Кіріспе

1861 жылы Мексикаға француз әскерлерінің басып кіруі, Мексикадағы екінші француз интервенциясы (lang es) деп те аталатын, Екінші франко-мексикалық соғыс (1861–1867), – бұл Наполеон III-нің Франция империясының Мексика Республикасына жасаған әскери шабуылы. Бұл ресми түрде Мексиканың қарыздарын Ұлыбритания мен Испаниямен бірлесіп өндіріп алу мақсатымен жасалды. Мексика консерваторлары бұл шабуылды қолдады, себебі олар үш жылдық азамат соғысында Бенито Хуарес басқарған либералдық үкіметтен жеңілген еді. Соғыс алаңында жеңілген консерваторлар, тәртіпті өзгерту және Мексикада монархия орнату үшін Франциядан көмек сұрады. Бұл жоспар Наполеон III-нің Америкада Франция империясының беделін қайта орнату ниетімен үйлесімді болды. Француз шабуылы Хуарес басқарған республикалық үкіметті Мексика астанасынан ығыстырды және Аркідүк Максимилианның монархиясы орнатылды. Алайда, Екінші Мексика империясы бірнеше жыл ішінде құлады. 1865 жылы төрт жылдық азамат соғысы аяқталған АҚШ-тың материалдық көмегі Максимилиан режиміне қарсы республикалық күресті жандандырды, ал 1866 жылы Наполеон III-нің Максимилиан режиміне әскери қолдау көрсетуден бас тартуы монархияның құлауын жеделдетті. 1867 жылдың 19 маусымында Максимилиан және екі мексикалық генерал ату арқылы жазаланды, осылайша мексикалық тарихтың осы кезеңі аяқталды. Бұл интервенция Реформа соғысы аяқталғаннан кейін жүзеге асты, және бұл интервенция президент Хуарес жүргізген либералдық әлеуметтік және экономикалық реформаларға қарсы консервативтік оппозицияға өз мүдделерін қайтадан қозғауға мүмкіндік берді. Мексика Католик шіркеуі, мексикалық консерваторлар, жоғарғы таптың көп бөлігі және мексикалық аристократия, сондай-ақ кейбір мексикалық аборигендер француз империясының көмегімен Максимилиан Габсбургті Мексика императоры етіп тағайындауға шақырды, қарсы алды және олармен ынтымақтастық жасады. Алайда, императордың өзі либералдық көзқарастарға ие болды және Хуарес үкіметінің ең маңызды либералдық шараларын сақтап қалды. Кейбір либералдық генералдар, соның ішінде Реформа соғысы кезінде Хуарес жағында соғысқан күшті солтүстік облысының губернаторы Сантьяго Видаурри, империяға көшті. Француз армиясы 1861 жылы Мексика қаласын тез басып алуды мақсат етіп, Мексика астанасына келді, бірақ мексикалық республикалық күштері 1862 жылдың 5 мамырында Пуэбла шайқасында оларды жеңіп, астананы бір жылға кейінге қалдырды. Француз және мексикалық императорлық армия Мексика аумағының көп бөлігін, ірі қалаларды басып алды, бірақ республика жақтастарының партизандық соғысы маңызды фактор болып қала берді, ал Хуарес өзі ұлттық аумақтан ешқашан шықпады. Интервенция әскер мен қаржыны күшейтіп жіберді, сонымен қатар Франция Пруссияның Австрияны жеңгеніне байланысты Еуропалық мәселелерге көбірек әскери басымдық беруге бейімделді. Либералдар АҚШ-тың азамат соғысы жалғасып жатқандығына қарамастан, Америка Құрама Штаттарының ресми мойындауын жоғалтпады, ал 1865 жылдың сәуір айында Конфедерациялық Штаттардың жеңілісінен және капитуляциясынан кейін қайта біріккен ел республикалық күштерге материалдық қолдау көрсетуге кірісті. Монро доктринасын қолдана отырып, АҚШ үкіметі континентте француздардың тұрақты болуына жол бермейтінін мәлімдеді. Жеңіліске ұшырап, ішкі және сыртқы қысымға тап болған француз армиясы 1866 жылы Еуропаға қайта орналаса бастады, ал Мексикадағы француз империясы 1867 жылы құлады. Мексика президенті Бенито Хуарес әкімшілігі 1861 жылы шетелдік қарыз төлемдерін тоқтатқаннан кейін, Франция, Ұлыбритания және Испания Мексикадан қарызды өтеуді қамтамасыз ету үшін бірлескен күш-жігерді көрсету мақсатымен Лондон конвенциясына келісті. 1861 жылдың 8 желтоқсанында үш елдің теңіз флоты Мексика шығанағындағы Веракрус портына әскерін түсірді. Францияның Мексиканы басып алу ниеті британдықтарға белгілі болғаннан кейін, Ұлыбритания Мексикамен жеке келіссөздер жүргізіп, қарыз мәселелерін шешу туралы келісімге келді және елден шықты. Испания да кейіннен кетіп қалды. Нәтижесінде француздар Екінші Мексика империясын құрды (1864–1867). Франция, Ұлыбритания, Бельгия, Австрия және Испания жаңадан құрылған монархияның саяси заңдылығын мойындады, бірақ Америка Құрама Штаттары бұны істеуден бас тартты, себебі бұл Монро доктринасын бұзу болды, ол Еуропалық державалардың Америкаға араласуына тыйым салады. Мексикадағы француз интервенциясы, бастапқыда Ұлыбритания мен Испания қолдаған, Мексика президенті Бенито Хуарес жүргізген қарыз төлемдерін екі жылға тоқтата тұруының салдары болды (1861 жылдың шілдесінен бастап француз, британ және испан кредиторларына). Наполеон III-нің Франциясы қарызды өндіріп алу ғана емес, тәртіпті өзгертуді де көздеді. Императордың әйелі Эжени де Монтихоның ықпалымен император мексикалық монархист эмигранттарымен, Хосе Мария Гутьеррес де Эстрада мен Хосе Мануэль Идальгомен танысты, олар Наполеонға мексикалық тәжге еуропалық ханзадені әкелуге жасалған ондаған жылдық күш-жігер туралы айтты. Бастапқыда ол АҚШ-тың Монро доктринасына байланысты болатын қарсылықтан қауырсынып, бұл жобаға қызығушылық танытпады, бірақ 1861 жылы АҚШ-та азамат соғысы басталғанда бұл алаңдаушылық жойылды. Хуарес жүргізген қарызға мораторий интервенцияға себеп болды. Наполеон III бұл әскери оқиғаның мақсаты – еркін сауданы қолдау және Мексикадағы еуропалық монархияның орнатылуы Еуропаның мексикалық ресурстарға, әсіресе француздың мексикалық күміске қол жеткізуін қамтамасыз ететінін мәлімдеді. Алайда, император Максимилиан мексикалық ресурстардың мексикалықтардан басқа біреуге тиесілі болуымен келіспеді. Ең бастысы, Наполеон III АҚШ-тың өсіп келе жатқан күшін тежеу үшін Мексиканы Америкадағы монархист одақтас ретінде орнатуды қалады. Өз амбицияларын іске асыру үшін, ол басқа еуропалық мемлекеттердің араласуын болдырмау үшін Ұлыбритания және Испаниямен одақ құрды.

