1965-1982 жылдар аралығында жасалған "McDonnell Douglas DC-9" ұшағы

Кіріспе

1965–1982 жылдары шығарылған реактивтік ұшақ. McDonnell Douglas DC-9 – Douglas Aircraft Company компаниясы жасаған, қатарластырылған бес орындық, бір дәлізді американдық ұшақ. 1967 жылдың тамызына дейін Douglas DC-9 ретінде шығарылды, содан кейін компания McDonnell Aircraft компаниясымен бірігіп, McDonnell Douglas болып құрылды. 1959 жылы алғашқы реактивтік ұшағы DC-8 ұшырылғаннан кейін, Douglas кішігірім бағыттарға арналған ұшақтар жасауға мүдделі болды. 1958 жылдан бастап жобалау жұмыстары жүргізілді, ал DC-9 ұшағына 1963 жылдың 8 сәуірінде мақұлдама берілді. DC-9-10 алғаш рет 1965 жылдың 25 ақпанында ұшып, 23 қарашада типтік сертификатын алды және 8 желтоқсанда Delta Air Lines компаниясының қызметіне кірді. DC-9 екі артқы Pratt & Whitney JT8D турбовентиляторлық қозғалтқыштарымен жабдықталған, T тәрізді құйрығы және жақсартылған аэродинамикалық қанаттары бар. Онда екі адамдық пилот кабинасы және кішігірім әуежайларға ыңғайлы болу үшін кіріктірілген баспалдақтар орнатылған. 10-сериялы ұшақтың ұзындығы 32 метр (104 фут) және әдетте 90 орындық. 30-сериялы ұшақ 4,5 метрге (15 фут) ұзартылып, 115 орындыққа дейін сыйымдылығы арттырылған, сондай-ақ үлкен қанаттары мен қуаттырақ қозғалтқыштары бар, бұл жоғары максималды ұшу салмағына (MTOW) мүмкіндік береді. Ол алғаш рет 1966 жылдың тамызында ұшып, 1967 жылдың ақпанында қызметке кірді. 20-сериялы ұшақтың фюзеляжы 10-сериялы ұшаққа ұқсас, бірақ қуаттырақ қозғалтқыштары және 30-сериялы ұшақтың жақсартылған қанаттары бар. Ол алғаш рет 1968 жылдың қыркүйегінде ұшып, 1969 жылдың қаңтарында қызметке кірді. 40-сериялы ұшақ 125 жолаушыға арналған 2 метрге (6 фут) ұзартылды, ал соңғы DC-9-50 сериясы алғаш рет 1974 жылы ұшып, 135 жолаушыға арналған 2,5 метрге (8 фут) ұзартылды. 1982 жылдың қазан айында өндіріс тоқтаған кезде 976 данасы жасалды. Кішігірім түрлері BAC One Eleven, Fokker F28 және Sud Aviation Caravelle ұшақтарымен, ал үлкен түрлері бастапқы Boeing 737 ұшақтарымен бәсекелесті. Бастапқы DC-9 ұшағынан кейін 1980 жылы екінші буын – MD-80 сериясы пайда болды, ол DC-9-50 ұшағынан ұзартылып, үлкен қанаттары мен жоғары MTOW-ымен ерекшеленді. Бұл модель 1990 жылдардың басында үшінші буын – MD-90 ұшағына айналды, денесі тағы да ұзартылып, V2500 турбовентиляторлық қозғалтқыштарымен және жаңартылған пилот кабинасымен жабдықталды. 1997 жылы McDonnell Douglas компаниясы Boeing компаниясымен біріккеннен кейін MD-95 ұшағы Boeing 717 деп аталды және Rolls Royce BR715 қозғалтқыштарымен жабдықталды. DC-9 отбасысы 1965–2006 жылдары өндірілді, жалпы саны 2441 дана: 976 DC-9, 1191 MD-80, 116 MD-90 және 155 Boeing 717. 2022 жылдың тамызына қарай 250 ұшақ пайдалануда: 31 DC-9 (жүк тасуға арналған), 116 MD-80 (көбінесе жүк тасуға арналған) және 103 Boeing 717 (жолаушы тасуға арналған), ал MD-90 жүк тасуға бейімделіп, қызметтен шығарылды.

