Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық инженер, саясаткер және өнеркәсіпші (1901–1960)
Italian engineer, politician, and industrialist (1901–1960)
Адриано Оливетти (11 сәуір 1901 – 27 ақпан 1960) – итальяндық инженер, кәсіпкер, саясаткер және өнеркәсіпші. Өмірінде ол Olivetti таңбалы теру машиналарын, калькуляторларды және компьютерлерді итальяндық өндіруші ретінде әлемге танымал болды. Ол Olivetti компаниясының негізін қалаушы Камилло Оливетти мен белгілі вальденс пасторы және ғалымның қызы Луиза Ревельдің ұлы еді. Оливетти империясын оның әкесі бастаған. Olivetti зауыты бастапқыда 30 жұмысшыдан тұратын және электрлік өлшеу құралдарына бағытталған. 1908 жылы, Америка Құрама Штаттарындағы Remington компаниясы құрылғаннан кейін 25 жыл өткен соң, компания теру машиналарын өндіруді бастады. Адриано Оливетти дүкен сияқты кәсіпорындарды заманауи фабрикаға айналдырды. Ол Қоғамдық қозғалыстың утопиялық жүйесін қолдады. Оның компаниясында менеджерлер мен техниктерден басқа, көптеген суретшілер – жазушылар мен сәулетшілерді жұмысқа алды, өйткені ол дизайнға және жеке утопиялық көзқарасымен тығыз байланысты қала құрылысы мен құрылыс жоспарлауға қызығушылық танытты. Оның қатысушылық және прогрессивті корпоративтік моделі Fiat S.p.A. компаниясының Витторио Валлеттаның әкесілік тәсілінен өзгеше болды.
Adriano Olivetti (11 April 1901 – 27 February 1960) was an Italian engineer, entrepreneur, politician, and industrialist. He was known worldwide during his lifetime as the Italian manufacturer of Olivetti brand typewriters, calculators, and computers. He was son of the founder of Olivetti, Camillo Olivetti, and Luisa Revel, the daughter of a prominent Waldensian pastor and scholar. The Olivetti empire had been begun by his father. The Olivetti factory initially consisted of 30 workers and concentrated on electric measurement devices. By 1908, 25 years after Remington in the United States, the company started to produce typewriters. Adriano Olivetti transformed shop like operations into a modern factory. He supported the utopian system of the Community Movement. In his company, apart from managers and technicians, he enrolled a large number of artists like writers and architects, following his interest in design and urban and building planning that were closely linked with his personal utopian vision. His participatory and enlightened corporate model was contrasted to the paternalism of Fiat S. p. A. 's Vittorio Valletta.
Өмірбаян
Оливеттидің әкесі, Камилло Оливетти, еврей болған, балалары үйде жақсы білім алатынына сенген. Оливеттидің қалыптасу жылдары жергілікті вальденс пасторының қызы, білімді және салмақты әйел болған анасының баптауында өтті. Социалист болғандықтан, әкесі қол еңбегі мен зиялы еңбектің аражігін ажыратудың қажеті жоқ екенін баса көрсетті. Оқудан бос уақытта балалары әкесінің жұмысшыларымен бірдей жағдайда жұмыс істеді. Ересек Оливетти отбасына қатаң тәртіп пен салмақтылықты ұқсатып, жас Оливеттидің жасөспірім шағында наразылық тудырды, бұл оның әкесінің жұмыс орнын ұнатпауында және әкесі қалаған механикалық инженерия емес, басқа пәндерді оқыған политехникалық мектепте білім алуында көрінді. 1924 жылы Турин политехникалық университетінің химиялық инженерия факультетін бітіргеннен кейін Оливетти қысқа мерзімге компанияға қосылды. Бенито Муссолинидің итальяндық фашистік режиміне ұнамай қалғанда, әкесі оны Американың өнеркәсіптік қуатының бастауын білу үшін Америка Құрама Штаттарына жіберді. Содан кейін осы себептерге байланысты Англияға барды. Отанына оралғаннан кейін Джузеппе Левидің қызы, жақын досы Наталия Гинцбургтің қарындасы Паола Левиге үйленді, осы некеден үш бала дүниеге келді, бірақ олар ұзаққа созылмады. АҚШ-тағы түрлі зауыттарды, әсіресе «Ремингтонды» аралап көргеннен кейін Оливетти өнімділіктің ұйымдастыру жүйесіне байланысты екеніне көз жеткізді. Әкесінің келісімімен Оливеттидегі өндіріс жүйесін Тейлорлық үлгіде ұйымдастырды және шеберхананы бөлімдерге және тармақтарға бөлінген фабрикаға айналдырды. Бұл қайта ұйымдастырудың нәтижесінде, бір адамға жұмсалатын уақыттың өнімділігі бес жыл ішінде екі есеге артты. Оливетти 1933 жылы Италияда қолданылатын жазу машиналарының жартысын алғаш рет сатты. Ол жалақыны, қосымша төлемдерді және әлеуметтік қызметтерді арттыру арқылы жұмысшылардың өнімділігінің артуын олармен бөлісті. 1931 жылы ол Кеңес Одағына сапар шегіп, Оливеттиде суретшілер мен дизайнерлермен жұмыс істейтін жарнама бөлімін құрды. Бір жылдан кейін ол бас менеджер болып тағайындалғанда Ұйымдастыру бөлімі құрылды және алғашқы портативті жазу машинасының жобасы басталды. Оның бизнестегі табысы идеализмін кеміткен жоқ. 1930 жылдары ол архитектураға, сондай-ақ қалалық және қоғамдық жоспарлауға қызығушылық танытты. Ол Оливетти зауыты әлі орналасқан Туринге жақын шағын қала Ивреада жұмысшыларға арналған тұрғын үй салу жоспарын және іргелес Аоста алқабына жоспарлау ұсынысын қадағалады. Фашистік Италияда жұмысшыларды жұмыста және үйде қамқорлау режимнің корпоративтік жобасына сәйкес келді. Оливетти режимге наразылық білдіргенімен, Ұлттық фашистік партияға қосылып, католик дініне кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол антифашистік