Оттың ұрпақтары: Агниваңши руларының тарихы

Кіріспе

Агниваншилер – инду дініндегі Агни құдайынан таратылған адамдар. Агниванши руы – раджпут руларының бірі, ал қалғандары – Сурьяванши (күн құдайы Сурьядан тараған) және Чандраванши (ай құдайы Чандрадан тараған). Орта ғасырлардағы аңыздарға сәйкес, Агниванши руының төрт тармағы бар: Чаухандар (Чахаманалар), Пратихарлар (Пратихаралар), Пармарлар (Парамарлар) және Соланкилер (Чаулукьялар). Раджпуттардан басқа, көптеген басқа да үнді қауымдары мен әулеттерінің оттан туған тегі туралы аңыздары бар. Альф Хилтебейтель оттан тараған тектің аңыздарының ежелгі мәтіндерде айтылған күн мен айдан тараған тегін жариялаған бұрынғы жауынгерлерге қарағанда, кшатрия жауынгерлерінің жаңа класын білдіретінін болжайды. Қазір раджпуттар деп танылатын рулар арасында бұл аңызды Падмагупта ойлап тапқан болуы мүмкін, ол Парамара әулетінің 10 ғасырдағы сарай ақыны. Оның «Нава сахасанка чарита» (Nava Sahasanka Charita) – парамаралардың Агниванши тегі туралы ең алғашқы мәлімет. Оған Парамаралар өз аймағындағы жалғыз патшалық отбасы болғандықтан, батырлық немесе құдайлық тегі туралы мифтік әңгіме болмауы себеп болуы мүмкін. 16 ғасырғы раджпут жыраулары мұсылмандарға қарсы раджпут бірлігін нығайту үшін бұл аңызды басқа императорлық әулеттерге де таратуға тырысқан болуы мүмкін.

Парамара аңыздары

Қазір раджпуттар деп аталатын династиялардың ішінде Мальваның Парамара патшалары Агникула ("от тайпасы") тегін алғашқылар болып мәлімдеді. Парамара дәуірінде жазылған бірнеше жазулар мен әдеби шығармаларда осы аңыз айтылады. Бұл әңгімені бірінші рет айтқан ең ерте дереккөз – Парамара сарайының ақыны Падмагупта Парималаның "Нава сахасанка харитасы". Санскрит тіліндегі эпикалық шығарма Синдхураджаның (шамамен 997-1010 жж.) тұсында жазылған. Ондағы аңыздың нұсқасы былай:

Падмагуптаның "Нава сахасанка харитасы" Синдхураджаның өміріне негізделген, бірақ тарихи құндылығы шамалы. Бұл аңыз бұрынғы Парамара жазуларында (мысалы, Харсола мыс тақталарында) немесе әдеби шығармаларда (мысалы, Халайудханың "Мритасандживани" еңбегінде) кездеспейді. Сондықтан, Падмагупта бұл аңызды 10 ғасырдың соңында ойлап тапқан болуы мүмкін. Осы кезде Парамаралардың барлық көршілес династиялары мифтік батырлардан немесе құдайлардан тарағанын мәлімдеді: Лакшманадан – Пратихаралар, Сурьядан (Күннен) – Чахаманалар (Чаухандар), Брахманың су ыдысынан (чалука) – Чаулукьялар, ал Чандрадан (Айдан) – Чанделалар. Парамаралар ғана мифтік тегі туралы аңызға ие болмады. Бұл Падмагуптаны Синдхураджаның келісімімен жаңа аңыз ойлап табуға итермелеген болуы мүмкін. Синдхураджадан кейінгі Парамара жазулары мен әдеби шығармаларында Агникула аңызы кеңінен таралды. Осы аңызды қамтитын Парамара жазулары: Удайпур Прашасти жазуы, Нагпур тас жазуы, Васантагарх жазуы, Чамундраджаның Артуна жазуы, Неминатх джайнистік ғибадатханасының жазуы, Донагараграма жазуы, Патнараян жазуы және Джайнад жазуы. Парамара патшасы Бхожаның замандасы Дханапаланың "Тилака Манджари" еңбегі де осы пікірді қолдайды. Кейбір кейінгі жазуларда династияның алғашқы атасы "Парамара" емес, "Дхумараджа" (түтін патшасы) деп аталады.