Jet airliner, produced 1965 1982

The McDonnell Douglas DC 9 is an American five abreast, single aisle aircraft designed by the Douglas Aircraft Company. It was initially produced as the Douglas DC 9 prior to August 1967, after which point the company had merged with McDonnell Aircraft to become McDonnell Douglas. Following the introduction of its first jetliner, the high capacity DC 8, in 1959, Douglas was interested in producing an aircraft suited to smaller routes. As early as 1958, design studies were conducted; approval for the DC 9, a smaller all new jetliner, came on April 8, 1963. The DC 9 10 first flew on February 25, 1965, and gained its type certificate on November 23, to enter service with Delta Air Lines on December 8. The DC 9 is powered by two rear mounted Pratt & Whitney JT8D low bypass turbofan engines under a T tail for a cleaner wing aerodynamic. It has a two person flight deck and built in airstairs to better suit smaller airports. The Series 10 aircraft are 104 ft (32 m) long for typically 90 coach seats. The Series 30, stretched by 15 ft (4.5 m) to seat 115 in economy, has a larger wing and more powerful engines for a higher maximum takeoff weight (MTOW); it first flew in August 1966 and entered service in February 1967. The Series 20 has the Series 10 fuselage, more powerful engines, and the Series 30's improved wings; it first flew in September 1968 and entered service in January 1969. The Series 40 was further lengthened by 6 ft (2 m) for 125 passengers, and the final DC 9 50 series first flew in 1974, stretched again by 8 ft (2.5 m) for 135 passengers. When deliveries ended in October 1982, 976 had been built. Smaller variants competed with the BAC One Eleven, Fokker F28, and Sud Aviation Caravelle, and larger ones with the original Boeing 737. The original DC 9 was followed by the second generation in 1980, the MD 80 series, a lengthened DC 9 50 with a larger wing and a higher MTOW. This was further developed into the third generation, the MD 90, in the early 1990s, as the body was stretched again, fitted with V2500 high bypass turbofans, and an updated flight deck. The shorter and final version, the MD 95, was renamed the Boeing 717 after McDonnell Douglas's merger with Boeing in 1997; it is powered by Rolls Royce BR715 engines. The DC 9 family was produced between 1965 and 2006 with a total delivery of 2441 units: 976 DC 9s, 1191 MD 80s, 116 MD 90s, and 155 Boeing 717s. As of August 2022, 250 aircraft remain in service: 31 DC 9s (freighter), 116 MD 80s (mainly freighter), and 103 Boeing 717s (passenger), while the MD 90 was retired without freighter conversion.

