Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы қоғамдық аквариумды 20 миллионнан астам адам тамашалаған, ал жиырма миллионшы келуші 2013 жылдың наурыз айында болды. Аквариум тұрақты түрде елдегі үздік қоғамдық аквариумдардың қатарында саналады.

Теңізге саяхат

Океан сапары, биіктігі он қабатты ғимаратқа тең 60 000 шаршы фут көлемді құрылым 2005 жылы ашылды және "Сүйексіз сұлулар" мен "Желли: Тірі өнер" галереяларын қамтиды. Бұл галереяларда кораллдар, медузалар, сепиялар, алып Тынық мұхитының осьтібас шағалалары және жапондық жәндік крабтары сияқты омыртқасыздар көрсетіледі. "Желли: Тірі өнер" көрмесі жақын орналасқан Hunter Museum of American Art мұражайымен бірлесіп ұйымдастырылған, онда медузалармен қатар айналмалы көркем шыны экспонаттары да қойылған. Сондай-ақ, аквариумда IMAX 3D кинотеатры жұмыс істейді.

Жоспарлау және дамыту

Теннесси аквариумы Чаттануга қаласының орталық бөлігін қайта дамытудың маңызды факторы ретінде жобаланған, қаланы Теннесси өзенімен қайта байланыстыруға арналған. 1980-жылдардың басында Чаттанугадағы Линдхерст қоры деиндустриализация және халық азаюының салдарынан қиын жағдайға түскен қалада жаңаруды қолдау үшін бірқатар бастамаларды қаржыландырды. 1981 жылы Теннесси университетінің қала құрылысы бағдарламасы Линдхерсттен қаржы алып, студенттерге қала құрылысы саласында тәжірибе алуға мүмкіндік беру үшін Чаттанугада Қалалық дизайн студиясын құрды. Бұл 1982 жылы студенттер көрмесінде аквариум жобасы туралы алғашқы рет айтылуына әкелді, онда олар Чаттануга қаласының орталығы мен оған жақын жатқан өзен жағалауы үшін «қалалық дизайн құрылымы» деп сипаттады. Lyndhurst қаржылаған тағы бір жоба – Мокасин Бенд Топтары 1982 жылы Чаттануга қаласы мен Гамильтон округімен бірлесіп Теннесси өзенінің солтүстігіндегі Мокасин Бенд археологиялық ескерткішінің мүмкіндіктерін зерттеу үшін құрылды, бірақ оның мақсатын кеңейтіп, қаланың 35 шақырымдық өзен жағалауын қамтыды. 1985 жылы аяқталған оның Теннесси өзен саябағының бас жоспарында өзен жағалауында аквариум салу ұсынысы да болды. Аквариум жоспарына Vision 2000 да қолдау көрсетті, бұл 1984 жылы Чаттануга Венчурінің басшылығымен жүргізілген қоғамдық көрегендік процесі болды және қала үшін қойылған қырық мақсаттың бірі ретінде қарастырылды. Саябаққа мемлекеттік қаражат бөлінді, бірақ аквариумды салуға қажетті 45 миллион доллар жеке қаражат есебінен жиналды. Линдхерст қорының төрағасы Джон Т. Луптон қордан 10 миллион доллар, жеке қаражатынан 11 миллион доллар, сондай-ақ басқа демеушілерден қаражат жинады. Жоспарлау кезінде тұщы су ортасына назар аудару туралы шешім қабылданды, себебі қатысушылар дәстүрлі тұзды су экспонаттарын ұсынатын аквариумға ақша жинау қиын болады және көптеген адамдар оны көру үшін Чаттанугаға бармайды