Кіріспе

8-9 ғасырлардағы Каролинг империясындағы қайта өрлеу – Каролинг империясындағы мәдени белсенділіктің кезеңі, үш ортағасырлық қайта өрлеудің біріншісі. Шарльменнің билігі 8 ғасырда басталған және 9 ғасырда жалғасқан, ежелгі Рим және грек мәдениетінен, сондай-ақ 4 ғасырғы христиандық Рим империясынан шабыт алған зияткерлік қайта өрлеуге әкелді. Осы кезеңде әдебиет, жазу, бейнелеу өнері, сәулет, музыка, құқық, діни реформалар және жазбаларды зерттеу өркендеді. Каролинг мектептері білім берудің тиімді орталықтары болды, христиандық және бейдін классикалық шығармаларының басылымдарын және көшірмелерін жасап, ғалымдардың буын-буынына қызмет етті. Бұл қозғалыс көбінесе Каролинг билеушілері Шарльмен және Людовик ІІ билік еткен кезеңде болды. Оны Каролинг сарайының ғалымдары, әсіресе Йорк Алькуины қолдады. Шарльменнің 789 жылғы Admonitio generalis және Epistola de litteris colendis манифест ретінде қызмет етті. Алькуин грамматикадан және Киелі кітаптарды түсіндіруден бастап арифметика мен астрономияға дейін тақырыптарды зерттеді. Ол сондай-ақ Йорк соборы кітапханасының ядросын құраған сирек кітаптарды жинады. Білімге деген құштарлығы оны тиімді ұстаз етті. Алькуин былай деп жазады: «Таңертең, күшімнің шарықталу кезінде мен Британияда тұқым септім, енді кешке, қаным суығанда Францияда сеуіп жатырмын, екеуі де Құдайдың рақымымен өседі деп үміттенемін, біріне қасиетті жазбалардың балын сыйлап, екіншісін ежелгі білімнің ескі шарабымен мас етемін». Каролинг қайта өрлеуінің тағы бір көрнекті тұлғасы – Теодульф Орлеандық, Испанияға Умайядтардың шапқыншылығынан қашқан және Шарльмен оны Орлеан епископы етіп тағайындамас бұрын императорлық сарайдағы мәдени ортаға қатысқан адам. Теодульфтің білімге қосқан ең үлкен үлесі – испан, итальян және галл қолжазбаларына, тіпті еврей тіліндегі түпнұсқаға сүйене отырып, «Вулгата» Киелі кітабының ғылыми басылымын жасауы болды. Бұл мәдени жаңғырудың әсері көбінесе сарайдың шағын тобына ғана шектелді. Батыс Рим империясы құлағаннан кейінгі ғасырларда ежелгі мектептер бірден жойылған жоқ. Шындығында, олардан Мартиан Капелла, Кассиодор және Боэций пайда болды, олар Орта ғасырлардағы Рим мәдени мұрасының маңызды иконалары болды, соның арқасында еркін өнер салалары сақталды. 7 ғасырда Испанияның вестготтар патшалығында «Исидориялық қайта өрлеу» болды, онда ғылымдар гүлденді және христиандық және христиандыққа дейінгі ойлар біріктірілді, ал ирландиялық монахтық мектептердің (scriptoria) Еуропаға таралуы Каролинг қайта өрлеуіне негіз салды. Бұл мәдени кеңеюдің көптеген факторлары болды, олардың ең айқын бөлігі – Шарльменнің Батыс Еуропаның көп бөлігін біріктіруі бейбітшілік пен тұрақтылықты әкелді, бұл өркендеуге жол ашты. Бұл кезең Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін Батыс Еуропадағы экономикалық қайта өрлеуді белгіледі. Батыс елдерінің жергілікті экономикасы 7 ғасырдың басында негізінен тіршілік ету үшін ауыл шаруашылығына айналды, ал қалалар тек элита үшін сыйлықтар алмасу орындары ретінде қызмет етті. 7 ғасырдың соңында дамыған қалалық қоныстар пайда болды, олардың көпшілігі қолөнершілер, саудагерлер және қайықшылар мекендеген және көше желісі, қолөнер өндірісі, сондай-ақ өңірлік және алыс аралық саудасы бар. Дорстад осы типті емпорияның басты мысалы болды. Каролинг экономикасының дамуына ірі иеліктердегі еңбекті тиімді ұйымдастыру және пайдалану ықпал етті, негізінен астық, шарап және тұздың артықшылығын тудырды. Өз кезегінде, осы тауарлардың аймақаралық саудасы қалалардың кеңейуіне ықпал етті. Археологиялық деректер осы жоғары үрдістің 8 ғасырдың басында да жалғасатынын көрсетеді. Ертедегі Каролинг экономикасының шыңы 775 жылдан 830 жылға дейін жетті, бұл кезеңнің ең үлкен артықшылығымен, шіркеулердің ауқымды құрылысымен, сондай-ақ халықтың көптігімен және жүйенің шектерін көрсеткен үш ашаршылықпен сәйкес келді. 830 жылдан 850 жылға дейінгі аралықта азаматтық соғыстар мен викингтердің шабуылынан туындаған тосқауылдан кейін, 850 жылдары экономикалық даму қайта жанданды, эмпориумдар мүлдем жоғалып, олардың орнына бекіністі сауда қалалары пайда болды. Экономиканың кенеттен өсуінің басты себептерінің бірі құл саудасы болды. Араб империясының өркендеуінен кейін араб элитасы құлдарға үлкен сұраныс туғызды, ал еуропалық құлдар ерекше бағаланды. Шарльменнің Шығыс Еуропадағы жаулау соғыстарынан тұтқынға алынған славяндар, авариялықтар, саксондықтар және даниялықтардың тұрақты ағыны Батыс Еуропадағы саудагерлерге жетті, олар одан кейін құлдарды Ампуриас, Жирона және Пиреней таулары арқылы мұсылмандық Испанияға және Араб әлемінің басқа бөліктеріне экспорттады. Құл саудасы соншалықты пайдалы болғандықтан, ол Еуропа экономикасының алыс аралық саудасын дереу өзгертіп жіберді. Құл саудасы Батысқа мұсылмандық және Византия империяларымен қайтадан байланысуға мүмкіндік берді, соның арқасында Еуропада тоқыма сияқты басқа да салалар өркендеді.