Көпұлттық интервенция

Испания, Ұлыбритания және Франция көпұлтты коалициясы – Үшжақты экспедиция, Бенито Хуарес басқарған республикалық үкіметтен Мексика мемлекеттік облигациялары бойынша төлемдерді тоқтатқаннан кейін, қарызды өндіріп алуға тырысты. 1861 жылдың 14 желтоқсанында испандық кемелер Мексиканың басты порты – Веракрусты басып алды. Француз және британдық әскерлер 1862 жылдың 7 қаңтарында келді. 1862 жылдың 10 қаңтарында испан генералы Хуан Прим одақтастардың жаулап алу немесе жаңа үкімет орнату үшін келгені туралы қамысты жоққа шығарып, манифест жариялады. Үш елдің тек зиян өтеу талаптары бойынша келіссөздер жүргізуді көздегені айтылды. 1862 жылдың 14 қаңтарында Мексика қаласындағы үкіметке талаптардың тізімі ұсынылды. Сыртқы істер министрі Мануэль Добладо комиссарларды конференцияға қатысу үшін екі мың әскерін алып, Оризабаға баруға шақырды, сонымен қатар үшжақты күштердің қалғанын Веракрустан шығарып жіберуді сұрады. Әскердің көп бөлігін түсіру туралы ұсыныс қабылданбады, бірақ келіссөздер нәтижесінде 23 қаңтарда күштерді ішкі аймаққа көшіру және Оризабада конференция өткізу туралы келісімге қол қойылды. Бұл келісім сонымен қатар Хуарес үкіметін және Мексиканың егемендігін ресми мойындады.

Француздық шабуыл

1862 жылдың 9 сәуірінде Оризабада одақтастар арасындағы келісімдер бұзылды, Франция Мексиканы басып алуға және бұрынғы келісімдерді бұза отырып, оның ішкі ісіне араласуға ниетті екенін көрсетті. Британдықтар Мексика үкіметін елден кету ниеттерін хабарлады және олардың талаптарын реттеу үшін британдық үкіметпен келісім жасалды. 11 сәуірде министр Добладо француз үкіметіне олардың ниеттері соғысқа алып келетінін жеткізді. Интервенцияның басынан бастап, кейбір мексикалық офицерлер француздарға симпатия танытты. 16 сәуірде 1862 жылы француздар мексикалықтарды жаңа үкімет құруға шақыратын жарлық шығарды. 17 сәуірде 1862 жылы реформа соғысында жеңілген консервативті үкіметтің сыртқы істер министрі болған және француздар Мексикаға әкелген Хуан Альмонте өзінің манифестін жариялап, мексикалық халықты француздықтардың игі ниеттеріне сендірді. Француз басқыншылары мен мексикалық республикашылдар арасында қарулы қақтығыс басталды, бұл соғыстың басы болды. Француздар Эскамелада мексикалықтардың шағын күшін жеңіп, содан кейін Оризабаны басып алды. Мексика генералдары Порфирио Диас және Игнасио Сарагоса Эль Инхениоға шегініп, кейін Пуэблаға бет бұрды. Альмонте енді Мексикадағы француздық қозғалысты консолидациялауға тырысты. Оризаба қаласы, Веракрус және Исла-дель-Кармен порты оған қосылды. Полковник Гонсалес, Мануэль Кастелланос, Дезидерио Саманиего, Падре Миранда, Харо Тамариз және генерал Табоада Альмонтеге қолдау көрсету үшін Оризабаға келді. 28 сәуірде 1862 жылы француз әскері Пуэблаға қарай жол тартты. 5 мамырда 1862 жылы Игнасио Сарагоса мен Порфирио Диас басқарған мексикалық әскерлер Пуэбла шайқасында француздарды жеңіп, олардың қаланың бекініске иелену әрекеттерін тоқтатты. Француздар күш-жабдықты күту үшін Оризабаға шегінді. Мексиканың жеңісі француздықтардың Мексика астанасын басып алу жолындағы үдерісін бір жылға тоқтатты. Мексика тарихында 5 мамыр мексикалық ұлтшылдықты еске алу күні болып табылады. Консервативті мексикалық генералдар Флорентино Лопес, Леонардо Маркес және Хуан Викарио француздарға қосылуға тырысты, ал мексикалық республикалық күштері Оризаба маңындағы Барранка Сека және Серро-дель-Боррего шайқастарында жеңіліске ұшырады. 1862 жылдың мамырында Пуэбла шайқасында француздардың шағын күштерін жеңгеннен кейін, шілде айында Наполеон III генерал Форидің басшылығымен 30 000 әскерді жіберді. Француз императоры Фориге Францияның оккупациялық саясатын баяндап, француз командиріне әскери және саяси мақсаттарға жету үшін мексикалық жақтастармен жұмыс істеуге нұсқау берді. Мақсаты француздық мүдделерге бейім жаңа үкімет құру және Америкада АҚШ-тың күшін тежеу болды. Фори 1862 жылдың 24 қазанында Оризабаға жетіп, Пуэбланы қайта қоршауды жоспарлай бастады, оның қорғаны 8 қыркүйекте генерал Сарагосаның тифтен қайтыс болғаннан кейін Хесус Гонсалес Ортегаға жүктелді. 1863 жылдың 10 қаңтарында француз эскадрильясы Мексиканың Тынық мұхитындағы Акапулько портын бомбалады, ал 3 ақпанда Фори, ақыры Пуэблаға жол тартты. Гонсалес Ортега осы уақыт аралығында қаланың бекіністерін нығайтып, 10 наурызда әскери жағдай жариялады. Француздар 16 наурызда келді және қоршауды бастады. 1863 жылдың 8 мамырында Сан-Лоренцо шайқасында Базен мен Маркес Пуэблаға күш түсуіне тырысқан Игнасио Комонфортты жеңді. Оқ-дәрі мен азық-түлік таусылған Гонсалес Ортега соғыс кеңесін өткізді және республикалық жағдай үмітсіз болғандықтан, 17 мамырда қалған қару-жарақтарды жойғаннан кейін капитуляциялауға келісті. Барлық офицерлер тұтқынға алынып, Францияға тасымалдануға тиіс болды. Гонсалес Ортега мен Порфирио Диас тұтқын ретінде елден шығарылғанға дейін қашып кетті.