деп ойлады. Салынған ғимарат тік бойымен құрылған, судың Теннесси өзені жүйесі арқылы таулардан теңізге қарай қозғалу тақырыбын көрсетеді. Аппалачи және Миссисипи дельтасының құрлықтағы ортасын бейнелейтін екі тірі орман ғимараттың жоғарғы қабатында орналасқан және көкжиектер арқылы жарықтандырылған, ал су астындағы орталар ғимараттың қараңғы, көп қабатты орталық «каньонынан» көріледі немесе оған қол жеткізіледі. Ғимараттың сыртқы жағы экспонаттардың мазмұнын қабырғаларына орнатылған Теннесси өзені аңғарының тарихының 53 рельефтік бейнесі арқылы нығайтады. Росс Лэндинг паркінің маңындағы алаңда әртүрлі өсімдіктер мен төселген жолдар Чаттануганың тарихын көрсетеді. Парк арқылы ағып жатқан өзен келушілерді қаланың тарихымен таныстырады, он сегізінші және тоғызыншы ғасырлардағы Чероки елді мекенінен бастап, қазіргі Чаттануга қаласының орталығына қарай жетелейді. Құрылыс 1988 жылдың қараша айында басталды және аквариум 1992 жылдың 1 мамырында жұртшылыққа ашылды. Кейбір сарапшылар Чаттануганың қоғамдық аквариумдарға құмарлықтың құрбаны болғанын және оның экономикалық әсерін дұрыс бағаламағанын күмәнданды. Алайда, аквариум бастапқыда сәтті болды. 1992 жылдың тамыз айының соңына қарай аквариумға 650 мың адам келді, ал 1993 жылдың мамыр айының соңына қарай 1,5 миллионнан астам адам барып қайтты. Бұл идеялардың ешқайсысы да дамытылмады. 1995 жылы аквариум Росс Лэндинг паркіне жақын жерде 14 миллион долларлық IMAX орталығының құрылысын бастады, онда білім беру орталығы мен кеңселер, сондай-ақ IMAX театры орналасқан. Бұл кеңейту 1996 жылы ашылды. Бірінші он жылдығында аквариум тұрақты экспонаттардың бастапқы дизайнын жақсартуға және жетілдіруге бағытталды, сондай-ақ 1998 жылы «Медузалар: тереңдіктің көлеңкелері» және 2000 жылы «У: әдемі қауіп» атты екі уақытша көрмені ұсынды. Алайда, 2000-жылдардың басында сарапшылар АҚШ-та «аквариумдардың көптігі» туралы ескертті, себебі 1993 жылдан 2003 жылға дейін елде аккредиттелген мемлекеттік аквариумдардың саны 26-дан 40-қа дейін өсті, ал аквариумдарға келушілердің жалпы саны осы кезеңде тек 23%-ға ғана өсті. Аквариум кеңейту үшін қажетті 30 миллион долларды 10 миллион долларлық облигация және 21 ғасырлық Уотерфронт науқаны аясында жиналған 20 миллион доллардың есебінен жинады, оған жеке демеушілерден түскен қаражат, федералды және мемлекеттік қаражат, сондай-ақ қонақ үй/тұрақ салығынан түскен қаражат кірді. Кеңейту жұмыстары 2003 жылдың 3 сәуірінде басталды, ал Ocean Journey 2005 жылдың 29 сәуірінде ашылды. 21 ғасырлық Уотерфронт жаңа ғимаратты River Journey және Росс Лэндинг паркімен біріктірді, Чаттануганың ерте тарихының тақырыбын сақтап, The Passage атты интерактивтік қоғамдық өнер орнатылымын орналастырды, ол Чаттанугадағы Жасық жолының басталу орнын көрсетеді.

