Кіріспе

Танзанияның Линди аймағы (суахили тілінде Mkoa wa Lindi) – Танзанияның 31 әкімшілік аймағының бірі. Аймақ аумағы Шри-Ланка мемлекетінің жер көлемімен салыстыруға болады. Аймақтың орталығы – Линди қаласы. Линди аймағы Пвани, Морогоро, Рувума және Мтвара аймақтарымен шектеседі. "Линди" атауы – ежелгі суахили сөзі, "жасырынып отыру орны" деген мағынаны білдіреді, суахили халқы жаугершілік шабуылдардан қорғану үшін осында жасырынып отырған. Аймақта екі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары бар: Килва Кисивани және Селус қорығы. 2012 жылғы ұлттық халық санауы бойынша, аймақта 864 652 адам тұрды, бұл халық санауына дейін болжалданған 960 236 адамнан кем. 2002–2012 жылдар аралығында аймақтың орташа жылдық халық өсімі 0,9 пайызды құрады, бұл елдегі 29-шы ең жоғары көрсеткіш. Салыстыру үшін, Линдидің аумағы 62 732 шаршы километр жер көлеміне ие Шри-Ланка арал мемлекетінен үлкен. Аймақта орналасқан Линди шығанағы – елдегі ең ірі шығанақтардың бірі. Линди аймағындағы ең биік нүкте – Конговеле (830 м), ол Начингвеа ауданында орналасқан. Линди аумағында 23 арал бар, олардың ішіндегі ең ірілері – Сонго Мнара аралы, одан кейін Килва Кисивани және Сонго Сонго аралдары.

Климат

Линди аймағы тропикалық саванна климатына ие, оның Кёппен климаттық жіктелімі 49 және Aw. Линди аймағында жылдық жауын-шашын мөлшері 750-1200 миллиметрді құрайды, көбінесе жаңбырлы маусымда ақпан және наурыз айларында жауады. Начингвеада орташа температура төмендеп, айлық орташа температурасы 22,2 градус Цельсийді, ал Килва Масоко жағалауында 27,7 градус Цельсийді құрайды. Линдиде бірнеше ірі өзендер бар, олардың ең ірісі – Мбвемкуру өзені. Басқа да ірі өзендерге Матанду, Лукуледи және Мавуджи өзендері жатады. Линди аймағынан бастау алатын Руфиджи өзенінің салалары – Ньенье және Лукулиро өзендері. Линди аймағында сонымен қатар Тендагуру формациясы орналасқан, ол кейінгі юра дәуірінің қазба қалдықтарын қамтиды, онда ең ірі құрлықтағы жануарлардың толық қаңқасы – Жирафатитан табылды. Оны неміс отаршылары 20-шы ғасырдың басында осы аумақты басып алған кезде тапқан. Онда Кентрозавр, Яненшия, Торниерия, Тендагурия, Дизалотозавр, Австралодокус, Элафрозавр, Ветерупристизавр және Дикреозавр сияқты динозаврлардың басқа да қазбалары да табылған.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Линди аймағының батыс бөлігінің көп бөлігі Ньерре ұлттық паркі мен Селус қорығында орналасқан, бұл Линди жерінің жалпы аумағының 27% құрайды – шамамен 18 000 шаршы километр, Кувейт мемлекетінің ауданымен тең. Китопе (8 км²) және Мбинга – Линди аймағындағы екі кішкентай орман қалдықтары (6 км²). Басқаларына Км², Ринго және Малеши орман қорықтары, сондай-ақ Наньёма үңгірлері (онда 4 акр мнинга ағаштары өседі) жатады. Төменгі жатқан өсімдіктер мен орман Солтүстік және Оңтүстік Нгарамада кездеседі. Эриксон және авторлардың 1994 жылғы зерттеуіне сәйкес, Пиндиро орманында кемінде 15 гектар батпақты орман бар. Матапа орман қорығында мпинго және орманды дала басым. Баобаб орманының бір бөлігі Киквету муниципалитетінің шекарасында, Линди әуежайынан шығысқа қарай орналасқан. Ното үстіртінде кең аумақты орман бар: Макангела, миомбо орманды жерлерімен, Рутамба мен Лилола арасындағы басты жолдың оңтүстік жағында орналасқан. Тағы бірі – Мначо, 1 шаршы километрлік бұталар мен қалыңдықтар, 1978 жылы Линди қаласын отынмен қамтамасыз ету үшін сиам акациясымен отырғызылған. Ол Линди мен Мингойо/Мнази Моджа арасындағы жолда орналасқан. Қазір бұл Линди муниципалитетінің бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар Линди өзенінен оңтүстікке қарай шамамен 20 км жерде орналасқан Мкунгуру орманы да осы муниципалитетке кіреді. 1960 жылы ормандық мәртебесі алынғанмен (ГН № 487), Нарунью көлінің жанында және кокос плантациясының солтүстігінде орналасқан Ливенгула орман қорығы әлі де кашу ағаштарынан тұрады. Матама орманы Масасиден 2 км қашықтықта орналасқан. Ливале және Начингвеа аудандарындағы Лионьо және Ньера/Киперере ормандық жерлері Ливале мен Начингвеа жолының жанында жатыр. Танзаниядағы ең аз зардап шеккен жағалау орманы – Лунгонья орманы, ол Селус қорығының солтүстік-шығыс бұрышында, елді мекендерден қашық жерде орналасқан.