Империяның құрылуы

Пуэбланың құлдырағанын естіген Президент Хуарес астананы эвакуациялауға және республикалық үкіметті Сан-Луис-Потосиге көшіруге дайындалды. Конгресс 31 мамырда Хуареске төтенше өкілеттіктер бергеннен кейін өзінің сессиясын жапты. Француздар 1863 жылғы 10 маусымда астанаға енді. 16 маусымда француз үкіметі 35 мексикалық азаматтан Жоғарғы Үкімет құрамын жасауды ұсынды, оларға жаңа үкіметтің атқарушы органы ретінде қызмет ететін үштік сайлау міндеті жүктелді. Сайланған үш адам – Хуан Альмонте, архиепископ Лабастида және Хосе Мариано Салас болды. Сондай-ақ, Хунта 215 мексикалық азаматты таңдап алды, олар Жоғарғы Хунтамен бірге үкімет формасын анықтайтын Атақтылар Ассамблеясын құрады. 11 шілдеде Ассамблея Мексиканың конституциялық монархия болуы және Фердинанд Максимилианның Мексика тағына шақырылуы керек деген қаулыларын жариялады. Одан кейін атқарушы билік ресми түрде Мексика империясының регенттігіне айналды. Астана маңындағы ауылдарда республикалық партизандық күштер француздарға қарсы жеңіске жетпесе де, олар өздерінің қатысуын сақтап қалды. Куернавака 1863 жылғы 29 шілдеде империялық әскерлермен басып алынды. Республикалық партизандық командирлер Катарино Фрагосо, Леон Угалде және басқалар француздар басып алған қалаларға қарсы соғысты жалғастырды.

Мексиканың орталық бөлігінде империалистік табыстар

Франко-мексикалық күштер шілде айында Пачука мен Тулансинго қалаларын басып алды, олар операцияларды кеңейту үшін база ретінде қызмет етті. Империалист Хуан Чавес, Томас Мехианың басшылығымен, Гуанахуатоға бара жатқан жолда Томас О’Хоранның республикалық күштерін жеңді. О’Хоран кейін жақтан жаққа өтіп, империалистерге қосылды. Империалистік полковник Хосе Антонио Родригес Пуэбла штатындағы Сан-Хуан-де-лос-Льяносты басып алды. 1863 жылдың 11 тамызында француз кемелері Мексика шығанағындағы Тампико портын басып алды. Францияның елдегі бақылауы әлі де Веракрус және Мехико қалаларына шоғырланған, бірақ біртіндеп кеңейіп келе жатты. Қазан айына қарай, Мексиканың орталық аймақтарында – Халискодан Сан-Луис-Потосиге және Оахакаға дейін, біріккен күштер таралып жатты. 1863 жылдың тамызында империалист Мехиа Актопан қаласын (Идальго штаты), қыркүйек айында басып алды, ал бұл штаттың ішінде тағы да империалистік жеңістер тіркелді. Империалистік командир Гавито Куайукада республикалық партизандарды таратып жіберді, ал империалистік командир Хесус Мария Висосо Пуэбла маңында республикалық партизандарды жеңді. Леонардо Маркес пен де Бертье басқаратын франко-мексикалық күштер 30 қарашада Морелия қаласына (Мичоакан штаты) қарсылықсыз кірді, себебі республикалық күштер қаланы эвакуациялаған еді. Көмек келгеннен кейін Хосе Лопес Урага басқаратын республикалық күштер Морелияны қайта басып алуға тырысты, бірақ Маркеске жеңіліп қалды. Генерал Мехиа 17 қарашада Керетароны басып алды, ал республикалық күштер солтүстікке қарай Гуанахуатоға шегінді. Империалистік күштер оларды қуа жөнелді және 9 желтоқсанда Гуанахуатоны басып алды. 22 желтоқсанда республикалық үкімет Сан-Луис-Потоси қаласын эвакуациялады және солтүстікке, Коауила штатына көшуді жоспарлады. Мехиа басқаратын империалистік күштер 25 желтоқсанда қаланы басып алды, бірақ 27 желтоқсанда республикалық күштердің шабуылына тап болды, олар соңында жеңіліске ұшырады.

Империалистік алға басу

Француз генералы Базен 1864 жылдың 5 қаңтарында Гвадалахара қаласын басып алды. Либерал генералдар Урага мен Ортега жақын маңда болды, бірақ шабуылға өтпеді. Генерал Абель Дуэ бастаған француз шабуылдарынан кейін Гонсалес Ортега Фреснильоға, ал Урага батысқа шегінді. Мексика генералы Фелипе Наваррете Империяны қолдайтынын жариялап, француз күштерінің көмегімен штат астанасы Меридаға шабуыл жасап, 1864 жылдың 22 қаңтарында басып алды. Дуэ генерал Кастаньимен бірге солтүстікке қарай жорықтап, 7 ақпанға дейін Агуаскалиентес пен Сакатекас қалаларын жаулап алды. Кастаньи Сакатекаста қалды, ал Дуэ Гвадалахарадағы полковник Гарньеге көмекке аттанды. 16 ақпанда Кастаньи Колотланда жеңіске жетіп, сексен тұтқынға алды, ал республикалық генерал Луис Гиларди атылып өлтірілді. Республикалық генерал және Агуаскалиентес губернаторы Хосе Мария Чавес Алонсо да Хересте тұтқындалғаннан кейін өлім жазасына кесілді. Империалистер оңтүстік штатты ұстап тұру үшін күресті. 27 ақпанда республикашылар Табаско штатының астанасы Сан-Хуан Баутистаны қайта басып алды. Бұл сәттілік республикашылдардың Веракрусқа шабуыл жасауына себеп болды, олар 28 наурызда Минатитланды жаулап алды. 1864 жылдың 19 наурызында батыс Мексика командирі Мануэль Лосада, Тепик аймағының жергілікті әскерлерінің басында, империалистердің жағына шықты. Дуэ оңтүстікке қарай жорықтап, республикалық партизан басшыларын – Симон Гутьеррес пен Антонио Рохасты қуды, біріншісін жеңіп, Кокула маңындағы қару-жарақ және ұнтақ өндіретін екі зауытты қиратты. Наурыз айында Дуэ Колимаға кірді. Республикалық генерал Порфирио Диас үш мың әскерімен 1864 жылдың 26 қазанында күміс кен қаласы Такскода империалистердің қолбасшысы Маркос Толедоны жеңді. Диас содан кейін Игуала қаласындағы Хуан Викарио бригадасын қоршады, бірақ империалистердің күшеюі оны қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. Диас өзінің туған штаты Оахакаға қарай оңтүстікке бет бұрып, әскерін сегіз мыңға дейін арттырды. Империалистер енді Мексиканың орталық штаттарын, оның ірі қалаларын, халықтың үштен екі бөлігін, бай кен орындарын және егістік жерлерін, сондай-ақ өндіріс пен сауданың негізгі орталықтарын бақылады. Республикашылар әлі де солтүстіктегі сирек қоныстанған шекаралық штаттарды бақылап отырды, онда президент Хуарес Монтеррей қаласында эмиграциядағы үкіметін басқарды. Бұл солтүстік штаттар оларға Тынық мұхиты порты Мансанильо, Масатлан және Гуаймасқа келетін айтарлықтай кіріс әкелді. Калифорния және Техас штаттарынан қару-жарақ та, жалдамалы әскерлер де келіп түсті. Республикашылар Герреро, Оахака, Табаско және Чиапас штаттарын да ұстап тұрды, онда Порфирио Диас басқаратын әскерлер күшті бекініс орнатқан.