Экономикалық және қоғамдық әсері

Теннесси аквариумы – қонақүйлер, мейрамханалар және ойын-сауық орындары жұмысын бастамас бұрын, Чаттануга қаласының орталық бөлігін жаңғырту жоспарларының алғашқы қадамы болды. Қоғамдық лидерлер оны қала тұрғындарының орталық және өзен жағалауындағы аудандарға деген көзқарасын жақсартуға, сондай-ақ туристерді тартуға ықпал еткен деп санайды. Аквариумның экономикалық әсерінің алғашқы бағалаулары жергілікті экономикаға тікелей және жанама түрде 750 миллион доллар көмектесетінін көрсетті; 2012 жылға қарай Чаттануганың орталық бөлігіне 2 миллиард доллардан астам қосымша инвестиция тартылды, ал аквариум осы қайта құру процесінің басты тірегі ретінде мойындалды. Теннесси университетінің тұрақты бизнес және даму орталығы аквариум үшін жүргізген 2014 жылғы зерттеуде оның жылдық экономикалық әсері шамамен 101,3 миллион доллар және барлығы 1000-нан астам жұмыс орны құрасты деген қорытынды жасалды. 1990 жылдары «әлемдік деңгейдегі» аквариумды дамыту экономикалық қиын жағдайдағы қала үшін үміт сыйып, азаматтық жақсартулар жасау үшін бірігуге қабілетті екенін көрсетті. Бірақ кейбір сарапшылар аквариумның атқаратын «жерді жақсарту» жұмысы осы мәселені одан әрі ушықтырғанын айтады.

Қорғау және зерттеу

1992 жылы ашылғаннан бері ғылыми зерттеулер мен табиғатты қорғау шаралары аквариумның жұмысының маңызды бөлігі болып келген. Оның ғылыми бөлімі 1994 жылы құрылды.

Теннесси аквариумдық қорғау институты

1996 жылы аквариум зерттеу және қорғау бөлімін құрды, қазір ол Теннесси аквариумының қорғау институты (TNACI) деп аталады. Оның миссиясы – АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы су жануарлары мен олардың мекендеу орындарын қорғау. TNACI бастапқыда Оңтүстік-шығыс су зерттеу институты (SARI) ретінде құрылды және Теннесси аквариумы, Теннесси университеті (Чаттанугада) және Теннесси өзенінің шатқалының қоры арасындағы бірлескен жоба болды. 2002 жылы ол Теннесси аквариумының зерттеу институты (TNARI) болып өзгерді, ал 2011 жылы қорғау миссиясын күшейту үшін Теннесси аквариумының қорғау институты деп қайта аталды. 1999 мен 2011 жылдар аралығында институт Грузия штатының Кохутта қаласында орналасқан. Содан бері оның жұмыс кеңістігі Кохуттадағы өсіру орталығымен, Чаттанугадағы аквариумдағы және жануарларды күту орталығындағы басқа да жұмыстарға бөлінді. 2015 жылдың қазан айында TNACI жаңа ғимарат салуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Институт директоры Анна Джордж бұл ғимаратты зерттеу және білім беру үшін «таза су далалық станциясы» деп сипаттады. Бұл жаңа станция Теннесси өзенінің солтүстік жағалауындағы Бейлор мектебінің аумағында салынады. 4,5 миллион долларлық жобаның 2016 жылдың күзінде аяқталуы күтілуде. 2000 жылдан бері TNACI Теннесси өзенінің көл шағасын қалпына келтіру бағдарламасы – Теннесси өзенінің көл шағасы жұмыс тобының жұмысына қатысып келеді. 1961 жылы Теннесси өзенінде жойылып кеткен деп жарияланған көл шағасының табиғи популяциясын қайта орнату үшін TNACI Үлкен көлдерден жұмыртқа жинап, оларды Грузияда жарыққа шығарып, Теннесси аквариумында өзенге жіберуге жеткілікті өлшемге дейін өсіреді. 2015 жылдың қазанына дейін 180 000-нан астам шаға босатылды және олардың Теннесси өзенінің Ноксвилл (Теннесси штаты) мен Кентукки көлі арасындағы барлық бөлігінде кездесетіні туралы хабарлар түсті. Кейбір балықтарға іздеу құрылғылары орнатылды, бұл популяцияны бақылаудың қосымша тәсілін қамтамасыз етеді. Бұл құрылғыларға қабылдағыштармен анықталатын акустикалық құрылғылар және River Gorge Explorer кемесіндегі мобильді қабылдағыш кіреді. Бағдарлама ең ескі босатылған балықтар көбейетін жасқа жеткенге дейін, шамамен 20 жылға дейін жалғасады деп жоспарлануда. TNACI Барренс топминноу жұмыс тобымен де жұмыс істейді, ол Теннесси штатының орталық бөлігіндегі Барренс жазығы аймағындағы жер иелерімен бірлесіп осы балықтың 15 тарихи популяциясын қалпына келтіруге тырысады, осылайша оның жойылу қаупін болдырмақ. 2013 жылы TNACI оңтүстік Аппалачи бұлақ алабының тұтқында өсірілген бұлақ алабын қалпына келтіру және бақылау бағдарламасын бастады. Бұл балықтар климаттың өзгеруінен және жаңадан келген түрлердің бәсекесінен зардап шекті. Бағдарлама қолайлы өзендер мен ағыстарда оларды қалпына келтіруге бағытталған. Институт сондай-ақ тіршілік ортасын қалпына келтіру жобаларына қатысады, соның ішінде жеке меншіктегі Колвард бұлағын қалпына келтіру (Далтон, Грузия), ол жойылу қаупіндегі суық сулы дартерге тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. TNACI-дің басқа да жобаларына балық түрлерінің (көк шаңшы, жалын шаңшы, лавр дакисі және Конасауга логперші) сақтау генетикасы бойынша зерттеулер, сондай-ақ 62 су жануарларының қазіргі және тарихи орналасқан жерлері туралы ақпаратты жинақтайтын тұщы су ақпараттық желісін (FIN) әзірлеу кіреді.