Chauhan есептері

Чуахан жазулары мен әдеби шығармаларының ең ертегілері Агниванши тегінен екенін мәлімдемейді. Бұл дереккөздерде династияның аңыз негізін қалаушы Чахамананың Индраның көзінен, дана Ватсаның ұрпағынан, күн династиясында және/немесе Брахма жасаған құрбандық кезінде туғаны туралы әртүрлі айтылады. Чанд Бардайдың «Притвирадж Расо» эпосының кейбір нұсқаларында Парамара аңызына ұқсас аңыз бар. Алайда, бұл нұсқада Вашишта мен Вишвамитра бәсекелес ретінде көрсетілмейді. Ол былай:

«Притвирадж Расо» – бұл аңызда төрт түрлі Раджпут әулеті (тек Парамаралар ғана емес) қамтылған ең алғашқы дереккөз. Дашаратха Шарма және С. В. Вайдия сияқты ғалымдар, «Притвирадж Расоның» ең ерте көшірмелерін талдағаннан кейін, оның түпнұсқалық нұсқасында бұл аңыз мүлдем болмағанын қорытындылады. «Притвирадж Расоның» XV ғасырға жататын ең көне данасында Чуахан әулетінің шығу тегі туралы бір ғана сөйлем бар: онда Маникья Раи алғашқы батыр Чуахан болғаны және ол Брахманың құрбандығынан туғаны айтылған. Р. Б. Сингхтің пікірінше, XVI ғасырдағы ақындар бұл аңызды моғол императоры Акбарға қарсы Раджпуттардың бірлігін нығайту үшін ойлап тапқан. «Притвирадж Расо» аңызының бейімделулері әртүрлі Чуахан әулеттерінің демеушілігімен жазылған кейінгі еңбектерде кездеседі. Бір ерекше бейімделу Хаммира Расода (1728 ж.) кездеседі, онда Рантамбордың Чуахан патшасы Хаммира деваның өмірі сипатталған. Оны Нимрана ханзадасы Чандрабанның сарай ақыны Жодхараджа жазған. Оның аңыз нұсқасы былай:

Бундидің сарай ақыны Сурья Малла Мишрананың жазбаларында шамалы өзгеріс бар. Бұл нұсқада әртүрлі құдайлар Вашиштаның өтініші бойынша төрт батырды жасайды. Чуаханның Хичи тайпасының бардтық әңгімесіне сәйкес, Пувар (Парамара) Шиваның мәнінен туған; Соланхи (Соланки) немесе Чалук Рао (Чаулукья) Брахманың мәнінен туған; Парияр (Парихар) Девидің мәнінен туған; ал Чахуван (Чуахан) оттан туған. Бұл аңыз Бедла Чуахандарының Сисана жазуында және Наинси ри Хьятта да кейбір өзгерістермен кездеседі.

Басқа шоттар

Двиасарай Махакавия, Хемачандраның (шамамен 1088-1173) Чаулукья әулетінің (Соланкилердің) есебі, Парамаралардың шығу тегін сипаттағанда Агникула аңызын айтады. Чаулукьялар Агникула аңызын білген, бірақ оны өздеріне емес, Парамараларға байланыстырған. Бхавишья Пуранада да осы аңыз бар, оның кейбір бөліктері 19 ғасырға дейін сақталған. Осы нұсқада Каньякубжа брахмандары Брахманы құрметтеу үшін Абу тауында құрбан шалған. Ведалық мантраларды оқу нәтижесінде төрт кшатрия батыры пайда болды: Самаведин Парамара, Яджурведин Чахумана (Чаухан), Триведин Чалукия және Атарваведин Парихара (Пратихара). Әбу Фазл өзінің «Айн и Акбари» еңбегінде осы аңыздың тағы бір нұсқасын келтіреді: б.з.д. 761 жылы Махабаха есімді абыз от жағып, көптеген ізбасарларды тартқан от ғибадатханасын салған. Кейін буддистер брахмандардың рәсімдеріне наразы болып, осы сияқты құлшылықты тыйым салуға бұйрық беруге тырысқан. Содан кейін от ғибадатханасының жақтастары буддизмді жоңғылтпақ және дәстүрлі дінін қайта орнату үшін батыр іздеу үшін дұға еткен. «Жоғары Әділет» сол кезде суыған от ғибадатханасынан батыр шақырған. Дханьяжая (немесе Дханджи) аталған бұл батыр қысқа мерзімде билікке ие болып, брахмандардың дәстүрін қайта жаңғыртқан. Ол Малваға Деканнан келіп, онда үкімет құрған. Оның бесінші ұрпағы Путараджа баласыз қайтыс болғаннан кейін, ақсүйектер оның орнына Адития Понварды сайлаған. Парамара әулеті Понвардан тараған.