Солтүстік науқан

Империалистер енді солтүстіктің қалған бөлігін басып алуға күш салды, генерал Мехианың әскерлері солтүстік Мексика шығанағының жағалауында науқан жүргізді, Тампикодағы Чарльз Дупиннің партизанға қарсы корпусы және Сан-Луис-Потосидегі Аймардтың бригадасы қолдау көрсетті. Кастани тылдан қолдады, ал операцияның штаб-пәтері Керетарода орналасты. Тынық мұхитының жағалауында де Кергрист басқарған теңіз эскадрильясы Дуайдың Халискодағы әскерлерімен ынтымақтасып, Синалоаға қарай солтүстікке жылжуға дайын тұрды. 1864 жылдың 26 қыркүйегінде империалистер Бағдад портын басып алды және Мексика шығанағындағы барлық маңызды порттарды бақылауға алды. Бағдаттағы әскерлердің командирі Хуан Кортина империалистер тарапына кетті. Сантьяго Видаурри, Нуэво-Леон және Коахуила губернаторы, 1864 жылдың наурыз айында өзінің штатының басқару және қаржы мәселелерінде Хуареспен келіспей, тіпті империяға қосылу жөнінде референдум өткізді. Республикалық әскерлер оны Техасқа қуды, бірақ Видаурриге адал әскерлер аймақта әрекеттерін жалғастырды. Солтүстіктегі республикалық күштер империалистердің шабуылына байланысты ыңғайсызданып қалды. Видауррист әскерлері 1864 жылдың 15 тамызында Монтеррейді басып алды, президент Хуарес мүшкелмен қашып құтылды және оқтармен толы каретамен Паррасқа дейін қуылды. Жеңіске жеткен Видаурри содан кейін астанаға бет алды, онда ол император Максимилианның кеңесшісі болып тағайындалды. Жыл соңына қарай империалистер Нуэво-Леонды және Коахуиланың Рио-Гранде өзеніне дейінгі үлкен бөлігін бақылады.

Оңтүстік Тынық мұхит науқаны

1864 жылғы 28 қазанда империалистік генералдар Леонардо Маркес пен Дуэй Атенкике шатқалында республикалық генерал Артеага әскеріне шабуыл жасап, оларды жеңді. Бірнеше күннен кейін республикашылдар Симон Гутьеррес пен Антонио Рохас АҚШ шекарасына жақын жерде империалист Карлос Ривас пен француз күштерінен жеңіліс тапты. Маркес Колиманы басып алды, ал 1864 жылғы 18 қарашада Мансанильо портын жаулады. Империалист Хуан Викарио Чилапа-де-Альварес қаласында француз гарнизонын оңтүстік, Тынық мұхитындағы Акапулько портына ауыстыруға бағытталғанда кері шегінді, нәтижесінде порт желтоқсан айында республикашылдарға қалдырылды. Француз кемелері 11 қыркүйекте Акапульконы қайтарып алды. Империалистер Порфирио Диас оңтүстіктегі бекінісінен қуылсын деген үмітпен әрекеттерді бастауға ниеттенді және жерді зерттеуге, жолдар салуға кірісті. 1864 жылдың соңында генерал Куртуа д’Хурбал Янхуитлан арқылы Оахакаға кірді, ал басқа колонналар Оризаба мен Мехико қаласынан оны күтіп алды. Диас Оахака қаласында үш мыңдай тұрақты әскермен, тауларда үш мың сарбазбен орналасқан және қаланы бекініске айналдырған еді. Француз күштерінің бас қолбасшысы Базен Оахака қаласын қоршауға жеке басшылық етуді шешті, ал 1865 жылғы қаңтардың соңында қоршауға алған күштер жеті мың адамды құрады. Артиллерия қолданысы 4 ақпанда басталды, ал 9 ақпанға шабуыл жоспарланды. Күштердің жиналуы Диас әскері арасында үрей тудырды. Диас үмітсіз соңғы шайқасқа түсуге дайын болмады және капитуляциялады. Диас Пуэблаға жіберілді және түрмеге қамалды, бірақ жеті айдан кейін қашып, оңтүстік Герреро штатында жаңа әскер жинады. Бұл Мексикадағы француз күштерінің бұрынғы қолбасшысы Эли Фредерик Форейді Базеннің Диасқа өлім жазасын орындамағаны үшін сынауға итермеледі. Бұрынғы республикалық генерал Хосе Лопес Урага Диасқа хат жолдап, оны империалистік жаққа көндіруге тырысты, партизандық соғыс елді қиратып жатқанын және Максимилиан билігінде Мексиканың тәуелсіздігі сақталатынын мәлімдеді. Диас бұл ұсыныстан бас тартты. Француз полковнигі Мангин Оахакада қалды және азаматтық үкіметті қайта құрды. Империалистік күштер генерал Луис Перес Фигероа басқаратын республикалық күштермен ұдайы қақтығыстарға түсіп отырды. Мичоакан республикашылдардың бекінісі болып қала берді, Николас Регулес, Мануэль Гарсия Пуэблита, Карлос Салазар Руис және Висенте Рива Паласио осы жерде операциялар жүргізді, ал Артеага соңғысын аймақтық күштердің жоғарғы қолбасшысы етіп тағайындады. 31 қаңтарда Николас Ромеро басқаратын республикалық күштер Апатсинган қаласынан полковник Пойтерден жеңіліс көріп, 200 сарбазын жоғалтты. 19 мамырда Салазар 400 сарбазымен Лос-Рейесте 700 франко-мексикалық күшін жеңді. Артеага Такамбароны, Леон Угалде мен Фермин Вальдес Зитакуароны басып алды. Регулес Гуанахуатоға барып, тоқтатылды, бірақ Мичоаканға қайтып оралып, 11 сәуірде Такамбароны жаулады, нәтижесінде империалистер көптеген бельгиялық жалдамалы сарбаздарын жоғалтты. Бельгиямен байланыс Бельгия патшасының қызы, бельгиялық ханшайым Карлота арқылы орнатылды. Алайда, қала көп ұзамай қайтадан басып алынды. Регулес тағы да жолға шықты, бұл жолы Морелияға қарай, бірақ Хуаникеода Потье оны тоқтатып қалды. Халискода Дуэнің операциялары нәтижесінде республикалық партизан командирі Антонио Рохас 1865 жылғы 28 қаңтарда Потрериллоста қаза тапты. Дуэ мен Мануэль Лозада басқарған франко-мексикалық операциялар Республикалық орталық күштердің қолбасшысы Мигель Мария де Эчегарайдың генерал Ромуло Валлемен бірге дезертирлеуіне әкелді.