Шығу тегі

1950 жылдардың соңында Дуглас компаниясы сол кездегі жалғыз реактивтік ұшағы DC-8-ді толықтыру үшін қысқа және орта қашықтықтағы ұшақты зерттеді. 2067 үлгісі – төрт қозғалтқышпен жабдықталған, орташа қашықтықтағы бағыттарға арналған ұшақ мұқият зерттелді, бірақ әуе компанияларының жеткілікті қызығушылық танытпауынан жұмыс тоқтатылды. 1960 жылы Дуглас француз авиациялық компаниясы Sud Aviation-мен техникалық ынтымақтастық туралы екі жылдық келісімге келді; келісім шарттарына сәйкес, Дуглас Sud Aviation Caravelle ұшағын сатуға және қолдау көрсетуге, ал әуе компанияларынан жеткілікті тапсырыс түскен жағдайда лицензиялық нұсқасын өндіруге міндеттенді. Бірақ компаниядан ешқандай тапсырыс түспеді, сондықтан ынтымақтастық келісімі аяқталғаннан кейін Дуглас қайтадан жобалау зерттеулеріне кірісті. 1962 жылы DC-9 болатын ұшақтың жобалау жұмыстары басталды. Алғашқы жобада 63 орындық және 31 300 кг (69 000 фунт) жалпы салмағы болды. Бұл жоба кейіннен бастапқы DC-9 нұсқасына айналды. Pratt & Whitney компаниясы бұрыннан Дугласпен түрлі жобалар бойынша ынтымақтастық еткендіктен, олардың қозғалтқышы компания үшін табиғи таңдау болды. DC-9-ды дамытудың жоғары қаржылық жүгін азайту мақсатында Дуглас DC-9 үшін алғашқы тәуекелді бөлісу өндіріс келісімін жасады, соның нәтижесінде de Havilland Canada қанатты өз қаржысына өндіруге міндеттенді, ал оның орнына болашақ өндіріс тапсырыстары туралы уәде алды. Бірінші DC-9, өндірістік үлгі, 1965 жылдың 25 ақпанында ұшты. Екінші DC-9 бірнеше аптадан кейін ұшты. Ұшу сынақтары қарқынды жүргізілді; алғашқы 10-сериялы ұшақ 1965 жылдың 23 қарашасында Федералдық авиация басқармасынан (FAA) ұшуға жарамдылық сертификатын алды, бұл оған 8 желтоқсанда Delta Air Lines компаниясымен қызметке кіруге мүмкіндік берді. 1976 жылдың мамырына қарай компания DC-9 отбасының 726 ұшағын тапсырды, бұл оның ең жақын бәсекелесінен екі есе көп. Алайда, екі ұшақ арасындағы ондаған жылдарға созылған қатаң бәсекелестіктің нәтижесінде DC-9 әлемдегі ең көп сатылған ұшақ ретінде Boeing 737 ұшағынан басымдық алып қойды. DC-9-дың дамуының басынан-ақ оның әртүрлі клиенттердің қажеттіліктеріне сәйкес келетін бірнеше нұсқада қолжетімді болуы жоспарланған; алғашқы созылған нұсқасы, Series 30, ұзын фюзеляжы және кеңейтілген қанат ұштарымен 1966 жылдың 1 тамызында ұшты және 1967 жылы Eastern Air Lines компаниясының қызметіне кірді. Дугластың қолайсыз экономикалық жағдайы оған кері әсер етіп, қаржылық қиындыққа ұшыратты. Алайда, DC-9-ға жоғары тұтынушылық сұраныс компанияны сатып алуға немесе бірігуге тартымды етті; 1967 жылы Дуглас McDonnell Aircraft американдық аэроғарыш компаниясымен бірігіп McDonnell Douglas компаниясын құрды. DC-9 отбасы – өндірісте және пайдалануда ұзақ жылдар бойы сақталған ұшақтардың бірі. Ол 1965 жылдан бастап Калифорния штатының Лонг-Бич қаласындағы соңғы құрастыру желісінде шығарылды, кейін DC-9 отбасының екінші буыны, MD 80 желісімен бірге шығарылды, олардың желілік нөмірлік тізбесі ортақ болды. 976 DC-9 және 108 MD 80 ұшағын тапсырғаннан кейін, McDonnell Douglas 1982 жылдың желтоқсан айында DC-9 сериялық өндірісін тоқтатты. Бұл 2006 жылға дейін жеткізілген 2970 Airbus A320 және 5270 Boeing 737 ұшағымен салыстырылады.