Экономика

Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) бойынша Линдидің өңірлік экономикасы ұлттық экономикаға өте аз үлес қосады, ол ЖІӨ-нің шамамен 2% құрайды. Бұл, әлеуеттің толыққанды пайдаланылмауының нәтижесінде, ұлттық экономикаға және әсіресе өңірлік экономикаға тиісті үлес қоса алмауынан туындайды. Шындығында, Сингида, Пвани және Линди елдің ЖІӨ-сіне ең аз үлес қосатын үш аймақ; ал Дар-эс-Салам, Мванза және Мбея – ең көп үлес қосатын екі аймақ. Линди, жылдық 1,127,104 TZS табысымен, Танзанияның 21 аймағы ішінде 11-орында тұр, одан кейін Руква (1,116,699 TZS), Мара (1,095,641 TZS) және Мтвара (1,041,805 TZS) орналасады. Дарас-Салам 1,990,043 TZS табысымен көш бастаса, Иринга 1,660,532 TZS табысымен екінші орында тұр. Дегенмен, 2000 жылдан 2013 жылға дейін, Жібекжол аймағы, Сингида немесе олардың екеуі де Линди аймағынан өңірлік ЖІӨ-ге жылдық үлес бойынша артта қалды, 19-шы немесе 20-шы орынды иеленді. Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық шаруашылығы, кен өндіру және карьерлер, сауда және коммерция, мемлекеттік басқару және білім беру – Линди аймағындағы жұмыс істейтін халықтың негізгі экономикалық секторлары болып табылады. Lindi 2016 жылғы әлеуметтік-экономикалық профиліне сәйкес, коммерциялық ауыл шаруашылығы және азық-түлік дақылдарының өсіруі басқа кез келген саладан 80 пайызға артық адамды жұмыспен қамтыды, содан кейін «Сауда және коммерция» 4,3 пайыз және «Кен өндіру және карьерлер» 2,2 пайызды құрады. Электрмен жабдықтау, газ, су, байланыс және көлік салалары аймақтағы жұмыс күшінің 0,1 пайызын жұмыспен қамтыды. Линди аймағында ең көп таралған кәсіп – ауыл шаруашылығы, ол жұмыс істейтін халықтың шамамен 79,5 пайызын жұмыспен қамтиды. Ал мал өсірушілер жұмыс істейтін халықтың шамамен 0,2 пайызын құрайды.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы Линди аймағының басты жұмыс берушісі болып табылады. Аймақтағы 224 316 шаруашылықтың 180 877-сі (немесе 81 пайызы) қандай да бір жолмен ауыл шаруашылығымен айналысады. Осы үйлердің көп бөлігі Линди аудандық кеңесінде орналасқан (44 583 шаруашылық). 2011–12 жылғы ауыл шаруашылығы жылында қалалық аймақтардағы шаруашылықтардың 15 пайызы (26 817 шаруашылық) ауыл шаруашылығы қызметімен айналысты. Бұл ауыл шаруашылығының қалалық аймақтарда да экономикалық қызмет екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтардың үлесі Начингвеа аудандық кеңесінде 86 пайызды, ал Линди муниципалитетінде 62 пайызды құрағаны анықталды. Аймақ екі негізгі агроэкологиялық аймаққа бөлінеді: жағалау аймағы, онда кашу, кокос және манго сияқты ағаш дақылдары негізінен өсіріледі. Бұл аймақтар – Линди және Кильва аудандары, олардың биіктігі 0-ден 400 метрге дейін. Фермерлердің шамамен 10 пайызы кашуды экспортқа өсіреді. Екінші агроэкологиялық аймақ – орталық жазықтар, онда жүгері, африкалық күріш, кунжут және маниока сияқты дақылдар негізінен өсіріледі. Бұл аймақтар негізінен Ливал және Начингвеа аудандарында орналасқан, олардың биіктігі теңіз деңгейінен 300-ден 900 метрге дейін. Линдиде басқа аймақтармен салыстырғанда мал шаруашылығының деңгейі әлі де төмен.