Соноралық жорық

Мазатландағы табыс империалистерге солтүстік-батыс жағалауға көңіл бөлді, ал Кастани Гуаймас портын жаулап алуды жоспарлады. 29 наурызда француз эскадрильясы полковник Гарньенің басшылығымен бірнеше жүз сарбазды құлдырды. Гарнье теңіз жолымен Аламосқа әскер жіберіп, яки, майо және опата тайпаларының қолдауын алды. Бас Рефухио Танори 24 қыркүйекте күшейте келді, бұл империалистерге Аламос шайқасында (1865) жеңіске жете алуға және Гермосильоға жорыққа шығуға мүмкіндік берді.

Императорлық әскери бақылаудың құлдырауы

1865 жылы сәуірде Солтүстік жеңіске жеткен Америка Азамат соғысының аяқталуы француз интервенциясындағы шешуші кезең болды. АҚШ президенті Авраам Линкольн император Максимилианның үкіметін мойындаған жоқ, бірақ Азамат соғысы біткенге дейін Мексикадағы республикашылдарға нақты көмек көрсете алмады. Мексикалық республикашыл қолбасшылары артық қару-жарақ пен одақтың әскерлері оларға жақын арада көмектеседі деп үміттенді.

Солтүстік үшін күрес және Қара Жарлық

Республикашылар солтүстікте генерал Мигель Негретемен күш біріктіріп екі мың әскер жинады және сәуірдің басында империалистер тастап кеткен Сальтильо мен Монтеррейді басып алды. Негрете Матаморосқа қарай жылды. Оған американдық еріктілер мен бұрын империалистерге өткен, бірақ енді республикашылдарға қайта оралған генерал Хуан Кортина қосылды. Олар Пьедрас-Неграстан бастап Рио-Гранде бойындағы барлық қалаларды басып алды. Матаморосқа жеткен соң, генерал Томас Мехиа мен оның француздық күшін күтіп, кері шегінді. Республикашыл полковнигі Педро Хосе Мендес 23 сәуірде Сиудад-Викторияны басып алды, бұл қаңтарда басталған науқанның шешімі болды. Одан кейін 4 маусымда Сиудад Туланы басып алып, империалистер бақылауындағы Тампикомен байланысты үзіп тастады. Базен генералдар Огюст Анри Бринкур мен барон Нейгрені Негретені қуу үшін Мапими шекарасына жіберді. Сол кезде полковник Пьер Жозеф Жаннингрос Сан-Луис-Потосиден Сальтильодағы империалистермен кездесу үшін аттанды. Негрете 31 мамырда Жаннингростың әскерімен шайқасып, шегінді. Оның әскері империалистердің қуып жете беруінен таратылды. 1865 жылдың тамызында француз әскері Базен басшылығымен солтүстікте шоғырланғанда, Синалоа Гуаймас қаласында полковник Коттереттің басқаруындағы бір полкке қалдырылды, ал айналасындағы аймақтар үндістермен одақтас күштерге тапсырылды. Республикашыл генерал Антонио Розалес тамыз айында Аламосты қайтарып алуға тырысқанда қаза тапты. 1865 жылдың 1 қазанында республика үкіметі Нью-Йоркте 30 миллион долларлық қарыз алды, бұл инвесторлардың республика ақшаны қайтара алатынына сенгенін көрсетті. АҚШ-тан келген еріктілер республикашылдарға қосылды. АҚШ-Мексика шекарасындағы Эль-Пасо-дель-Нортеде уақытша паналаған Хуарес, АҚШ-тың қысымы француздардың шегінуіне ықпал етуі мүмкін екеніне сенім білдірді. Императорлық үкімет соғыс жүргізу тәсілінде үлкен өзгеріс жасады. 1865 жылдың 2 қазанында император қол қойған императорлық жарлық, «Қара жарлық» деп аталды. Сіздің басқаруыңыздағы әскерлер тұтқын алмайды. Қарулы қолға түскен кез келген адам, шеніне қарамастан, өлімге кесіледі. Енді тұтқындарды алмастыру болмайды. Әскерлеріміз мұндай адамдарға қарсы берілмейтінін білсін. Бұл өмір мен өлім үшін күрес. Екі тараптың да мақсаты – өлтіру немесе өлтірілу. Партизандарға көмектескендерге жеңіл жазалар белгіленді, ал күштеп немесе жағдайға байланысты қызметке алынғандарға ерекшеліктер жасалды. 13 қазанда империалистік полковник Рамон Мендес Аматланда республикашылдарды жеңіп, Артеага мен Салазар генералдарын тұтқынға алды, соңғысы орталық республикашыл армиясының бас қолбасшысы болған. Мендес жақында қабылданған «Қара жарлықты» пайдаланып, екеуін де өлімге кесті. Мариано Эскобедо 25 қазанда Матаморосты басып алуға тырысты. Империалистік командир Томас Мехиа, жақын маңдағы АҚШ әскерлерінің болуы мен олардың республикашылдарға деген ықыласынан қорқып, француздық күштер келгенше шабуылға бармады, содан кейін 8 қарашада Эскобедоның әскерін таратып жіберді. Эль-Пасо-дель-Нортеде болғаннан кейін Хуарес 20 қарашада Чиуауа қаласына оралды. Алайда Максимилиан Базенді Чиуауаны ұстап тұруға және Жан Батист Било басқаруымен бес жүз сарбаздық экспедицияны қалаға жіберуге көндірді. Хуарес 9 желтоқсанда тағы да эвакуациялауға мәжбүр болды және АҚШ шекарасына қашты. Эскобедо кейін Монтеррейге шабуыл жасап, қаланы басып алды, бірақ империалистердің қалдықтары цитадельде бекініп, 25 қарашада генерал Пьер Жозеф Жаннингрос күштермен келгенге дейін қарсылық көрсетті, содан кейін империалистер Монтеррейді қайта басып алды. Генерал Мехиа мен француздық теңіз командирі Жорж Шарль Клуэ, республикашылдарға материалдық, жабдық, ауруханалық көмек және әскерлер беруге байланысты АҚШ-қа наразылық білдірді, бірақ Рио-Гранде сағасындағы Кларксвиллдегі командир мұндай әскерлер енді АҚШ әскеріне жатпайды деп жауап берді. 1866 жылдың қаңтар айында американдық әскерлер Бағдадқа шабуыл жасады, бұл бейтараптықты бұзу болды, нәтижесінде федералды үкімет командирді қызметтен алып, шабуылға қатысқандарды жазалады.