During the late 1950s, Douglas Aircraft studied a short to medium range airliner to complement their then sole jetliner, the high capacity, long range DC 8 (DC stands for Douglas Commercial). The Model 2067, a four engined aircraft sized for medium range routes was studied in depth, but work on it was abandoned after the proposal did not receive enough interest from airlines. In 1960, Douglas signed a two year contract with the French aeronautics company Sud Aviation for technical cooperation; under the terms of this contract, Douglas would market and support the Sud Aviation Caravelle and produce a licensed version if sufficient orders were forthcoming from airlines. However, none were ever ordered from the company, leading to Douglas returning to its design studies after the co operation deal expired. In 1962, design studies were underway into what would become the DC 9. The first envisioned version seated 63 passengers and had a gross weight of 69,000 lb (31,300 kg). This design was changed into what would be the initial DC 9 variant. Pratt & Whitney had long collaborated with Douglas on various projects, thus their engine was a natural choice for the company. In order to reduce the considerable financial burden of its development, Douglas implemented one of the first shared risk production arrangements for the DC 9, arranging for de Havilland Canada to produce the wing at its own financial cost in return for promises on prospective future production orders. The first DC 9, a production model, flew on February 25, 1965. The second DC 9 flew a few weeks later, The flight test program proceeded at a rapid pace; the initial Series 10 received airworthiness certification from the Federal Aviation Administration on November 23, 1965, permitting it to enter service with Delta Air Lines on December 8. By May 1976, the company had delivered 726 aircraft of the DC 9 family, which was more than double the number of its nearest competitor. However, following decades of intense competition between the two airliners, the DC 9 would eventually be overtaken as the world's best selling airliner by Boeing's 737. From the onset of its development, the DC 9 had been intended to be available in multiple versions to suit varying customer requirements; the first stretched version, the Series 30, with a longer fuselage and extended wing tips, flew on August 1, 1966, entering service with Eastern Air Lines in 1967. The unfavorable early economics of the type negatively impacted Douglas, pushing it into fiscal hardship. However, the high customer demand for the DC 9 made the company attractive for either an acquisition or a merger; Douglas would merge with the American aerospace company McDonnell Aircraft to form McDonnell Douglas in 1967. The DC 9 family is one of the longest lasting aircraft in production and operation. It was produced on the final assembly line in Long Beach, California, beginning in 1965, and later was on a common line with the second generation of the DC 9 family, the MD 80, with which it shares its line number sequence. Following the delivery of 976 DC 9s and 108 MD 80s, McDonnell Douglas stopped series production of the DC 9 in December 1982. This compared to 2,970 Airbus A320s and 5,270 Boeing 737s delivered as of 2006.

Жағдайларды жақсарту зерттеулері

McDonnell Douglas DC-9 отын тиімділігін әртүрлі типтегі қосымша қанаттар арқылы одан әрі жақсарту мақсатында зерттеулер жүргізді, бірақ олар айтарлықтай нәтиже бермеді, әсіресе қолданыстағы ұшақтар саны азайып бара жатқанда. Қанаттың конструкциясы оны модификациялауды қиындатады. 1973 және 1975 жылдар аралығында McDonnell Douglas DC-9 ұшақтарының қозғалтқыштарын JT8D 109 турбовентиляторлық қозғалтқышымен алмастыру мүмкіндігін қарастырды, бұл JT8D-нің жаңа, тыныш және тиімді нұсқасы еді. Бұл зерттеулер ұшу сынақтарына дейін жетті, сынақтар нәтижесінде ұшу фазасына байланысты 8 және 9 децибелге дейін шу деңгейі төмендетілді. Басқа ұшақтарға модификациялар енгізілмеді, сынақ ұшағы әуе компаниясына тапсырыс берушіге жеткізілгенге дейін стандартты JT8D 9 қозғалтқыштарымен қайта жабдықталды.

Қосымша дамуы (DC-9 отбасы)

Бастапқы немесе бірінші буын DC-9 сериясының екі әрі қарымы дамуы жаңа белгіні McDonnell Douglas әріптерімен (MD префиксі) және одан кейін даму жылын қолданды. Бірінші туынды немесе екінші буын – MD-80 сериясы, ал екінші туынды немесе үшінші буын – MD-90 сериясы болды. Олар бірге DC-9 отбасының 12 ұшақтан (варианттардан) тұратын құрамын құрады. Егер DC-9 атауы сақталған болса, отбасы мүшелері былай болар еді: Бірінші буын (10, 20, 30, 40 және 50 сериялары), екінші буын (81, 82, 83, 87 және 88 сериялары), үшінші буын (90 және 95 сериялары). 10-серия (DC-9 10) – отбасының ең кішкентай мүшесі, ал 90-серия (MD-90) – ең үлкені.

Екінші буын (MD-80 сериясы)

DC-9 сериясының бастапқы нұсқасын 1980 жылы DC-9 отбасының екінші буыны – MD-80 сериясы іске қосты. Алғашқыда бұл DC-9 80 (қысқаша 80 сериясы және кейіннен Super 80 деп стилизацияланды) деп аталды. Бұл DC-9 50 ұшағының ұзартылған нұсқасы болып табылады, оның ең жоғары ұшу салмағы (MTOW), үлкен қанаты, жаңа бас шассисі және отын сыйымдылығы жоғары болды. MD-80 сериясы бастапқы DC-9 сериясындағыдан күштірек итермелеуге ие JT8D турбовентиляторлық қозғалтқышының бірнеше нұсқаларын ұсынады. MD-80 сериясына MD-81, MD-82, MD-83, MD-88 және ең қысқа нұсқасы – MD-87 кіреді.