Балық және орман шаруашылығы

Линди ауданының оңтүстігіндегі Суди ауылы мен Килваның солтүстігіндегі Марендего ауылының арасында Линди аймағы елдегі ең ұзын жағалау сызығына ие, оның ұзындығы 287 километрді құрайды. Линдиде сондай-ақ Танзаниядағы ең өнімді балық қоры орналасқан. 224 316 шаруашылықтың барлығының 876-сы ғана (0,4 пайыз) балық шаруашылығымен айналысады. Балық шаруашылығы көбінесе ауылдық жерлерде, сондай-ақ кейбір қалалық аймақтарда да жүргізіледі. Балық шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтардың 22,1 пайызы қалалық, ал 77,9 пайызы ауылдық жерлерде орналасқан. Аймақта 2430-нан астам тіркелген балық аулау кемесі бар (көбінесе қаноэлер мен дхаулар). Линди аймағында 11 523 балықшы тіркелген. Балық аулау 28 балық аулау тобы арқылы ұйымдастырылған. Қазіргі уақытта Килва ауданында 6, Линди қаласында 14, ал Линди ауданында 8 топ бар. Аймақта аквамәдениет маңызды рөл атқарады, 125 тұзды су балық шаруашылығы және 148 тұщы су балық шаруашылығы бар. Суға жақын тұратын адамдар теңіз шөптерін өсіреді, сондықтан мұхиттың болуы Линди ауданында, Линди муниципалитетінде және Килвада теңіз шөптерін өсіруді табыс көзі ретінде қолдауға ықпал етеді. Spinosum (қызыл теңіз шөбі) және cotonii (жасыл теңіз шөбі) – Линди аймағында көп мөлшерде өндірілетін теңіз шөптерінің екі түрі. Дегенмен, теңіз шөбінің бағасының төмендеуі және аурулар сияқты түрлі мәселелер теңіз шөбінің жылдық өнімділігінің төмендеуіне себеп болып отыр. Линди – Танзаниядағы орманды аймақтардың бірі, аймақтың 57,17 пайызы орманмен жабылған. Бұл орманды жерлердің 38 пайызы Ньерере ұлттық паркі мен Селус қорығында орналасқан. Сонымен қатар, Линди аймағының 6 пайызы Ұлттық орман қорығының құрамына кіреді. Орманның 12 пайызы ауылдық орман қоры аясында басқарылады. Үкімет орман қорындағы коммерциялық мүдделерді зерттеп жатқан тұрақты бал өндірісі – маңызды сала.

Туризм

Линди – Танзанияның ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы тізіміне енген екі нысанының орналасқан жалғыз аймағы, атап айтқанда, Селус қорығы және Килва Кисивани мен Сонго Мнара қираған қалалары. Линди мәдени-тарихи туризм, күн мен құмға арналған демалыс, сондай-ақ жабайы табиғат сафариіне мүмкіндік береді. Килва ауданындағы Матумби жоталарының жанында Нангома үңгірлері деп аталатын, әлі зерттелмеген үңгірлер жүйесі бар.

