Қарпош көтерілісі: Орта Балқандағы христиан қарсылығы
Karposh's rebellion
Қарпош көтерілісі (1689) – Осман империясына қарсы христиандық көтеріліс. Күмәново маңында туған Қарпош бастаған бүлік туралы біліңіз. Тарих, көтеріліс, Балқан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карпош көтерілісі (Карпошово востание; Карпошово vastanie) – 1689 жылғы қазанда Орталық Балқанда Осман империясына қарсы христиандық көтеріліс. Көтеріліс жетекшісі Карпош, қазіргі Солтүстік Македониядағы, сол кездегі Румелия әйялетіне қарасты Үскіп санджағында, шамамен Войник ауылында (қазіргі Сербия-Солтүстік Македония шекарасының жанында, Куманово қаласының маңында) Петар деген атпен дүниеге келген. Өте жас кезінде ол қазіргі Румынияның Валахия аймағына қашып, онда кенші болып жұмыс істеді. Кейіннен Карпош Родоп тауына көшіп, Доспат аңғарында (қазіргі грек-болгар шекарасына жақын) қоныстанды және белгілі бір хайдукқа айналды. Киелі Рим империясының әскері Осман Балқанына басып кіргеннен кейін, Карпош Знеполе аймағына (Тран қаласына жақын, бүгінгі серб-болгар шекарасында) көшіп, осында Осман империясына қарсы қарсылық жасаушы отрядтарды ұйымдастыра бастады.
Karposh’s rebellion or Karposh’s uprising (, Karpošovo vostanie; , Karposhovo vastanie) was a Christian anti Ottoman uprising in the Central Balkans that took place in October 1689. Karposh, the rebellion leader, was born in the Sanjak of Üsküp in the then Rumelia Eyalet, Ottoman Empire, modern North Macedonia, probably in the village of Vojnik (near Kumanovo, on today's Serbia North Macedonia border), under the name Petar. At a very young age, he escaped to Wallachia, present day Romania, where he worked as a miner. Later, Karposh moved to the Rhodope Mountains, where he settled in the Dospat valley (near today's Greek Bulgarian border), becoming a notorious hajduk. After the army of the Holy Roman Empire advanced into the Ottoman Balkans, Karposh moved to the area of Znepole (near Tran, on today's Serbo Bulgarian border), and began to organise anti Ottoman resistance detachments here.
Кіріспе
1683 жылы Осман империясына қарсы тұру үшін Австрия, Польша, Венеция және (кейін) Ресейдің Киелі одағы құрылды. Осман империясы 1683 жылы Вена шайқасында жеңіліске ұшырап, Орталық Еуропадан жылдам шығуға мәжбүр болды. Осман империясының жеңілісі мен ішкі хаостық жағдай Орталық Балқанда, әсіресе Карпош көтерілісі басталган Үскюп (Скопье) және Ниш (Ниш) аймақтарында кең ауқымды әлеуметтік дүрбелең тудырды. 1689 жылдың 25 қазанында генерал Пиколомини басқаратын Киелі одақтың австриялық бөлімі Үскюп жазығына жетті және ондағы ауыл тұрғындары зор қуанышпен қарсы алды. Сол күні Пиколомини әскерін кері шегіндіруді бастады, ал 26 қазанда қалаға от қойды. Скопье 26 және 27 қазан күндері екі күн бойы өртеніп, қаланың көп бөлігі қирады. Кейбір мәліметтерде Пиколомини өзінің бас штабынан тым алыс болғандықтан қаланы басып алып, басқара алмағандықтан Скопьеді қиратқандығы айтылады.
