Кіріспе

Франк империясының Меровинг және Каролинг әулеттері шығарған жарлықтарды белгілейтін термин. Капитулярий (ортағасырлық латын тілінде capitulare) – Меровинг және Каролинг әулеттерінің Франк сарайынан шыққан заңнамалық немесе әкімшілік актілер жиынтығы, әсіресе 5 ғасырдың соңында Батыс Рим империясы құлағаннан кейін батыстағы римдіктердің бірінші императоры Карл Ұлының тұсында. Олар capitula деп аталатын бөлімдерге (capitulum сөзінің көпше түрі, caput – "бас" деген мағынаны білдіреді: тараулар) ресми түрде бөлінгендіктен осылай аталды. Капитулярий дайындалған соң, ол Франк империясының түрлі лауазымды тұлғаларына – архиепископтарға, епископтарға, мисси доминици мен графтарға жіберілді, ал көшірмесі сарай архивінде канцлерде сақталды. Капитулярийді соңғы рет 898 жылы Ламберт императоры жасады.

Сақтау және зерттеу

Қазіргі уақытта бізде түпнұсқа түрінде бірде-бір капитуляр жоқ, бірақ оқшауланған капитулярилердің көшірмелері әртүрлі шашыраңқы қолжазбалардың ішінде, шіркеулік немесе зайырлы сипаттағы түрлі материалдар арасында жиі кездеседі. Олардың көптегені 9-10 ғасырларға дейінгі кітаптарда сақталған. Жаңа басылымдарда капитулярлерді қай дереккөзден алынғаны көрсетіледі. Мұндай капитулярилер әртүрлі ережелерді қамтиды, сондықтан оларды тақырып бойынша жіктеу ерте заманнан қажет болды. 827 жылы Фонтенельдегі Сент-Вандрилл аббаттығының иесі Ансегисус осындай жинақ жасады. Ол оларды төрт кітапқа бөлді: бірі Шарльменнің шіркеулік капитулярилерін, екіншісі Шарльменнің ұлы Людовик І-нің шіркеулік капитулярилерін, үшіншісі Шарльменнің зайырлы капитулярилерін, төртіншісі Людовиктің зайырлы капитулярилерін біріктіріп, ұқсас ережелерді топтастырды және қайталанбауларды жойды. Бұл жинақ көп ұзамай ресми мәртебеге ие болды: 829 жылдан кейін Луи Пейс оған сілтеме жасап, кітап пен бөлімін көрсетеді. 827 жылдан кейін жаңа капитулярилер жарияланды, сондықтан 858 жылы өзін Бенедикт Левита деп атаған автор үш кітаптан тұратын екінші жинақ құрастырды. Оның мақсаты Ансегисустың жұмысын аяқтау және оны жаңарту болды. Алайда автор капитулярилерден алынған ережелерді ғана емес, өз жинағына басқа да құжаттарды қосты: рим заңдарының үзінділерін, шіркеу соборларының канондарын және әсіресе, сол дәуірдегі жалған Декреттерде кездесетін ұқсас сипаттағы жалған ережелерді. Осы жалған элементтерге қарамастан, жинақ тұтастай алғанда түпнұсқа деп танылды және Ансегисустың төрт кітабы мен Бенедикт Левитаның үш кітабы біртұтас жеті кітаптан тұратын жинақ ретінде қарастырылды. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылар анықтама үшін бесінші, алтыншы және жетінші кітаптарды пайдаланудан сақтанады. Алғашқы редакторлар Ансегис пен Бенедикт жинағын тапқан күйінде қайта басып шығарды. Жаңа жіктеме жасауға бастама көтерген француз ғалымы Этьен Балуз болды. 1677 жылы ол екі томдық "Capitularia regum francorum" кітабын жариялады, онда ол алдымен Меровингтер патшаларының, содан кейін Кіші Пиппиннің, Карлдың және Луи Пейс патшаларының капитулярилерін, оларды әртүрлі қолжазбаларда толыққандай тапқан күйінде ұсынды. 840 жылдан кейінгі еңбектер үшін ол Ансегис пен Бенедикт Левитаның сенімсіз жинағын қосымша ретінде жариялады, соңғысының сенімсіздігі туралы ескерту жасады. Одан кейін ол Карл Басбұғаушының және Карлдың замандастары немесе мұрагерлері болған басқа Каролингтер патшаларының капитулярилерін, оларды әртүрлі жерлерде тапқан күйінде ұсынды. Балуздың екінші басылымы 1780 жылы Пьер де Шиняктан шыққан екі томдық фолиода жарық көрді. Георг Перцтің 1835 жылы "Monumenta Germaniae Historica" басылымындағы Капитуляриялар басылымы (фолио басылымы, Leges томы I) Балуз басылымынан көп ерекшеленбеді. Жаңадан қайта қарау қажет болды, сондықтан "Monumenta" редакциясы оны кварто сериясында қайта басып шығаруға шешім қабылдады және бұл жұмысты доктор Альфред Борецийге тапсырды. 1883 жылы Бореций өзінің бірінші томын жариялады, онда 827 жылға дейінгі барлық оқшауланған капитулярилер, оларға қатысты қосымшалар және Ансегисус жинағы бар. Борецийдің денсаулығы шамадан тыс жұмыс істеуден нашарлағандықтан, оны Виктор Краузе аяқтамады. 828 жылдан кейін жарық көрген капитулярилерді екінші томға жинады. Екі томның да толық индексін Карл Цумер және Альбрехт Вермингофф жасады, онда барлық маңызды терминдер тізілген. Эмиль Секкель дайындаған үшінші томға Бенедикт Левитаның жинағы енгізілуі тиіс болды. Қазіргі заманғы сындық талаптарды қанағаттандыру үшін "Monumenta Germaniae Historica" Хьюберт Мордек пен Клаус Зехиел Эккеске жаңа басылымды дайындауды тапсырды; "Collectio Ansegisi" басылымы 1996 жылы Герхард Шмицтің редакциясымен шыққан "Capitularia Nova Series vol. 1" басылымымен алмастырылды.