Халық саны

Линди аймағы өз өлшеміне қарамастан, тек 5 түпкілікті этностың мекені. Бұл Линди аймағының орталық-шығыс жағалауында орналасқан Мвера халқының атамекені, олардың көп бөлігі Килва ауданында тұрады. Батыс Линдидің көп бөлігін Нгиндо халқы мекендейді, олардың басым көпшілігі Ливалле ауданында. Матумби халқы көбінесе Пуани аймағымен шектесетін Линди аймағының солтүстігінде кездеседі. Мачинга халқы – шығыс Линди аймағындағы Килва ауданындағы шағын азшылық. Соңғысы – Маконде халқы Линди аймағының оңтүстік-шығыс бөлігінде таралған. Линди тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 63,8 жылды құрайды. Аймақтық ас мәдениетіне келсек, бамбара бұршағы мен жүгері қоспасынан жасалған дәстүрлі тағам "Чипвенде" (njugu mawe) кең таралған. Линди аймағының көпшілігі 9-шы және 10-шы ғасырлардағы суахили дәуірінде сауда арқылы Линди жағалауына ислам діні келгеннен бері сүнни ислам дінін Африканың дәстүрлі нанымдарымен байланысты ұстанады. Аймақта шағын, бірақ маңызды христиан қауымы да бар. Танзанияның көп бөлігіндегідей, Ливалэ, Килва Масоко және Линди қалалары сияқты көптеген қалалық орталықтарда елдің түкпір-түкпірінен келген адамдар, соның ішінде шағын үнді және араб иммигранттары бар. Аймақтағы шетелдіктердің көп бөлігі Кения, Қытай, Мозамбик және Үндістаннан келген. Германия мен Лесото да аймақтағы шетелдіктердің саны көп елдердің қатарында.

Демография

2012 жылы Линди аймағының халқы шамамен 864 652 адамды құрады, бұл Линдиді елдегі халық тығыздығы ең төмен аймаққа айналдырды – бір шаршы километрге 51 адам. 2002 мен 2012 жылдар аралығында Линди аймағының халқы 0,9 пайызға өсті. Қалалық аймақтарда халық өсімі 2,5 пайызды көрсетсе, ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 0,6 пайызды құрады. Линди аймағының орташа жылдық өсім қарқыны 1988 мен 2002 жылдар аралығында 1,4 пайыз болса, 2002 мен 2012 жылдар аралығында 0,9 пайызға төмендеді. 2002 және 2012 жылғы халық санақтары арасында Линди аймағының халқы 9,8 пайызға артты. Дегенмен, 14 жыл ішінде (1988–2002) Линди аймағының жалпы халқы 1,4 пайызға өсті. 2002 және 2012 жылғы халық санақтарында Линдидің барлық аудандары халық санының өсуін көрсетті. Руанга ауданында халық санының ең аз өзгеруі тіркелді, ал Линди қалалық кеңесінде ең көп өсім болды – 91,9 пайыз (5,7 пайыз). Аймақтың жалпы халқының 22,5 пайызын (194 143 адам) құрайтын Линди аудандық кеңесі ең көп халқы бар аудан болды, ал ең аз халқы бар аудан – 9,1 пайызды (78 841 адам) құрады. Линди аймағында әр 100 әйелге 92 ер адам шалысады. (Ауылдық аймақтарда 99, ал қалалық аймақтарда 90 көрсеткіші әйелдердің ерлерден көп екенін көрсетеді). Алайда, Линди аймағында 5-19 жас, 50-54 жас және 75-79 жас аралығындағы халықта жыныс қатынасы 100-ден жоғары, ал Линди ауылдық аймағында 5-19 жас және 75-79 жас аралығындағы халықта да осы көрсеткіш 100-ден асып түседі. Керісінше, Линди қаласында 50-64 және 75-79 жас аралығындағы адамдардың жыныс қатынасы 100-ден жоғары, ал 0-4 жас аралығындағы балалардың жыныс қатынасы тең. 2012 жылғы халық санағы Линди аймағының жас халқы бар екенін көрсетті, аумақтың 50,5 пайызы 15 жасқа толмағандарды құрайды. 65 және одан жоғары жастағылар аймақтың жалпы халқының 6 пайызын құрайды. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Линди аймағының халқы 1 004 439 адамға жетеді деп болжанып отыр. Бұл Линди аймағының басқа аймақтармен салыстырғанда жылдық 0,9 пайыздық өсіммен өсіп келе жатқанын көрсетеді.