Түсіндірме

Падмагуптаның аңызы Рамаянаның Балакандасында (1:53:18 – 1:54:3) айтылған ұқсас оқиғаға негізделген сияқты. Бұл әңгімеде Вишвамитра (бастапқыда Кшатрия) Вашиштаның Камадену сиырын («Шабала» деп аталады) тартып алады. Вашиштаның рұқсатымен сиыр үнді-арийлық емес жауынгерлерді жаратып, Вишвамитраның әскерін жеңеді. Бұл жауынгерлерге варваралар, камбоджалар, пахлавалар, шакалар және явандар кіреді. Махабхаратада бұл аңыз бірнеше өзгерістермен қайталанады. Бұл нұсқада ұрланған сиыр («Нандини» деп аталады) денесінің әртүрлі бөліктерінен әртүрлі млекша тайпаларын жаратып, кек алады. Вишвамитра брахман Вашиштаның күшін көріп, өзі де брахман болуға шешім қабылдайды. Кейбір отаршылдық дәуір тарихшылары Агникула аңызын Агниванши Раджпуттардың шетелдік тегі туралы болжам ретінде түсіндірді. Бұл теория бойынша, бұл раджпуттардың шетелдік ата-бабалары шамамен 5 ғасырдың соңында Гупта империясының құлдырауынан кейін Үндістанға келді. Олар отқа арналған рәсімнен кейін индуисттік касталық жүйеге қабылданды. Бард аңыздарына сүйенген Джеймс Тод бұл теорияны алғаш ұсынды. Ол «жақсы дене бітімі мен сұлулығы» бар Агниваши Раджпуттардың «қара, кішкентай және келбетсіз» Үндістанның аборигендерінен шыққан болуы мүмкін емес деп болжады. Ол олардың ата-бабалары скифтер және басқа да тайпалар болған деп болжады. А.М.Т. Джексон осыған ұқсас теорияны ұсынды, бірақ раджпуттардың Гурджарлардан шыққандығын, олардың айтуынша, Үндістанға басып кіруші әскерлердің бір бөлігі ретінде келгенін айтты. Оның теориясының негізі Агниванши аңызы және Гурджарлар арасында Павар (Пармар) және Чаван (Чаухан) сияқты тегінің болуы болды. Бұл теорияны басқа да британдық ғалымдар, сондай-ақ Д.Р. Бхандаркар сияқты кейбір үнді ғалымдары қолдады. Уильям Крук Агникула аңызындағы жын-шайтандар брахмандардың буддалық қарсыластары деп ойлады. Ол кшатриялық тегінің шығу тегіне емес, мәртебеге негізделгенін және сондықтан брахмандар буддистерді басуға көмектескен шетелдік жауынгерлердің мәртебесін көтеру үшін тазарту немесе бастау от рәсімдерін өткізгенін айтты. Шетелдік тегі туралы теорияны кейінірек бірнеше ғалымдар сынға алды. Альф Хилтебейтель отаршылдық тарихшылардың шетелдік тегі туралы теорияны өздерінің отаршылдық шабуылын ақтаудың жолы ретінде қарастырғанын айтады. Р.Б. Сингх теорияның үнділік жақтастарын отаршылдық тарихшылардың «сыныпты ойынын» көре алмағаны үшін сынға алады. Хилтебейтель Рамаянаның Агникула аңызының бастауы бола алмайтынын айтады, өйткені оның оттан тууға ешқандай қатысы жоқ. Шетелдік тегі туралы теорияны қолдамайтын, даналар мен жауынгерлердің тууымен байланысты басқа да мифологиялық аңыздар бар. Мысалы, Рамаянада Вашишта мен Ришьяринганың Рама мен оның үш бауырының дүниеге келуіне әкелген рәсімді жасағаны туралы айтылады. Бхавишья Пурананың «Пратисарга Парван» кітабында брахмандар млекхаларды құрбандыққа шалу орнына (олардан жаратудың орнына) тартып, жойған деген аңыз айтылады. Оның үстіне, оттың пайда болуы туралы аңыз тек раджпуттарға ғана тән емес. Оңтүстік Үндістандағы өрттен туған әулеттер мен қауымдастықтардың бірнеше аңыздары бар: Парамараға дейінгі тамил еңбегі Пуранануруда өртен туған бас: Туварайдың (Дваракамен сәйкестендірілген) билеушісі туралы айтылады. Арайамның Пуликатимал Ирунковельдің ата-бабасы болған бұл билеуші «Ришидің құрбандық от орнынан» шыққан. Кулотунга Чола III (1178–1218 ж.ш.) тұсында шыққан жазуда оттан туған аңыз да айтылған. Оның айтуынша, Иданай («сол қол») касталары агни кундадан (өрт ордасынан) дана Кашьяпаның құрбандық рәсімін қорғау үшін құрылған. Олар Антарведиден Чола еліне император Ариндинаның тұсында көшпелі брахмандардың көмекшілері ретінде көшіп барған. Телугу тілінде сөйлейтін Балиджа (оның ішінде олардың тараған бұтақтары Кавараи және Джанапан) және Тогата касталарының аңыздары олардың ата-бабалары құрбандық оттарынан туылған деп мәлімдейді. 19 ғасырдан бастап, әдетте Шудра санатына жатқызылатын шаруа касталары, мысалы Ваннияр, олардың ата-бабасы Рудра Ванния Махараджа (немесе Вира Ванниян) өртелген құрбандықтың жалынынан туған деп мәлімдеді. Бұл құрбандықты Жамбава (шулай-ақ Чампува немесе Шамбу) Ватапи мен Махи жын-шайтандарын жою үшін жасаған. Вира Ванниянның төрт ұлы болды. Оның отбасы Дурга құдайының көмегімен жындарды жеңді. Кейбір саудагерлер мен қолөнершілер таптарының да оттан туған аңыздары бар. Көптеген төменгі таптар санскриттелу процесін олардың...