Дизайн

DC-9 ұшағы қысқа және орта қашықтыққа арналған, көбінесе үлкен әуежайларға қарағанда ұшу-қону жолдары мен инфрақұрылымы аз әуежайларға рейстер жасауға арналған. Бұл ұшақтар Boeing 707 және Douglas DC-8 сияқты ірі лайнерлерге қарағанда қолжетімділік пен қысқа жолға ұшу-қону мүмкіндігін қажет ететін жерлерге тиімді болды. Федералдық Әуе шаруашылығы агенттігінің (Federal Aviation Agency) сол кездегі ережелеріне сәйкес, DC-9 ұшағының екі адамдық экипажбен ұшу салмағы 80 000 фунтқа (36 300 кг) дейін шектелген. DC-9 ұшағы екі артқы JT8D турбовентиляторлы қозғалтқышымен, салыстырмалы түрде кішкентай, тиімді қанаттарымен және Т-тәрізді құйрығымен жабдықталған. Құйрыққа орнатылған қозғалтқыш конструкциясы қозғалтқыш гондолалары жоқ таза қанатты қамтамасыз етті, бұл көптеген артықшылықтарға ие болды. Біріншіден, қақпақтар (жапқыштар) алдыңғы жиегінде гондолалардың және артқы жиегінде қозғалтқыштан шығатын ауа ағынының кедергісіз ұзын болуы мүмкін болды. Бұл қарапайым дизайн төмен жылдамдықтарда ауа ағынын жақсартты және ұшу мен қону жылдамдықтарын төмендетті, соның салдарынан ұшу-қону жолағының ұзындығын қысқартып, қанат құрылымын жеңіл ұстады. Құйрыққа орнатылған қозғалтқыштардың екінші артықшылығы – ұшу-қону жолақтары мен алжапқыштардан түскен сыртқы заттардың қозғалтқышқа түсуінен туындайтын зақымды азайту болды. Бірақ осы орналасу қозғалтқыштардың қанат тамырынан ағып жатқан мұзды жұтып алуына мүмкіндік берді. Үшінші артықшылығы – қозғалтқыштар гондолаларда болмағандықтан, фюзеляждың жерден биіктігін төмендетуге мүмкіндік туды, бұл жолаушылар мен жүк тасымалдаушыларға ұшаққа оңай қол жеткізуді қамтамасыз етті. DC-9 ұшағының кабинасы негізінен аналогтық болды, ұшуды басқару құралдары әртүрлі тұтқалар, доңғалақтар мен түйреуіштерден тұрды. 1963 жылы BAC One Eleven прототипінің жоғалуынан анықталған терең тоқтау (deep stall) мәселесі, vortilonдарды (қанаттың алдыңғы жиегінің астындағы кішкентай беттер, ауа ағынын басқару және төмен жылдамдықтағы көтеру күшін арттыру үшін қолданылады) енгізу сияқты түрлі өзгерістер арқылы шешілді. Мұндай мүмкіндіктердің қажеттілігі артқы жақта орнатылған қозғалтқыштардың салдарынан туындады.

Нұсқалар

DC-9 сериясы, DC-9 отбасының бірінші буыны, бес мүшесі немесе түрі мен 10 қосалқы түрі бар, олар өндіріс үлгілері (типтері). Олардың таңбалауында «Серия (DC-9)» префиксі қолданылады, одан кейін екі таңбалы нөмір келеді, бірінші таңбасы бірдей, ал екінші таңбасы түр атаулары үшін нөл, ал үлгі/тип белгілемелері үшін нөлден өзге болады. Бірінші түр, 10-серия (DC-9 10), төрт үлгіден тұрады (11-серия, 12-серия, 14-серия және 15-серия); екінші түр, 20-серия, бір үлгіден тұрады (21-серия); үшінші түр, 30-серия, төрт үлгіден тұрады (31-серия, 32-серия, 33-серия және 34-серия); төртінші түр, 40-серия, бір үлгіден тұрады (41-серия); ал бесінші немесе соңғы түр, 50-серия, бір үлгіден тұрады (51-серия).