Наполеон III француз әскерлерінің шегінуін жариялайды

1866 жылдың қаңтар айында француз парламенттерінің ашылуында Наполеон III француз әскерлерін Мексикадан шығаратынын мәлімдеді. Францияның бейтараптық туралы сұрауына жауап ретінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уильям Х. Сьюард француз әскерлерінің шығарылуы шарты жоқ болуы керек екенін айтты. Наполеон американ үкіметіне әскерлерді кезең-кезеңмен азайту жоспарын ұсынды, ол 1866 жылдың қарашасынан басталып, бір жылдан кейін, 1867 жылдың қарашасында аяқталады деп уәде берді. Сьюард содан кейін Мексикаға француз күштерін қосымша жіберуді тоқтатуды және Австрияның Мексика экспедициясы үшін еріктілерді жинауын тоқтатуды талап етті. Франция және Австрия үкіметтері кейіннен бұл талаптарды орындады.

Солтүстікке қарай шегіну

Билот 31 қаңтарда Чиуауадан зейнеткерлікке шығып, қаланы үнді одақтастарына тапсырды, бірақ наурыз айында республикалық әскерлер басып алды. Максимилиан Базайнға мамыр айында Чиуауаны қайтарып алуға бұйрық берді, және жаңа экспедиция дайындалды. Алайда Франциядан келген жаңа нұсқаулар экспедицияны тоқтатуға себеп болды. Француз әскерлері қараша айына дейін Дурангодан эвакуацияланды, ал Кастани Леонға шегінді, нәтижесінде бұрынғы провинция республикашылардың қолына өтті. Хуарес өзінің үкіметін 26 желтоқсанда Дурангоға көшірді. Солтүстік-батыс провинциялары Сонора мен Синалоада француздар көбінесе Гуаймас және Масатлан порттарымен шектелді, бірақ императорлық генерал Эдвард Эмиль Лангберг опата тайпаларының көмегімен ішкі аймақтарда бекіністерді ұстады. Аламос республикалық генерал Анхель Мартинес Синалоадан келген күштермен басып алып, империямен одақтасқан Майо және Яки тайпаларына жаза берді. Ол 4 мамырда Гермосильоны қайтарып алды, бірақ ертесі күні оны империалистерге қайта жоғалтты. Француздар қыркүйек айында Гуаймастан шығып кетті, және сол кезде Лангберг республикашылардың Урес қаласын басып алуына әкелген шайқаста қаза тапты.

Оңтүстік жеңілістер

1865 жылдың шілдесінде Артеага үш мың әскерімен Такамбароға қарай жылжыды, бірақ оны мыңнан аз салдаты бар подполковник Ван дер Смиссен талқандады. Республикалық генерал Порфирио Диас қашып, Оахакаға жетіп, жаңа әскер құруға үміттенді. Империалистік префект Прието 1865 жылдың ортасынан бері Техуантепекті бақылап, оны операциялар базасына айналдыруды жоспарлады. Диас 1866 жылдың көктемінде осы аймаққа, әсіресе Джамильтепек және Путлаға шабуыл жасап, Оахака мен Пуэбла арасындағы байланысты үзуге тырысты. Диас 1866 жылдың тамызында Теотитланды басып алды, бірақ австро-мексикалық күштер оны кері қайтарды. Қазан айының басында Диас империалистік генерал Ороносты жеңіп, ол мүшкілмен қашып, Оахака қаласына шегінді, содан кейін Диас қаланы қоршауға алды. Қоршау бірнеше күнге тоқтатылып, австро-мексикалық күштерге қарсы тұрды, Диас оларды жеңіп, 1866 жылдың 1 қарашасында Оахака қаласын басып алды. Одан ол Оахаканы толық басып алып, Пуэблаға қарай жорыққа шықты.

Солтүстік Мексика шығанағындағы жеңілістер

Солтүстік-шығыста республикалық күштерге Мендес басшылық етті, ол Тампикоға жолды тосқан болатын, сондай-ақ Линарес қаласының солтүстігінде орналасқан Мариано Эскобедо және Паррас аймағындағы Гонсалес Эррера мен Тревино да басшылық етті. Паррасқа жасалған республикалық шабуылдан кейін, империалистік командир Бриант 20 ақпанда Салтильодан келді және империалистік префект Кампосты қайта орнатты. Одан кейін ол Санта-Исабельдегі либералдарға шабуыл жасады, бірақ олардың күшін дұрыс бағаламағандықтан жеңіліске ұшырап, тұтқынға алынды. Республикашылар Паррасты бірден басып алмады, бірақ француз әскерлерінің шегінуі оларға 1866 жылғы маусымда қаланы алуға мүмкіндік берді. Шарко Эскондидода Мехиа американдық әскерлердің саны артып жатқан республикашылармен күресіп жатты. Сәуір айында генерал Жаннингрос оған күш-қуат берді. Генерал Ольвера басқарылған тағы бір колонна Матаморостан аттанып, Камарго маңында Мариано Эскобедо басқарған республикалық әскерлермен қоршалып, жеңіліске ұшырады. Ольвера Матаморосты қайта басып алып, ұстап тұрды, бірақ Монтеррейден келген империалистік генерал Тусе шегінуге мәжбүр болды. Мехиа 500 сарбазбен қалды және, ақырында, 23 маусымда барлық әскерімен Веракрусқа шегінді. 1866 жылғы қарашада Матаморос АҚШ әскерлерінің көмегімен республикашылардың қолына көшті. 9 қарашада империалистік генералдар Маркес пен Мирамон Еуропадан соғысқа көмектесу үшін оралды. Қараша айының соңына қарай француз әскерлерінің шегінуі нәтижесінде республикашылар елдің солтүстік және батыс бөліктерін қайтарып алды. 1866 жылғы 13 қарашада француздар Мазатланды эвакуациялауды аяқтады. Эвакуацияға көмектескеннен кейін бұрынғы империалистік генерал Лозада қақтығыстан бас тартып, бейтараптығын жариялады. Сан-Луис-Потоси мен Мексика шығанағы арасындағы байланыс жолдарына шабуыл жасаған республикалық командир Мендес Тампико маңындағы империалистік шабуыл кезінде қаза тапты. Дегенмен, француз әскерлерінің шегінуіне байланысты мамыр айында республикалық генерал Аурелиано Ривера Тампиконы басып алды. Француздар портында қалды, бірақ шілдеде және тамызда Тукспанды тапсырды. Веракрус империалистік бақылауда қалған жалғыз шығанақ порты болды. Империалистер Монтеррейді 1865 жылғы 25 шілдеде, ал Сальтильоны 4 тамызда эвакуациялады. Дуа 28 қазанда Матехуаладан шығып кетті, ол сол кезде империалистік бекіністің ең солтүстігінде орналасқан болатын. Сан-Луис-Потосиде Мехианың басқаруындағы әскерлер қалды, бірақ жеңіске жетудің аз мүмкіндігі оларды Рождество қарсаңында Гуанахуатодағы Сан-Фелипеге шегінуге итермеледі. Кастани шамамен сол уақытта Гуанахуатоға жетті, француз күштері Дуранго мен Закатекастан келді, соңғысы қарашада эвакуацияланды.