Padmagupta's legend appears to be based on a similar story mentioned in Balakanda of the Ramayana (1:53:18 — 1:54:3). In this story, Vishvamitra (initially a Kshatriya) snatches Vashistha's Kamadhenu cow (called "Shabala"). With Vashistha's permission, the cow creates the non Indo Aryan warriors who defeat Vishvamitra's army. These warriors include the Barbaras, the Kambojas, the Pahlavas, the Shakas, and the Yavanas. The Mahabharata repeats this legend with some variations. In this version, the stolen cow (called "Nandini") retaliates by creating the various mleccha tribes from different parts of her body. Seeing the power of the Brahmin Vashistha, Vishvamitra decides to become a Brahmin as well. Some colonial era historians interpreted the Agnikula myth to suggest a foreign origin for the Agnivanshi Rajputs. According to this theory, the foreign ancestors of these Rajputs came to India after the decline of the Gupta Empire around 5th century. They were admitted in the Hindu caste system after performing a fire ritual. James Tod, who relied on bardic legends, was the first to propose this theory. He speculated that the Agnivashi Rajputs, who were of "good stature and fair", could not have descended from the "dark, diminutive and ill favoured" aboriginal natives of India. He proposed that their ancestors were Scythians and other groups residing beyond the Hindu Kush mountains. A. M. T. Jackson proposed a similar theory, but argued that the Rajputs had originated from Gurjars, who according to him, came to India as part of invading hordes. The basis for his theory was the Agnivanshi myth, and the prevalence of surnames such as Pavar (Parmar) and Chavan (Chauhan) among Gurjars. The theory was further supported by other British scholars as well as some Indian scholars, such as D. R. Bhandarkar. William Crooke theorised that the demons referred to in the Agnikula legend were Buddhist rivals of the Brahmins. He argued that the Kshatriya descent was based on status rather than descent, and therefore Brahmins conducted a purification or initiation fire ritual to raise the status of foreign warriors who helped them repress the Buddhists. The foreign origin theory has been criticised by several later scholars. Alf Hiltebeitel states that the colonial historians saw the foreign origin theory as a way of justifying their own colonial invasion. R. B. Singh criticises Indian supporters of the theory for having failed to see the "subtle game" of the colonial historians. Hiltebeitel argues that the Ramayana story cannot be the origin of the Agnikula myth, because it has nothing to do with birth from fire. There are other mythological legends involving sages and birth of warriors, which do not support the foreign origin theory. For example, the Ramayana also mentions that Vashistha and Rishyasringa performed a ceremony that resulted in the birth of Rama and his three brothers. The Pratisarga Parvan of Bhavishya Purana mentions a legend according to which the Brahmins destroyed the mlecchas by pulling them into a sacrificial fire pit (rather than creating them from it). Besides, the fire origin legend is not unique to the Rajputs. There are several south Indian legends of fire born dynasties and communities:

