қауіпсіздігі туралы есептерді өткізген швед теңіз капитаны туралы да мәлімделді (яғни IB ізраилдіктермен ақпарат алмасып жатқанын көрсетеді), сондай-ақ IB-нің бұйрығымен Мысырдағы бомбалау нысаналарын барлаған әйел туралы әңгіме жарияланды. Журнал IB-нің бұрынғы қызметкері Хокан Исаксоннан алған мәліметтерді жариялады, ол IB екі саяси ұйымның кеңсесіне: FNL топтарына, солтүстік вьетнамдық ұйымға және Швеция коммунистік партиясына, маоистік саяси партияға кіргенін мәлімдеді. Бұл мәселе Иордания азаматы мен азаматтығы жоқ адамға қатысты. Соңғы жағдайда тыңдау құрылғысы орнатылды. Осы ақпараттан кейін қорғаныс министрі IB Швециядан тыс жерде тыңдау жұмыстарын жүргізгенін және Швециядағы ұйымдарға, соның ішінде тыңдау құрылғыларын орнату арқылы енгенін мойындады. 1974 жылы IB Финляндияда кең агенттер желісін құрғаны туралы дәлелдер келтірілді, оның ішінде Финляндияның сыртқы істер министрі Вяйно Лескинен де бар еді. Бұл желінің негізгі міндеті КСРО туралы ақпарат жинау болды. IB Финляндияның қауіпсіздік барлау қызметімен байланыс жасамады, өйткені оған кеңестік агенттер енген деп саналды.

Үкіметтің жауабы

1973 жылдың қараша айында премьер-министр Олоф Палме ИБ мен Социал-демократтар арасындағы байланыс бар екенін жоққа шығарды. Бірақ, бұрынғы қауіпсіздік қызметінің бастығы П. Г. Винге жазған естеліктерде Биргер Элмер Палмемен тұрақты түрде байланыста болған және есептерін Социал-демократиялық партия хатшысы Свен Андерссонға үнемі жіберген. Қорғаныс министрі Свен Андерссон Швецияның шетелде тыңшылары бар екенін жоққа шығарды. Ол сондай-ақ ИБ-нің қарақшылыққа және азаматтардың саяси көзқарастарын құжаттауға қатысқандығын жоққа шығарды.

Құқықтық салдарлар мен тергеулер

Ян Гиллоу, Питер Братт, Хокан Исаксон және фотограф Ове Холмквист 1973 жылғы 22 қазанда Швеция қауіпсіздік қызметімен тыңшылық күдігімен тұтқындалды. 1974 жылғы 4 қаңтарда әрқайсысы 1 жылға бас бостандығынан айырылды. Братт пен Гиллоу екеуі де тыңшылық жасағаны үшін кінәлі деп танылды; Исаксон тыңшылық жасағаны және тыңшылыққа көмектескені үшін кінәлі деп танылды. Апелляциядан кейін Гиллоудың жазасы 10 айға қысқартылды. Швеция Жоғарғы Соты бұл істі қарастырмады. Парламенттік Омбудсмен IB ұйымын тергеді, бірақ олар заң бұзбағанын анықтады. Солшылдар ұйымына басып кіру туралы Омбудсмен IB қызметкерлері кілт немесе құлыпты ашып кіргендіктен және ештеңе ұрламағандықтан, бұл қылмыс емес деп мәлімдеді. 2002 жылы IB-нің қызметі туралы "Мемлекеттің қауіпсіздігі және жеке өмірге қатысты құқықтар" (Rikets säkerhet och den personliga integriteten) атты кең ауқымды қоғамдық есеп жарияланды. Бұл есеп істің мән-жайларын нақтылады, бірақ заңдық салдары болмады. Бүгінгі күнге дейін IB-нің ешбір мүшесіне де, сондай-ақ ешбір саясаткерге немесе мемлекеттік қызметкерге де айып тағылмады, конституциялық емес және қылмыстық әрекеттер кеңінен таралғанына қарамастан.