Операторлар

2024 жылдың мамыр айына қарай, барлығы 30 DC-9 сериялы ұшақ пайдалануда, олардың 20-сы Aeronaves TSM компаниясымен жұмыс істейді. Қазіргі DC-9 паркінің азаюына байланысты, әсіресе қанат конструкциясы жаңартуды қиын болдыратындықтан, модификациялар жасалуы күмәнді. Дегенмен, бұрынғы Scandinavian Airlines компаниясына тиесілі DC-9-21 ұшағы Калифорния штатының Перрис қаласындағы Перрис аңғары әуежайында парашютпен секіру платформасы ретінде қолданылады. Ауыртпа сатысындағы баспалдақтары алынып тасталғандықтан, ол 2006 жылдан бері FAA-ның парашютпен секіру операцияларына сертификатталған жалғыз әуе тасымалдау классындағы ұшақ болып табылады. Бұл – әлі де тірі қалып, қызмет ететін соңғы және жалғыз 21 сериялы ұшақ. Он жылдан астам уақыт бойы пайдаланылмағаннан кейін, ол 2024 жылдың 7 мамырында қайтадан көкте пайда болды.

1990 жылдардың ортасында Northwest Airlines әлемдегі осы типтегі ең ірі оператор болып, 180 DC-9 ұшағын пайдаланды. Northwest Airlines компаниясын сатып алғаннан кейін Delta Air Lines DC-9 паркінің үлкен бөлігін пайдаланды, олардың көпшілігі сол кезде 30 жылдан асып кеткен. 2008 жылдың жазында отын бағасының күрт өсуіне байланысты Northwest Airlines DC-9 ұшақтарын зейнеткерлікке шығарып, 27%-ға артық отын үнемдейтін Airbus A319 ұшақтарына көшті. Northwest/Delta бірігуі дамыған сайын, Delta бірнеше сақталған DC-9 ұшақтарын қайта қызметке қосты. Delta Air Lines 2014 жылдың 6 қаңтарында Миннеаполис/Сент-Пол қалаларынан Атлантаға DL2014 рейсімен соңғы DC-9 коммерциялық рейсін орындады.

Сипаттамалар

+ DC 9 ұшақтың сипаттамалары Вариант 15 21 32 41 51 Кабина экипажы Екі 1-сыныпты орындықтар 90Y@31 32" 115Y@31 33" 125@31 34" 135@32 33" Шығу лимиті 109 127 128 139 Жүк көлемі 600 ft³ / 17.0 м³ 895 ft³ / 25.3 м³ 1,019 ft³ / 28.9 м³ 1,174 ft³ / 33.2 м³ Ұзындығы 104 ft 4.8in / 31.82 м 119 ft 3.6 in / 36.36 м 125 ft 7.2 in / 38.28 м 133 ft 7 in / 40.72 м Қанат ені 89 ft 4.8 in / 27.25 м 93 ft 3.6 in / 28.44 м 93 ft 4.2 in / 28.45 м Биіктігі 27 ft 7 in / 8.4 м 27 ft 9 in / 8.5 м 28 ft 5 in / 8.7 м 28 ft 9 in / 8.8 м Ені 131.6 in / 334.3 см Корпус, см / Кабина Максималды ұшып көтерілу салмағы 90,700 фунт / 41,141 кг 98,000 фунт / 45,359 кг 108,000 фунт / 48,988 кг 114,000 фунт / 51,710 кг 121,000 фунт / 54,885 кг Бос салмағы 49,162 фунт / 22,300 кг 52,644 фунт / 23,879 кг 56,855 фунт / 25,789 кг 61,335 фунт / 27,821 кг 64,675 фунт / 29,336 кг Отын 24,743 фунт / 11,223 кг 24,649 фунт / 11,181 кг Қозғалтқыш (2×) JT8D 1/5/7/9/11/15/17 9/11 1/5/7/9/11/15/17 9/11/15/17 15/17 Тартым күші (2×) 1/7: , 5/9: , 11: , 15: , 17: Биіктік шегі 10668.00 м ММО Ұшу қашықтығы