Орталық Мексика осал болып қалады

Веракрус пен оған апаратын жолдар 1866 жылдың басынан бастап, француз әскерлерінің шегінуімен бірге, республикашылдардың шабуылдарына ұшырады. Папалоапан өзенінде империалистер жеңіске жетті, бірақ тамыз айына қарай Тлакотальпан мен Альварадо республикашылдарға берілді. Папантла мен Мисантлада Игнасио Алаторре бастаған республикашылдардың көтерілісі басылды, алайда республикашылдардың солтүстікте сәттіліктерінің арқасында Алаторре қайтадан көтеріліс ұйымдастырып, қарашада Халапаны басып алды. Пачуканы республикашылдар қарашада жаулап алды, ал 1867 жылдың қаңтар айында Пероте түсті. 1866 жылдың соңында астана да осал бола бастады. Қазан айында Куаутитланға шабуыл жасалды, ал желтоқсан айында Чалко мен Тлалпан республикашылдардың шабуылдарына ашық қалды, сонымен қатар шабуылшылар Вера-Крузға бет алған императорлық әскерлер мен босқындарды мазалады. Империалистік қолбасшы Ортис де ла Пенья Икстлада жеңілгеннен кейін Куернавакаға шегінді, ал Регулес пен Рива Паласио Лерма аңғарын басып алу үшін ілгері жылды. Гуадалахара 1866 жылдың 12 желтоқсанында француздармен бірге тасталды, императорлық күштер генерал Гутьеррес басқаруында қалды. Империалистер 19 желтоқсанда қаланы эвакуациялап, Гуанахуатоға қарай жол алды. Ал бұрынғы императорлық қолбасшы Лозада Наярит департаментін бейтарап аймақ деп жариялады.

Француздардың соңғы эвакуациясы

1866 жылғы 19 желтоқсанда Наполеон III барлық әскерлер бұрын белгіленген жоспардан ертерек шығарылатынын хабарлады. Желтоқсанның соңында француздар Гуанахуато қаласын эвакуациялады, Керетаро қаласында Сан-Луис-Потосиден қайтып келе жатқан әскерлермен қосылып, содан кейін Вера-Круз портына бағыт алды. Дегенмен, Гуанахуатода Мехиа басқаратын империялық гарнизон бекінісін сақтап, республикалық әскерлерді ұстап тұруға қол жеткізді.

Республикашылдардың жеңісі

Француздық ресми қатысу аяқталған соң, интервенция техникалық тұрғыдан аяқталды, бірақ француз әскері мен олардың мексикалық серіктестері құрған империя тағы бірнеше айға созылды. Француздармен бірге соғысқан мексикалық генералдар мен жүздеген француздық жалдамалы әскерлер бұл үдерісте маңызды рөл атқара берді. Император Максимилиан Оризабадағы кеңесте тақтан бас тартудан бас тартып, Мексика қаласына қайтуға ниеттенді. Ол алдымен Пуэбла қаласында үш аптадай болып, науқанға дайындық жүргізді. Ел үш үлкен әскери округке бөлінді: батыс округі Колимадан солтүстікке қарайғы провинцияларды, оның ішінде Дуранго мен Чихуахуаны қамтыды; шығыс округі Агуаскалиентестен және Тампикодан солтүстікке қарай созылды; ал орталық округі Чиапасқа дейінгі барлық қалған аумақты қамтыды. Батыс округтің басшылығын алған Мирамон армия құруға кірісті, бірақ қолданылатын құралдарға көп мән бермеді. Шығыстағы Мехиа шамамен 4000 сарбазды басқарды, ал Маркес орталық округте Рамон Мендестің басшылығында 4000 әскерге ие болды. Пуэблада орналасқан 2000 сарбазбен бірге Максимилиан жоғары қолбасшылыққа ие болып, жаңа ұлттық армияны және милицияны құруға бұйрық берді. Алайда, империя үшін батыс және шығыс округтер республикашылардың бақылауында болды, сондай-ақ Пуэбладан оңтүстікке қарайғы аймақ та олардың қолында болды. Қалған орталық провинциялар жау шабуылдарына ұшырап, республикашыл әскерлердің шабуылына тап болып жатты. Қаржылық және материалдық ресурстар да жетіспеді. Осы уақытта АҚШ-тан қару-жарақ пен қаржы республикашылардың қолына көтеріліп жатты. 1867 жылдың 27 қаңтарында Мирамон Агуаскалиентесті басып алып, президент Хуареске дерлік тұтқынға алуға жақын болды, бірақ губернатор Аузаның шегінуі оны құтқаруға көмектесті. Мирамон одан әрі ілгерілеуге ниеттемеді, халықтан ақша-дәулет тартып алумен және республикашылар арасындағы алаңдатумен қанағаттанды. Ол Сан-Луис-Потосидегі Кастильомен қосылды. Республикашыл генерал Мариано Эскобедо оның ниеттерін анықтап, 1 ақпанда Сан-Хасинтода оны тоқтатып, толық жеңіліске ұшыратты. Мирамон Кастильомен бірге қашып, Керетароға паналады. Республикашылар Гуанахуатоны, содан кейін Морелияны басып алды. Империалистер Мичоаканнан Сан-Луис-Потоси шекарасына шегініп, Керетароға қайта оралды.