The Tamil work Purananuru, which predates the Paramaras, mentions a fire born chief: the ruler of Tuvarai (identified with Dvārakā). This ruler, who was an ancestor of Pulikatimal Irunkovel of Arayam, came out of "the sacrificial fire pit of the Rishi". An inscription issued during the reign of Kulothunga Chola III (r. c. 1178–1218) also mentions a fire born legend. According to it, the Idangai ("left hand") castes were created from the agni kunda (fire pit) to protect the sacrificial ceremony of the sage Kashyapa. They migrated from Antarvedi to the Chola country as attendants of migrant Brahmins, during the reign of the emperor Arindama. The legends of the Telugu speaking castes Balijas (including their offshoots Kavarais and Janappans) and Togatas claim that their ancestors were born from sacrificial fire pits. From the 19th century, peasant castes typically classified under Shudra category, such as Vanniyar have made claims that their ancestor Rudra Vanniya Maharaja (or Vira Vanniyan) was born from the flames of a fire sacrifice. This sacrifice was performed by the sage Jambava (also Champuva or Shambhu) to ward off the demons Vatapi and Mahi. Vira Vanniyan had fours sons, and his family defeated the demons with the help of the goddess Durga. Certain Merchant and Artisan castes have fire born myths as well. Many Lower castes use a process of Sanskritisation to get upward mobility by creating such fire myths. Vanniyars are historically considered lower caste. From the 19th century they have been trying to gain an upward mobility to move away from lower status using these Agnikula myths
The 15th century Tamil Mahabharata of Villiputtur Alvar makes three references to Agnivanshi (fire), Suryavanshi (solar) and Chandravanshi (lunar) dynasties. One particular segment describes the Chola king as from the solar dynasty, the Pandyan king as from the lunar dynasty and the Chera king as from the fire dynasty. The more ancient Silappatikaram alludes to the solar ancestry of the Cholas and the lunar ancestry of the Pandyas, but remains silent on the ancestry of the Cheras. The Tiruvilayatar Puranam (or Thiruvilaiyadal Puranam), possibly from the 17th century, repeats the Villiputtur Alvar's account. Hiltebeitel notes that the common theme among all these "fire origin" legends is not the theft of a cow: rather, it is the creation of a new order of Kshatriyas (as opposed to the traditional solar and lunar Kshatriyas mentioned in the ancient sources). Hiltebeitel further theorises that the Agnikula myth is of south Indian origin, and may have been transmitted to northern India by the feudatories of the Pallavas and the Chalukyas. He suggests that the Tamil language Silappatikaram legend is "an Agnikula myth waiting to be realized". It mentions solar and lunar ancestry of the Cholas and Pandyas respectively, but remains silent on the ancestry of the Cheras. According to a legend in this text, after the destruction of the Chola and the Pandya capitals (the latter by agni or fire), it is the Chera king who redeems the royals by establishing the worship of Kannagi. Besides the south Indian legends of fire origin, Hiltebeitel also connects the Chaulukyas (Solanki Rajputs) to the south Indian Chalukyas of Kalyani in his support. Before the popularisation of the Agnikula myth, both these dynasties claimed origin from Brahma's chaluka (folded palm or water pot). The Guhilot Rajputs of Mewar as well as the Chaulukyas of Gujarat are known to have employed Brahmins from Deccan for fabricating their myths of origin. D. C. Sircar also suggested that the Paramara court poet Padmagupta might also have been a native of southern India. According to Paramara inscriptions, his patron Vakpati Munja had achieved military successes in southern India. According to K. N. Seth, the foreign origin theory is weakened by the fact that the Agnikula legend is not mentioned in the earliest of the Paramara records (such as the Harsola copper plates). Moreover, the earliest Paramara era accounts do not mention the other Rajput clans as fire born. The early Chauhan dynasties were centered around Ajmer Pushkar region, and their association with Mount Abu is a later invention. R. B. Singh argues that if the ancestors of Rajputs were the Indo Aryan natives of north western India, Tod's claim of stark differences between the appearances of the Scythians and the natives is misleading, as both the groups have Indo European origins.