және итальяндық қарсылық қозғалысына қатысты, түрмеге қамалды және соңында Швейцарияда пана тапты. Ол жерде ол эмигрант зиялылармен тығыз байланыста болды және «Қоғамдық қозғалыстың» әлеуметтік философиясын одан әрі дамыта алды. Сонымен қатар ол Ұлыбританияның арнайы операциялар басқармасының өкілдерімен де байланыста болды. Олармен ол Италияға одақтастардың шабуыл жасауын болдырмауға және Италияның ықпалды саяси орталарында қолдауға ие болған Киелі Тақтың делдалдығымен соғыстан итальяндықтардың кері шегінуін келіссөздер арқылы қол жеткізуге тырысты. Соғыстан кейінгі жылдары Оливетти империясы тез кеңейді, бірақ 1950 жылдардың соңында «Андервуд Таппитер Компаниясын» сатып алғаннан кейін қысқа мерзімге банкроттыққа тап болды. Осы кезеңде калькуляторлар, содан кейін компьютерлер жазу машинасының орнын басты. Оливетти уақытын бизнеспен айналысу мен қоғамдық өмірдің утопиялық идеалын жүзеге асыру мен тарату арасында бөлісті. Оның пікірінше, бір-бірін және қоршаған ортаны құрметтейтін адамдар соғыстан және кедейліктен сақтануы мүмкін. Оның утопиялық идеясы бұрынғы ғасырда Чарльз Фурье мен Роберт Оуэн сияқты социалистер уағыздаған идеяға ұқсас болды.
Olivetti's father, Camillo Olivetti, who was Jewish, believed that his children could get a better education at home. Olivetti's formative years were spent under the tutelage of his mother, daughter of the local Waldensian pastor, an educated and sober woman. As a socialist, his father emphasized the non differentiation between manual and intellectual work. During their time away from study, his children worked with and under the same conditions as his workers. The discipline and sobriety the older Olivetti imposed on his family induced rebellion in the younger Olivetti's adolescence manifested by a dislike of his father's workplace and by his studying at a polytechnic school of subjects other than the mechanical engineering that his father wanted. After graduation in chemical engineering at the Polytechnic University of Turin in 1924, Olivetti joined the company for a short while. When he became undesirable to Benito Mussolini's Italian fascist regime, his father sent him to the United States to learn the roots of American industrial power. For the same reasons, he later went to England. Upon his return, he married Paola Levi, a daughter of Giuseppe Levi and a sister of his good friend Natalia Ginzburg, a marriage that produced three children but did not last long. His visit to various plants in the United States, especially Remington, convinced Olivetti that productivity is a function of the organizational system. With the approval of father, he organized the production system at Olivetti on a quasi Taylorian model and transformed the shop into a factory with departments and divisions. Possibly as a result of this reorganization, output per man hour doubled within five years. Olivetti for the first time sold half of the typewriters used in Italy in 1933. He shared with his workers the productivity gains by increasing salaries, fringe benefits, and services. In 1931, he visited the Soviet Union and created an Advertising Department at Olivetti that worked with artists and designers. The creation of an Organization Office followed one year later, when he became general manager, and the project for the first portable typewriter started. His success in business did not diminish his idealism. In the 1930s, he developed an interest in architecture, as well as urban and community planning. He supervised a housing plan for the workers at Ivrea, a small city near Turin, where the Olivetti plant is still located, and a zoning proposal for the adjacent Aosta Valley. In Fascist Italy, patronizing workers at work and at home was in line with the corporative design of the regime. While Olivetti showed distaste for the regime, he joined the National Fascist Party and became a Catholic. During World War II, he participated in the underground anti fascist and Italian resistance movements, was jailed, and at the end sought refuge in Switzerland. There, he was in close contact with the intellectual emigrees and he was able to further develop his socio philosophy of the Community Movement. He also had contacts with representatives of Britain's Special Operations Executive. With these, he tried to avoid the Allied invasion of Italy and to obtain a negotiated Italian retreat from the war assuming a mediation of the Holy See and making strong the support that he enjoyed with influential Italian political circles. During the immediate post war years, the Olivetti empire expanded rapidly, only to be briefly on the verge of bankruptcy after the acquisition of Underwood Typewriter Company in the late 1950s. During this period, first calculators and then computers replaced the typewriter as a prime production focus. Olivetti shared his time between business pursuits and attempts to practice and spread the utopian ideal of community life. His belief was that people who respect each other and their environment can avoid war and poverty. His utopian idea was similar to that preached by socialists, such as Charles Fourier and Robert Owen, during the previous century.