Қалқандарды қорғау

Аквариумның құрлықаяндар мен тасбақалар коллекциясында 75-тен астам түрді қамтитын 500-ден астам жеке дарақ бар. 1993 жылы Теннесси аквариумының зерттеушілері Теннесси университетінің Мартиндегі зерттеушілерімен бірлесіп, Рильфут көліндегі тасбақалар популяциясын үш жылдық зерттеуге кірісті, бұл сол ортадағы тасбақалардың алғашқы ғылыми бағалауы болды. Оның оңтүстік-шығыс түрлерін қалпына келтіруге бағытталған жұмыстарына сары дақты карта тасбақасымен жұмыс істеу кіреді, аквариум оны Паскагула өзені жүйесіндегі табиғи ортасына қайта орналастыру үшін күш салды.

Аквариум тұтқындықта өсіру арқылы жойылу қаупі төнген Азия тасбақаларының түрлерін сақтау үшін жұмыс істейді. 2011 жылдан бері оның ғалымдары төрт түр үшін түрлерді сақтау жоспарларын үйлестірді: қабырғалы жәшік тасбақасы, жойылу қаупі төнген тікенді тасбақа, жойылу қаупі төнген төрткөзді тасбақа және өте жойылу қаупі төнген Аракан орман тасбақасы. Аквариум – АҚШ-тағы аккредиттелген жалғыз зообақ немесе аквариум, онда өте жойылу қаупі төнген Оңтүстік-Шығыс Азияның тағы бір түрі – Биллдің көзді тасбақасы өсірілді. 2015 жылы 20 дараққа жеткен аквариумның осы тасбақалар коллекциясы басқа мекемелерде, бастапқыда Ноксвилл зообағында, популяция құруға жеткілікті үлкен болды.

Өсімдіктерді өсіру және көбейту

Теннесси аквариумы тасбақаларды өсірудегі табысынан басқа, көптеген басқа да түрлерді сәтті өсіріп отыр. Аквариум қызметкерлері эпаулет акулаларын, коралл мысық акулаларын, сондай-ақ теңіз жылқыларын, медузаларды, шағалаларды және сепияларды жұмыртқадан шығарды. Аквариумда туған немесе жұмыртқадан шыққан жануарлар басқа AZA аккредиттеулі мекемелерге жіберілді. Оның генту және макарон пингвиндері 2007 жылы көбейе бастады, ал 2015 жылы төрт ұрғашы пингвин туды. 2014 жылы аквариумда туған 11 пингвин – тоғыз генту және екі макарон пингвині, пингвиндерді алғашқыда аквариумға әкелген селекциялық келісімнің аясында Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы SeaWorld-ке жіберілді. Сондай-ақ 2014 жылы аквариумда жұмыртқадан шыққан қызыл пираньялар Миссури штатының Спрингфилд қаласындағы "Wonders of Wildlife" аквариумы мен мұражайына жіберілді.