In 1683, the Holy League of Austria, Poland, Venice, and (later) Russia was formed to oppose the Ottoman Empire. The Ottoman Empire suffered defeat at the Battle of Vienna in 1683 and was forced to withdraw rapidly from Central Europe. The defeat and the chaotic situation within the Ottoman Empire created widespread social disruption in the Central Balkans, particularly in the regions of Üsküp (Skopje) and Niş (Niš), where Karposh's rebellion originated. On 25 October 1689, the Austrian branch of the Holy League, led by General Piccolomini, reached the Plain of Üsküp and were met with rejoicing by the inhabitants of the villages there. The same day, Piccolomini began a withdrawal of his forces, and on 26 October, set fire to the city. Skopje burned for two whole days, through 26 and 27 October. Most of the city of Skopje was destroyed in the fire. Some accounts of these events state that Piccolomini razed Skopje due to an inability of his forces to occupy and govern a city so far from his headquarters,
Көтеріліс
1689 жылдың қазан айында Көстендил (Кюстендил), Ширкёй (Пирот) және Ускуп (Скопье) аралығында көтеріліс басталды. Түрік тарихшысы Силахдар Финдикли Мехмед Аганың мәліметінше, оның жетекшісі Карпош бастапқыда қазіргі Болгариядағы Доспат маңында воивода немесе хайдук болған. 1689 жылдың жазында Австрия әскерлерінен көмек күтіп, Штрахил воеводасы бастаған хайдуктар мен войнюктар Солтүстік Фракия аймағында, Филибе (Пловдив) мен Пазарчик (Пазарджик) арасында қару көтерді. Түріктер оны Штрахилдің көтерілісшілеріне қарсы тұру үшін София (София), Копрулу (Велес), Дойран (Дойран), Көстендил (Кюстендил) және Неврокоп аралығындағы христиандық қосымша күштердің басшысы етіп тағайындады. Бірақ ол жақтан өтіп, Осман империясының бекінісі болған Эгри Паланканы (Крива Паланка) шауып алып, өзінің қарсылық орталығы етіп пайдаланды. Эгри Паланканы басып алғаннан кейін көтерілісшілер Куманова (Куманово) маңында жаңа бекініс салып, нығайтты. Австриялықтар көтерілісшілерге көмектескен-көместемегені белгісіз. Заманауи Осман жылнамалары мен жергілікті аңыздарға сәйкес, Карпош "Кумановоның патшасы" деп аталды, бұл атақты оған император Леопольд I сыйлық ретінде және құрмет көрсету белгісі ретінде әдемі бас киім (бусби) жіберді.
In October 1689, an uprising broke out in the region between Köstendil (Kyustendil), Şehirköy (Pirot), and Üsküp (Skopje). According to the Turkish historian Silahdar Findikli Mehmed Aga, its leader Karposh was initially a voivoda or haiduks in the vicinity of Dospat, in present day Bulgaria. After in the Summer of 1689 hoping for help from the Austrian troops, haiduks, and voynuks led by Strahil vojvoda, rose in arms in the area of Northern Thrace between Filibe (Plovdiv) and Pazarcık (Pazardzhik), the Turks named him chief of Christian Auxiliary forces in the area between Sofya (Sofia), Köprülü (Veles), Doyran (Dojran), Köstendil (Kjustendil) and Nevrokop to resist against Strahil's rebels. However, he switched sides and attacked and captured Eğri Palanka (Kriva Palanka), an Ottoman stronghold, which he made the centre of his resistance. After securing Eğri Palanka, the rebels built and secured a new stronghold near Kumanova (Kumanovo). It is unclear whether the Austrians assisted the rebels. According to contemporary Ottoman chronicles and local legends, Karposh was known as the "King of Kumanovo", a title conferred upon him by Emperor Leopold I who sent him a beautiful busby as a gift and a sign of recognition.
