Кіріспе
Гавайидегі жабық саябақ және 1999 жылы оқиға болған жер. Сакрад Фоллс мемлекеттік паркі (гавай тілінде дәстүрлі түрде Калиууа деп аталады) – Гавай аралы Оахудың солтүстік жағалауындағы Хауула қаласында орналасқан жабық мемлекеттік парк. 1999 жылы Аналар күнінде болған тас құлаудан бері жабық. Паркке рұқсатсыз кіргендерге ауыр айып салынса да, саяхатшылар паркке енуді жалғастыруда. Парк Калуануи шатқалы мен оның соңындағы сарқырамаларды қамтиды. Бұл – вахи пана.
Sacred Falls State Park (traditionally named Kaliuwaa in Hawaiian) is a closed state park located in Hauʻula on the North Shore of the Hawaiian island of Oʻahu. It has been closed since the rockfall that occurred on Mother's Day in 1999. Although people caught entering the park are subject to hefty fines, hikers continue to trespass into the park. The park encompasses Kaluanui gulch and the waterfalls at its end. It is a wahi pana
Анықтама
Калиуваа, сондай-ақ қасиетті шарлауықтар деп те аталады, бұл аңғар, тік жартастар, өзендер мен шарлауықтар (қасиетті шарлауықтар), Оаху аралының Хауула қаласына жақын Калуануи орналасқан жерде. Шарлауықтан төменде жартаста ойылып жасалған, шұңқыр тәрізді жер бар. Сол жерде шошқа басты құдай Камапуаа отбасы мүшелерінің жауларынан қашуы үшін жартасқа сүйеніп, олардың денесінен жоғары көтерілуіне көмектескен деп есептеледі. Өзен мен аңғар да Калуануи деп аталады. Гавайи аңыздарына сәйкес, Камапуаа өршілдігімен белгілі болған. Камапуаа Коолау аймақтарының билеушілерінен жиі құс ұрлап, Олопананың қарауындағы картоп пен таро егістіктерін қиратқан. Аңыз бойынша, Олопана әскерімен Камапуааға қарсы күресу үшін Калиувааға аттанған. Олопана және оның әскері Калуануидің жағалауына жеткенде, жартылай құдай Калиуваа аңғарындағы әжесі Камаунуанихоның үйінің жанындағы жартасқа жатып демалып жатқан. Олопана әскерінің бірнеше адамы оны тапқаннан кейін, Камапуаа олармен бірге келеді. Камапуаа әжесінен қашықтап, оның осындай зорлық-зомбылық пен қырғынды көргісі келмейтінін, сондай-ақ Олопана әскерінің басты бөлігіне жақын болғанда, ол әскердің көп бөлігін жоқ қылған. Олопана мен оның бірнеше серігі қашып құтыла алды, бірақ кейін үлкен әскермен қайта оралды. Калиуваа шарлауының орналасқан жеріне, Калиуваа аңғарына дейін Камапуаа әжесі мен халқын алып, аңғардың үстіндегі, қол жеткізуге қиын жоғары жазықтарға қауіпсіздік табу үшін жетектеп әкелді. Мұны істеу үшін Камапуаа шошқаға айналып, арқасын шарлауықтың тік бетіне тіреп, халқын және әжесін арқасына мінгізіп, денесін ұзартып, оларды аңғардың жоғары жазықтарына көтерді. Аңғарда екі ойыс бар, олардың жартылай құдай денесінің қабырғаларға қысым жасауынан пайда болған деп есептеледі. Бұл ойыстар екі қайыққа ұқсайды, тік тұрғандай көрінеді, сондықтан оған Калиуваа (лиу – дайын, wa‘a – қайық) деген ат берілді.
Дәстүрлі орналасқан жері
Калиуа‘а қазіргі Хау‘ула деп аталатын жерде орналасқанымен, дәстүрлі түрде Калуануи деп аталатын ахупуа‘а, яғни Гавайи ауданының үшінші деңгейінде жатқан. Гавайиде дәстүрлі түрде төрт негізгі деңгейлі аудандар немесе жер бөлімдерінен тұратын округтік жүйе болған. Бірінші деңгей және ең ірі жер бөлімі – “мокупуни”, ол “арал” деп аударылады. Калиуа‘а О‘аху аралындағы мокупуниде орналасқан. Екінші деңгей және келесі жер бөлімі – “моку”, ол шамамен “аудан” деп аударылады. О‘ахуда 6 моку бар. О‘аху мокулары: Кона, Ко‘олаулоа, Ко‘олаупоко, Вахиава, Вай‘анае және ‘Эва. Калиуа‘а Ко‘олаулоа мокуында орналасқан. Үшінші деңгейлі жер бөлімі – “ахупуа‘а”, ол таудан теңізге дейінгі жер суып, ежелгі дәстүрлі Гавайи кезеңінде толыққанды өмір сүруге қажетті барлық ресурстарды қамтитын жер тілкесінен тұрады. Әр моку бірнеше ахупуа‘адан тұрады. Мысалы, Ко‘олаулоа ахупуа‘асы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Кеахуохапу‘у, Пūпūкеа, Паумалу, Пеапуэо, Каунала, ‘Ōпана, Кавела, Ханака‘ое, Кахуку/Ахаману, Кеана, Малаекахана, Лā‘иеваи, Ланилоа, Лā‘иемало‘о, Каипапа‘у, Хау‘ула, Ланакила, Макао, Капака, Калуануи, Пуналу‘у/Моа‘е, Кахана/‘Āхиу, Ка‘а‘ава/Холопали және Ка‘ō‘ио ахупуа‘аларын қамтиды. Калиуа‘а дәстүрлі түрде Калуануи ахупуа‘асына жатады. Соңғы деңгей және ең кішкентай жер бөлімі – “‘или”. Ахупуа‘а ішінде көптеген ‘илилер бар, ал кейде ‘илиден де кішкентай жер бөлімдері кездеседі. Жердің соңғы бөлінісі қалалар, қауымдар және шағын аудандар арқылы жақсы түсініледі. Калиуа‘аға жататын Ко‘олаулоа мокуы терең аңғарларымен және тар жағалауымен ерекшеленеді. Бұл дәстүрлі Гавайи ауданының солтүстік жартысы төменгі таулармен шектелгендіктен, салыстырмалы түрде құрғақ климатқа ие. Дегенмен, Ко‘олаулоаның солтүстік жартысындағы бұлақтар еуропалықтар келгенге дейін Гавайи халқына көптеген су шаруашылығы және ауыл шаруашылығы террасаларын салуға мүмкіндік берген. Ко‘олаулоа ауданының оңтүстік жартысындағы ылғалды желдер тік жартастарға соғылып, жаңбырға айналып, үлкен өзендерді толықтырады. Калуануи сияқты, Калиуа‘аның да ағындары еуропалықтар келгенге дейін Гавайи халқына Калуануи, Пуналу‘у, Кахана және Ка‘а‘ава аймақтарында кең ауыл шаруашылығы және су шаруашылығы террасаларын салуға мүмкіндік берген. Ко‘олаулоа мокуының бұлақтары, өзендері, бассейндері, егіншілігі мен су шаруашылығы, әсіресе Калуануи ахупуа‘асы, тік жартастарымен және жаңбырлы ауа райымен қатар көптеген әйгілі аңыздар мен фольклорға негіз болған. Мұндай аңыздар мен фольклордың ең танымал мысалы – атақты жартылай құдай Кампуа‘а туралы әңгімелер. Калуануи ахупуа‘асының айналасында, сондай-ақ Гавайи аралының мокупуниінің көптеген жерлері Кампуа‘амен және Олопана басшысымен болған қақтығыстарынан тыс өмірімен байланысты.
Тас құлаудан жол жабылады
1999 жылы 9 мамырда сарқыраманың жанындағы тас құлаудан сегіз адам (туристер мен жергілікті тұрғындар) қаза тауып, кем дегенде 30 адам жарақат алғанға дейін, Сакралллс шарлауығында жиырмадан астам оқиға тіркелді, оларда адамдар қаза тауып немесе жарақаттанды. Алғашқы көмекшілер құрбандарды саябақтан 3,5 шақырымдай (2.2 миль) қашықтыққа алып шықты. Паркті ресми түрде жабуға себеп болған тас құлаудың нақты себебі анықталмады, бірақ паркті мәңгілікке жабу туралы шешімге бірнеше фактор әсер етті. Калуануи шатқалының қабырғалары Калуауа шарлауығының алабына дейін тас құлаудың көптеген белгілерін көрсетіп тұр. Мұндай шатқалдардың қабырғалары көбінесе жұқа саңырауқұлақ/лишай қабаттары немесе тығыз бұталар сияқты өсімдіктермен жабылады, ал ашық жаңа тау жыныстары тас құлау болған жерлерді көрсетеді. Голден-Колорадодағы USGS Геологиялық қауіптер тобының екі маманы 9 мамырдағы оқиғаға салыстырмалы түрде жақын уақытта болған көптеген тас жарақаттарын, сондай-ақ көптеген ескі жарақаттарды анықтады. Геологтардың зерттеулері 9 мамырдағы Сакрад-Фолс тас құлауының көлемі мен пішіні әдеттегідей болғанын, ал шатқал қабырғаларындағы жарақаттардың салдарынан тұрақтылықтың төмендеуі болашақта тағы да тас құлауларға әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Аңғарда көптеген тас құлау шөгінділері бар екенін, аңғардың ені шамамен 15-30 метр (50-100 фут) болатынын және беткейдің құрамы жанартаулық тау жыныстарынан тұратынын, олар қатты тозуға ұшырайтынын ескере отырып, биолог Сакрад Фолс штаттық саябағының ұзақ мерзімді перспективада тас құлау қауіптеріне ұшырауы мүмкін деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, тік және тар шатқалдық орта тас құлауды азайтудың дәстүрлі әдістерін қолдануға мүмкіндік бермейді. Оаху қаласының мэрі паркті мәңгілікке жабу туралы шешім қабылдады.
Кіруге тыйым салынған
Мемлекеттік қызметкерлер келушілерді жабық саябаққа заңсыз кіруден қайтару үшін көптеген тактикаларды қолданады, бірақ көптеген адамдар қауіпті де, ескертулерді де назарға алмай, адамдарға "өз жауапкершілігінде" баруға рұқсат беру керек дейді, ал басқалары қауіпті мойындайды. Бірінші көмек көрсетушілерге және халыққа қауіп туғызғандықтан, Гавайи Жер және табиғи ресурстар департаментінің Қорғау және ресурстар жөніндегі бөлімі (DOCARE) жабық саябаққа заңсыз кіргені үшін алғашқы рет бұзушылыққа 2500 доллар, екінші рет бұзушылыққа 5000 доллар және үшінші рет бұзушылыққа 10000 доллар айыппұл салып қатаң түрде орындап жатыр. Саябақ кіреберісінде орналасқан белгілерде QR коды бар, ол смартфон қолданушыларына арналған, олар QR кодын сканерлеп, мобильді құрылғыларында осы орналасқан жер туралы толық ақпаратты көрсететін бейнеге қол жеткізе алады.