Мазмұны мен қолданылу аясы

Капитулярлардың арасында өте әртүрлі сипаттағы құжаттар кездеседі. Бореций оларды бірнеше түрге жіктеді:

Инкорпорированные капиталярлар

Капитулярийлерге әр түрлі құжаттар қосылған; мысалы, патшаның жеке меншігін басқару кезінде сақталуға тиіс ережелер (әйгілі Capitulare de villis vel curtis imperii, бұл осы аумақтардың агенттеріне әр түрлі уақытта жіберілген нұсқаулардың жинағы екені сөзсіз); патшаның ұлдары арасындағы патшалықтың бөліністері, 806 жылғы Divisio regnorum немесе 817 жылғы Ordinatio imperii; әр түрлі жағдайларда Пийлік Людовиктің ұлдары қабылдаған бейбітшілік және бауырластық анттары, т.б. Осы айырмашылықтарды нақты белгілеудің еңбегі Борецийге тиесілі. Ол, әрине, Capitula missorum мен Capitula per se scribenda арасындағы айырмашылықты күшейте түскен; біріншілерінде жалпы және тұрақты сипаттағы ережелер кездеседі, ал екіншілерінде уақытша шаралар жиі қамтылады. Бірақ Борецийдің идеясы бәрібір жемісті. Капитулярийлерде әдетте тұрақты және уақытша ережелер бірігіп келеді; және осы фактіні байқау Шарльдің кейбір институттарын, мысалы, әскери қызметті анық түсінуге мүмкіндік берді. Пийлік Людовиктің билігінен кейін капитулярийлер ұзақ және кеңейтілген. Көп ұзамай (10 ғасырдан бастап) патшалардан жалпы қолданысқа ие ережелер шығарылмайды. Содан бері патшалар жеке мүдделерді тек жарғылармен реттеді; Филипп Август билік еткенге дейін жалпы ережелер қайтадан пайда болған жоқ, бірақ олар "ординанстар" (ordonnances) деп аталды. Ломбардтардың да капитуляриялары болды. Бұл капитуляриялар Ломбард заңдарының жалғасы болды және Борецийдің "Monumenta Germaniae" еңбегінің "Leges" томындағы қосымшасында осы заңдармен бірге басылған. iv том.