Басып шығару
Көтерілісшілердің жағдайы көтерілістің тағдырында шешуші роль атқарған әскери және саяси кері қайтаралар салдарынан жақсы болмады. Түрік Осман билігі бұл аймақтағы алғашқы қадамын көтерілісті басу және Австрия әскерін Осман территориясынан қуумен бастады. Осы үшін Осман империясы Қырым ханы Селім I Герайдың қызметін пайдаланды. Софияда 1689 жылғы 14 қарашада өткен соғыс кеңесі Кюстендил арқылы көтерілісшілерге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бірақ оған дейін олар Крива Паланканы бағындыруға тиіс еді. Өздеріне шабуыл жасалатынын білгенде, көтерілісшілер Крива Паланканы өртеп, күштерін Кумановоның жаңа бекінісінде шоғырландырды. Олар дайындық шараларын аяқтамай, Осман және татар отрядтары келді. Көтерілісшілер сандық артықшылығы бар Осман әскерінен тез жеңіліске ұшырады. Көптеген көтерілісшілер, соның ішінде Карпош бастапқыда тұтқынға алынды. Бұл Куманово шайқасының екіншісі деп аталды. Шайқас аяқталғаннан кейін қарсылық көрсеткен барлық көтерілісшілер қырғынға ұшырады. Карпош және басқалары тұтқынға алынды. Кумановоны бағындырғаннан кейін Осман әскері Скопьеге бет бұрып, онда Карпош пен басқаларын өлім жазасына кесті. Карпош Скопьедегі тарихи Тас көпірде қаза тапты деп есептеледі.
The situation for the rebels did not turn out well due to military and political reversals which played a decisive role in the fate of the uprising. The first step taken by the Turkish Ottoman authorities in the region was to put down the rebellion and drive the Austrian army out of Ottoman territory. To do that the Ottomans employed the services of the Crimean Khan Selim I Giray. The council of war which met in Sofia on 14 November 1689 decided to attack the rebels through Kyustendil. But before they could do that they had to secure Kriva Palanka. Upon finding that they were about to be attacked, the rebels set fire to Kriva Palanka and concentrated their forces in the new fortress of Kumanovo. They just managed to make some preparations when the Ottoman and Tatar detachments arrived. The rebels were quickly overwhelmed by the numerically superior Ottoman force. A large number of rebels, including Karposh, were captured at the outset. This became known as the Second Battle of Kumanovo. When the battle was over, all rebels who resisted were slaughtered. Karposh and the others were taken prisoner. After subduing Kumanovo, the Ottomans left for Skopje where they executed Karposh and the others. It is believed that Karposh died on the historic Stone bridge in Skopje Ottoman Macedonia.
Салдары
Ұрыстан аман қалған көтерілісшілер үшін Осман империясының қысымынан құтылудың жалғыз жолы Балқанды тастап кету болды. Көптегендер Сава және Дунай өзендерінен солтүстікке қарай қашқан.
For the rebels who survived the battles there was no salvation from the Ottoman backlash except to leave the Balkans. Many fled north beyond the Sava and Danube Rivers.
Мұра
Солтүстік Македонияның астанасы Скопье қаласын құрайтын 10 муниципалитеттен бірі – Карпош муниципалитеті, Карпоштің құрметіне аталған. Християн Тодоровский Карпош, Югославиялық коммунист және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі македониялық партизан, Карпош псевдонімін қабылдаған. Скопьедегі Македония алаңының арғы жағындағы Тас көпірдің қарсы жағында орналасқан Карпош алаңы да оның есімімен аталады, осы алаңда Османдықтар көтеріліс жетекшісін атқан. Көпірдің жанында оқиғаны еске түсіретін ескерткіш және тақта орнатылған. Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Қар аралында Карпош нүктесі оның құрметіне аталған.
Karpoš Municipality, one of the 10 municipalities that make up the city of Skopje, the capital of North Macedonia, is named after Karposh. Hristijan Todorovski Karpoš, an Yugoslav Communist and Macedonian Partisan during World War II, took his pseudonym after Karposh. Karposh Square, a square across the Stone Bridge on the other side of Macedonia Square in Skopje is named after Karposh, where the leader of the uprising was executed by the Ottomans. A monument and a plaque commemorate the execution site near the bridge. Karposh Point on Snow Island in the South Shetland Islands, Antarctica is named after Karposh.