Сауаттылық

Линдидің қалалық аймақтарындағы сауаттылық деңгейі ауылдық аймақтардағыдан (60,6 пайыз) едәуір жоғары болды – 74,3 пайыз. Ауылдық және қалалық аймақтардың екеуінде де ерлердің сауаттылық деңгейі әйелдерден жоғары болды. Линди аймағындағы ересектердің сауаттылық деңгейі 68,0 пайызды құрайды, мұнда қалалық аймақтардағы көрсеткіш (77,2 пайыз) ауылдық аймақтардан (65,7 пайыз) жоғары. Ауылдық және қалалық аймақтардың екеуінде де ерлер әйелдерге қарағанда сауаттырақ. Аудандық деңгейдегі ересектердің сауаттылық деңгейі Начингвеа ауданында 75,7%-дан Линди ауданында 60,3%-ға дейін (9.1-сурет) ауытқиды. Ливаль ауданы (73,2%) және Линди қалалық ауданы сауаттылық деңгейі 70 пайыздан жоғары (72,7 пайыз) болатын аудандардың қатарында. Руанга ауданындағы ересектердің сауаттылық деңгейі 2002 жылы 58,1 пайыздан 2012 жылы 67 пайызға дейін, ал Линди қаласында 69,9 пайыздан 2012 жылы 72,7 пайызға дейін өсті. Бұл аудандардағы пайыздық өзгеріс Линди қаласында 2,8 пайыздан Килва ауданында 13,1 пайызға дейін, яғни 2002 және 2012 жылдар аралығында сауаттылық деңгейінің жоғарылағанын көрсетеді. 5 және одан жоғары жастағы адамдардың сауаттылық деңгейі 54,4 пайыздан 63,2 пайызға дейін, ал 15 және одан жоғары жастағы адамдардың сауаттылық деңгейі 59,1 пайыздан 68 пайызға дейін артты. 5 жастан асқан ерлер мен әйелдердің сауаттылық деңгейі де сәйкесінше 61,1 пайыздан 67,8 пайызға және 48,4 пайыздан 59 пайызға дейін өсті. Руанга (40,9%), Килва (43,4%) және Линди (43,4%) аудандарында сауатсыздық деңгейі ең жоғары – 37 пайызды құрайды. Сауатсыздық деңгейі ең төменгі аудандық кеңестер Начингвеа аудандық кеңесі мен Линди қалалық кеңесі болды, екеуі де 29,7 пайызды (29,5 пайыз) көрсетті.

Білім

Қала тұрғындарының үлесі тек 21% болса, ауыл тұрғындарының 33%-ы ешқашан мектепке бармаған. Сол сияқты, оқуды тастағандардың саны ауылдық жерлерде (9,0%) қалалық жерлерге (8,4%) қарағанда сәл көп болды. Алайда, ауылдық аймақтармен салыстырғанда, қалалық аймақтарда білімін аяқтаған адамдардың үлесі (41,9%) айтарлықтай жоғары болды (34,9%). Білім алуда белсенді қатысы барлардың да саны осыған ұқсас: ауыл тұрғындарының 23,1 пайызы және қала тұрғындарының 28,7 пайызы мектепке барады. Ливал аудандық кеңесінде қатысу көрсеткіші ең жоғары (26,9%), одан кейін Линди қалалық кеңесі (26,4%) және Начингвеа аудандық кеңесі (23,4%) келеді (25,4%). Руанга аудандық кеңесі (20,8%) және Линди аудандық кеңесі (22,2%) ең төмен қатысу деңгейін көрсетті. 2002 және 2012 жылдар аралығындағы халық санағы білім деңгейінің жақсаруын көрсетті. Орта білімі бар халықтың үлесі 5,12 пайыздан 7,7 пайызға, ал жоғары білімі барлардың үлесі 0,09 пайыздан 0,7 пайызға өсті. Орта мектептердің санының артуы және орта мектепке түсушілердің көбеюі бастауыш мектептермен салыстырғанда орта мектептердегі оқушылардың үлесінің күрт өсуіне себеп болды. 2012 жылғы санақ бойынша, қандайда болмасын білім алған 267 844 адамның ішінде 134 987 (50,4%) - ерлер, ал 132 857 (49,6%) - әйелдер. Халықтың 90,6 пайызы бастауыш мектепті бітірген, одан кейін орта білім (7,7 пайыз), университет және басқа деңгейлер (0,7 пайыз) келеді. Сондай-ақ, зерттеулер көрсеткендей, ерлерге қарағанда, әйелдердің бастауыш мектепті бітіру көрсеткіші жоғары (92,3 пайыз, ерлерде 88,9 пайыз). Ал орта білім және жоғары білім деңгейлерінде жағдай керісінше: 7,7% адам орта білім алса, 0,4% жоғары білім алған немесе оған тең дәрежедегі білім алған.