Көрмеде көрсетілген қорғау іс-әрекеттері

Аквариум мен TNACI-нің көптеген қорғау жұмыстары көпшілік назарынан тыс жерде жүргізілсе де, River Journey экспозициясында осы жұмыстарға қатысқан түрлердің кейбіреулері көрсетілген, оның ішінде "Barrens Topminnow Lab" дисплейі бар, онда келушілер осы балықтарды жасанды ортада өсіріліп, табиғатқа қайта жіберілетінін көре алады, сондай-ақ осетрді ұстауға арналған аквариум және "Тасбақалар: Табиғаттың тірі мүсіндері" галереясы, онда аквариумда туған сирек кездесетін түрлердің шабақтары да бар.

Білім беру және аудит

Теннесси аквариумы мен TNACI балалар, жастар және ересектерге қызмет көрсететін кең ауқымды білім беру және насихаттау бағдарламаларын жүргізеді. 2001 жылдан бері Теннесси аквариумы Оңтүстік колледждер мен мектептер қауымдастығы (SACS) тарапынан арнайы мақсаттағы мектеп ретінде аккредиттелді. Бұл аквариум негізінде орналасқан жалғыз мектеп. 2009 жылы Теннесси аквариумы Музейлер мен кітапханалар институтынан Ұлттық медаль алды, бұл жүлде «қоғамдық қызметке ерекше және жаңашыл көзқарас, қоғаммен байланыс күтілген деңгейінен асып түсу» үшін беріледі. Аквариум штаттық оқу бағдарламасының стандарттарына сәйкес білім беру бағдарламаларын ұсынады, олар экскурсияға келген студенттерге және аквариум орналасқан жерінен 150 миль радиустағы мектептер мен қауымдастықтарға қолжетімді насихаттау бағдарламасы арқылы жүзеге асырылады. Оның бағдарламаларына жылына 30 000-нан астам студенттің тегін кіруі кіреді. Аквариум балалар мен жасөспірімдерге арналған лагерьлер, семинарлар және басқа да бағдарламаларды, сондай-ақ колледж студенттері үшін тағылымдама мен ынтымақтастық мүмкіндіктерін ұсынады. Ол Оңтүстік Чаттанугада орналасқан, 1-ші деңгейдегі магниттік бастауыш мектеп – Кальвин Дональдсон Экология ғылымдары академиясымен тұрақты қарым-қатынас орнатты, студенттерге аквариумға саяхаттар, далалық зерттеулер және түнеу лагері сияқты түрлі іс-шаралар ұсынылады. TNACI көл есегі және басқа да түрлерді жергілікті өзендерге жіберуге мектеп топтарын тартады, және 2012 жылдан бері жоғары сынып оқушылары үшін CLAW (Conservation Leadership in Action Week) лагері деп аталатын бір апталық жазғы бағдарлама ұсынады. Институт сонымен қатар колледж студенттері мен түлектеріне тағылымдама ұсынады және аспиранттармен жұмыс істейді. 2014 жылы 300-ден астам студент TNACI-де оқыды. Аквариум сондай-ақ акулаларды сақтауға бағытталған AZA-ның SAFE (Saving Animals From Extinction) бағдарламасына қатысады.

Танымал мәдениетте

Теннесси аквариумы Little Mammoth Media компаниясының BIG Adventure сериясынан шыққан "Үлкен аквариум" бағдарламасының негізгі тақырыбы болып табылады. Онда аквариум балалар үшін қалай жұмыс істейтіні, барлық балықтар мен қызметкерлердің не атқаратыны туралы әңгімелеседі.