Кверетаро қоршауы

Максимилиан министр Агирре, Леонардо Маркес және Мигель Лопеспен бірге Керетаро қаласындағы әскерге 50 000 песо сомасында, 1600 адам мен он екі зеңбірекпен қосылды. Максимилиан 19 ақпанда Керетароға жетті, ал оны Мирамон және императорды ресми түрде қарсы алған басқа да генералдар құлшыныспен күтіп алды. Оның келгенінен кейін бірнеше күн өткен соң әскерді тексеру өтті, онда 39 зеңбірекпен 9000 адам, оның ішінде 600-ға жуық француз болды. Мирамон жаяу әскерге басшылық етті, Кастильо мен Касанова әрқайсысы дивизия алды, Мендес резервтік бригаданың құрамына кірді, онда Мигель Лопес полковник болып қызмет етті, Мехиа атты әскердің бастығы, Рейес инженерлердің, ал Арельяно артиллерияның бастығы болды. Бас штабтың бастығы Маркеске Мирамонның наразылығына қарамастан, ең маңызды орын берілді. Максимилиан, Мирамон, Маркес, Мехиа және Мендес Империяның бес сиқырлы «М»-ы ретінде танылды. 22 ақпанда өткен алғашқы соғыс кеңесінде олардың күштері тым күшті болмас бұрын республикашылармен бірден шайқасуға келісті, бірақ тарихшы Банкрофттың айтуынша, жеңіске жетуге мүмкіндік берген бұл стратегия Маркестің кеңесімен қабылданбады. Республикашылар Керетароны қоршауға ала бастағанда, Маркес империалистер бақылауындағы Мехико қаласына шегінуді, күштерін жинап, республикалық әскерлермен шешуші шайқаста кездесуді ұсынды, бірақ бұл мүмкін емес деп танылды. 5 наурызда республикалық күштер Керетароны қорғаушыларды көріп, қоршауға дайындала бастады. Шайқас басталғаннан кейін Маркес тағы да Мексика қаласына қашу жоспарын ұсынды, бірақ Мирамон мен басқалары оған қарсы болды. Мирамон 17 наурызда Сан-Грегорио төбесін қайтару үшін қарсы шабуылға басшылық етуді жоспарлады. Алайда, уақыт келгенде, империалистік штаб-пәтерге шабуыл жасалғаны туралы жалған дабыл қағылды, бұл Сан-Грегориоға шабуылды кейінге шегерді. Мирамон енді республикашылардың батыс позицияларын жою жоспарын қолдады, бұл қажет болған жағдайда шегінуге мүмкіндік береді. Маркеске Мексикаға барып, күш сұрау тапсырылды. Мирамонға алаңдатуды қамтамасыз ету міндеті жүктелді, және 22 наурызда ол аңғарға экспедиция ұйымдастырып, көптеген азық-түліктерді басып алды. Маркес 1200 атты әскермен түнде жолға шықты, ал Мирамон енді Керетародағы жетекші генерал атанды. Империалистер тағы бір республикалық шабуылды тойтарып, қарсы жақта 2000 адам қаза тапқаннан кейін, Мирамон марапаттау рәсімінде медальдардың бірін алып, императорды шайқастағы батылдығы үшін марапаттауды ұсынды, Максимилиан оны қабылдап, ең бағалы марапаты ретінде киді. 1 сәуірде Мирамон Сан-Грегорио төбесіне қарсы шабуыл жасады, бірақ күштердің жетіспеуі шабуылды шешуші нәтижелерсіз қалдырды. Маркестен хабар келмегендіктен, Мексика қаласына не болғанын білу үшін миссия жіберілді. Мирамон Максимилианды да кетуге шақырды, бірақ император қалуды жөн көрді. Миссия сәтсіз аяқталды, және енді басшы офицерлер ашық түрде капитуляциялауға шақырды. Империалистер Керетародан шығуды жоспарлады, ал дайындық ретінде Мирамон 27 сәуірде Симатарио төбесіне шабуыл жасауды жоспарлады, оған 2000 адаммен басшылық етті. Империалистер республикалық күштерді таратып, мыңдаған адамды шашыратты және 500 тұтқынға алды, бірақ империалистер келесі қадамды жоспарлауға маңызды уақытты жоғалтты, ал республикалық резервтер жеңіліске ұшырады. Империалистер жаудың қатарын бұзып, Сьерра-Горда тауларына қашып, мүмкін болса жағалауға жетуді көздеді. Операция 15 мамырда жоспарланған. Алайда, империалистердің жоспарлары орындалмастан бұрын, полковник Мигель Лопес сатқындық жасады, және 14 мамыр түнінде ол алтын сомасына айырбастау үшін республикалық күштерге Керетаро қақпаларын ашты. Республикалық әскерлер қалаға тез кіріп, Мирамон, Мехиа және император Максимилиан тұтқынға алынды.

Империяның соңы және Максимилианның өлтірілуі

Соғыс сотының шешімімен Максимилиан өлім жазасына кесілді. Еуропаның көптеген тәжді басшылары оған аз ғана өзгеріс енгізді, себебі прогрессивті Максимилиан Хуарездің көптеген либералдық реформаларын қолдаған еді. Жеңіске жеткеннен кейін консервативті партия француз басқыншыларымен одақтас болғандықтан беделін түгелдей жоғалтты және тиімсіз болып қалды. "Қайта орналасқан республиканың" алғашқы жылдары либералдық партия саяси күш ретінде күдіксіз болды. Алайда, 1871 жылы Хуарес конституциялық түрде қайта сайлауға тыйым салынған болатын, оған қарамастан президенттікке қайтадан сайланды. Француздық интервенция республикалық үкіметтің тұрақтанып, ішкі және сыртқы күштердің бәрі ұсталып тұруымен аяқталды. Парфирио Диас (либералдық генерал және француз соғысының батыры, бірақ көзқарасы консервативтік болып бара жатқан), жеңілген үміткерлердің бірі президентке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Ол 1911 жылға дейін сегіз мерзімге билік етті, бұл Порфириато деп белгілі болды. Көптеген онжылдықтар бойы азамат соғыстарынан кейін Мексика, ақыры шаршап қалды және генерал Порфирио Диас өзінің режимі арқылы бейбітшілікті орнатты, үлкен көтерілістер мен төңкерістер болған жоқ. Мексикадағы Францияның оқиғасы Максимилиан арқылы Австриямен қарым-қатынасты жақсартты, бірақ Франция халықаралық қауымдастықта саяси оқшауланғандықтан, ешқандай нәтиже бермеді. 1866 жылы Пруссия Францияның жанама одақтасы Австриямен соғысқа шықты, француз әскерлері әлі де Мексикада болғандықтан Еуропадағы жағдайға әсер ете алмай жеңіліске ұшырады. Наполеонның империясы 1870 жылы Франко-Пруссия соғысы кезінде құлады.