Өлім
1960 жылдың 27 ақпанында Оливетти Италияның солтүстігіндегі Пиемонт аймағындағы Арона қаласынан Швейцарияның Лозанна қаласына пойызбен жолға шықты. Екі елдің шекарасынан кейін бірнеше шақырым өткен соң, оның миында қан ағуы орын алып, осыдан көз жұмды. Денсаулық сақтау сараптамасы жасалмаған, сондықтан түрлі болжамдарға орын беріліп, соның ішінде Оливеттидің өліміне АҚШ-тағы лоббилердің қатысы болуы мүмкін деген пікір де айтылуда. Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) жасаған құжаттардың құпиясы алынғаннан кейін, Оливеттидің бірнеше жыл бойы ЦРУ-дың тергеу нысаны болғаны анықталды. Оның кәсіпорындарында Оливеттидің утопиялық ізденістері практикада прогрессивті басшының әрекеттері немесе корпоративизмнің бір түрі ретінде көрінуі мүмкін. Ол жұмыс уақытын қысқартып, жалақы мен әлеуметтік жәрдемақыны арттырды. 1957 жылға қарай, Оливетти қызметкерлері металлургия саласындағы ең жоғары жалақыны алды және Оливетти жұмысшылары ең жоғары өнімділікті көрсетті. Оның корпоративизмі жұмысшыларды күшті ұлттық металлургия кәсіподақтарына тәуелді емес компаниялық кәсіподаққа келісуге мүмкіндік берді. 1950 жылдары Қоғамдық қозғалыс Ивреа қаласында саяси жетістікке жетті, онда Оливетти 1956 жылы қала әкімі болып сайланды. Зауытта және жалпы Италиядағы утопия 1960 жылы оның қайтыс болуына дейін күн жоғалта бастады. Оливеттидің кезеңі итальяндық бизнесте және еңбек қатынастарында үлкен өзгерістерге куә болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың қатал жылдарында, сондай-ақ соғыстан кейінгі қиын кезеңдерде жаңа ұйымдастыру әдістері ізделіп, гуманистік идеалдар тарады. Оливеттидің утопиясы оңай сақталмаса да, Италияның өнеркәсібін соғыстан бейбіт уақыттағы өндіріске жылдам қайта құруға көмектесті.
On the 27 February 1960, Olivetti took a train from Arona, Piedmont, in the north of Italy, towards Lausanne, Switzerland. A few kilometres after the border between the two countries, he had a neuronal bleeding that led to his death. An autopsy has not been delivered, leaving various hypothesis opened, including the one that sees the participation of some United States based lobbies in Olivetti's death. After the declassification of documents elaborated by the Central Intelligence Agency (CIA), it was discovered that Olivetti had been object of investigations by the CIA for several years. In his enterprises, Olivetti's attempts at utopia may be translated in practice as actions of an enlightened boss or a form of corporatism. He decreased the hours of work and increased salaries and fringe benefits. By 1957, Olivetti workers were the best paid of all in the metallurgical industry, and Olivetti workers showed the highest productivity. His corporatism also succeeded in having his workers accept a company union not tied to the powerful national metallurgical trade unions. During the 1950s, the Community Movement succeeded politically in Ivrea, where Olivetti was elected mayor in 1956. The utopia at the factory and in Italy at large began withering away even before his death in 1960. Olivetti's era saw great changes in Italian business and in industrial relations. New organizational methods were sought and humanistic idealism spread during the cruel time of World War II, as well as during the difficult post war years. While the utopia of Olivetti could not have easily survived, it helped induce the rapid reconversion of Italy's industry from war to peacetime production.