Кіріспе

Карпош көтерілісі (Карпошово востание; Карпошово vastanie) – 1689 жылғы қазанда Орталық Балқанда Осман империясына қарсы христиандық көтеріліс. Көтеріліс жетекшісі Карпош, қазіргі Солтүстік Македониядағы, сол кездегі Румелия әйялетіне қарасты Үскіп санджағында, шамамен Войник ауылында (қазіргі Сербия-Солтүстік Македония шекарасының жанында, Куманово қаласының маңында) Петар деген атпен дүниеге келген. Өте жас кезінде ол қазіргі Румынияның Валахия аймағына қашып, онда кенші болып жұмыс істеді. Кейіннен Карпош Родоп тауына көшіп, Доспат аңғарында (қазіргі грек-болгар шекарасына жақын) қоныстанды және белгілі бір хайдукқа айналды. Киелі Рим империясының әскері Осман Балқанына басып кіргеннен кейін, Карпош Знеполе аймағына (Тран қаласына жақын, бүгінгі серб-болгар шекарасында) көшіп, осында Осман империясына қарсы қарсылық жасаушы отрядтарды ұйымдастыра бастады.

Кіріспе

1683 жылы Осман империясына қарсы тұру үшін Австрия, Польша, Венеция және (кейін) Ресейдің Киелі одағы құрылды. Осман империясы 1683 жылы Вена шайқасында жеңіліске ұшырап, Орталық Еуропадан жылдам шығуға мәжбүр болды. Осман империясының жеңілісі мен ішкі хаостық жағдай Орталық Балқанда, әсіресе Карпош көтерілісі басталган Үскюп (Скопье) және Ниш (Ниш) аймақтарында кең ауқымды әлеуметтік дүрбелең тудырды. 1689 жылдың 25 қазанында генерал Пиколомини басқаратын Киелі одақтың австриялық бөлімі Үскюп жазығына жетті және ондағы ауыл тұрғындары зор қуанышпен қарсы алды. Сол күні Пиколомини әскерін кері шегіндіруді бастады, ал 26 қазанда қалаға от қойды. Скопье 26 және 27 қазан күндері екі күн бойы өртеніп, қаланың көп бөлігі қирады. Кейбір мәліметтерде Пиколомини өзінің бас штабынан тым алыс болғандықтан қаланы басып алып, басқара алмағандықтан Скопьеді қиратқандығы айтылады.

Көтеріліс

1689 жылдың қазан айында Көстендил (Кюстендил), Ширкёй (Пирот) және Ускуп (Скопье) аралығында көтеріліс басталды. Түрік тарихшысы Силахдар Финдикли Мехмед Аганың мәліметінше, оның жетекшісі Карпош бастапқыда қазіргі Болгариядағы Доспат маңында воивода немесе хайдук болған. 1689 жылдың жазында Австрия әскерлерінен көмек күтіп, Штрахил воеводасы бастаған хайдуктар мен войнюктар Солтүстік Фракия аймағында, Филибе (Пловдив) мен Пазарчик (Пазарджик) арасында қару көтерді. Түріктер оны Штрахилдің көтерілісшілеріне қарсы тұру үшін София (София), Копрулу (Велес), Дойран (Дойран), Көстендил (Кюстендил) және Неврокоп аралығындағы христиандық қосымша күштердің басшысы етіп тағайындады. Бірақ ол жақтан өтіп, Осман империясының бекінісі болған Эгри Паланканы (Крива Паланка) шауып алып, өзінің қарсылық орталығы етіп пайдаланды. Эгри Паланканы басып алғаннан кейін көтерілісшілер Куманова (Куманово) маңында жаңа бекініс салып, нығайтты. Австриялықтар көтерілісшілерге көмектескен-көместемегені белгісіз. Заманауи Осман жылнамалары мен жергілікті аңыздарға сәйкес, Карпош "Кумановоның патшасы" деп аталды, бұл атақты оған император Леопольд I сыйлық ретінде және құрмет көрсету белгісі ретінде әдемі бас киім (бусби) жіберді.

Басып шығару

Көтерілісшілердің жағдайы көтерілістің тағдырында шешуші роль атқарған әскери және саяси кері қайтаралар салдарынан жақсы болмады. Түрік Осман билігі бұл аймақтағы алғашқы қадамын көтерілісті басу және Австрия әскерін Осман территориясынан қуумен бастады. Осы үшін Осман империясы Қырым ханы Селім I Герайдың қызметін пайдаланды. Софияда 1689 жылғы 14 қарашада өткен соғыс кеңесі Кюстендил арқылы көтерілісшілерге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бірақ оған дейін олар Крива Паланканы бағындыруға тиіс еді. Өздеріне шабуыл жасалатынын білгенде, көтерілісшілер Крива Паланканы өртеп, күштерін Кумановоның жаңа бекінісінде шоғырландырды. Олар дайындық шараларын аяқтамай, Осман және татар отрядтары келді. Көтерілісшілер сандық артықшылығы бар Осман әскерінен тез жеңіліске ұшырады. Көптеген көтерілісшілер, соның ішінде Карпош бастапқыда тұтқынға алынды. Бұл Куманово шайқасының екіншісі деп аталды. Шайқас аяқталғаннан кейін қарсылық көрсеткен барлық көтерілісшілер қырғынға ұшырады. Карпош және басқалары тұтқынға алынды. Кумановоны бағындырғаннан кейін Осман әскері Скопьеге бет бұрып, онда Карпош пен басқаларын өлім жазасына кесті. Карпош Скопьедегі тарихи Тас көпірде қаза тапты деп есептеледі.

Салдары

Ұрыстан аман қалған көтерілісшілер үшін Осман империясының қысымынан құтылудың жалғыз жолы Балқанды тастап кету болды. Көптегендер Сава және Дунай өзендерінен солтүстікке қарай қашқан.

Мұра

Солтүстік Македонияның астанасы Скопье қаласын құрайтын 10 муниципалитеттен бірі – Карпош муниципалитеті, Карпоштің құрметіне аталған. Християн Тодоровский Карпош, Югославиялық коммунист және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі македониялық партизан, Карпош псевдонімін қабылдаған. Скопьедегі Македония алаңының арғы жағындағы Тас көпірдің қарсы жағында орналасқан Карпош алаңы да оның есімімен аталады, осы алаңда Османдықтар көтеріліс жетекшісін атқан. Көпірдің жанында оқиғаны еске түсіретін ескерткіш және тақта орнатылған. Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Қар аралында Карпош нүктесі оның құрметіне аталған.