Импорт

Кеннет Кларк Каролингтік қайта өрлеу арқылы Батыс өркениетінің мүлдем қиын жағдайдан аман қалғанын айтты. Алайда, осы кезеңді «қайта өрлеу» деп атау Линн Торндайк сияқты зерттеушілер тарапынан сынға ұшырады, себебі бұл кезеңде болған өзгерістердің көп бөлігі тек дін қызметкерлеріне ғана қатысты, ал кейінгі итальяндық қайта өрлеудегідей кең ауқымды әлеуметтік қозғалыстар болған жоқ. Бұл кезең жаңа мәдени қозғалыстардың қайта жандануы емес, Рим империясының бұрынғы мәдениетін қайта құруға жасалған әрекет болды. Каролингтік қайта өрлеу кейіннен сәл ғана үміт сыйлап, одан кейін күңкірегендей болды, өйткені оның мәдени жетістіктері бірнеше буын ішінде жойылды. Бұл пікірді Валафрид Страбон (849 жылы қайтыс болған) Эйнхардтың «Шарльменнің өмірі» кітабына жазған кіріспесінде білдірді, ол жаңарту буынының қорытындысын берді:
Шарльменге Құдай сеніп тапсырған, мәдениетсіз және, айтарым, толыққанды білімден жұрдас болған мемлекетке барлық адамзат біліміне деген жаңа құштарлықты сыйлады. Бұрынғы қас-қағым кезеңінде оның патшалығы мұндай ынтаққа ие болған жоқ, бірақ енді ол Құдайдың нұрына көздерін ашты. Қазір білімге деген құштарлық қайтадан азайды: даналықтың нұры аз ізделіп, көптеген адамдардың санасында сирек кездесе бастады.

Ғылыми еңбектер

VIII ғасырдағы Батыс Еуропада латын грамотасының жетіспеушілігі Каролингтер билеушілері үшін қиындықтар туғызды, өйткені латын тілі бағаланатын қоғамда сарай хатшылары болып қызмет ете алатын адамдардың санын күрт шектеді. Кейбір билеушілерді одан да көбірек алаңдатқан нәрсе – барлық приход диактарының Вульгата Библиясын оқи білуі болмады. Тағы бір мәселе – кейінгі Батыс Рим империясының халықтық латын тілі қазіргі роман тілдерінің алғыкүші болған аймақтық диалекттерге бөліне бастады, олар өзара түсініксіз болып, Еуропаның бір бөлігіндегі ғалымдардың Еуропаның басқа бөлігіндегі адамдармен байланысуына кедергі келтірді. Осы мәселелерді шешу үшін Карл Ұлы 787 жылы шығарылған «Қазіргі ой-пікірдің жарғысы» деп аталатын капитулярийде мектептер құруға бұйрық берді. Оның реформа бағдарламасының маңызды бөлігі – сол кездегі христиан әлемінің көрнекті ғалымдарын өзінің сарайына тарту болды. Бірінші болып италияндықтар шақырылды: Пизалық Петр, ол 776 жылдан 790 жылға дейін Карлға латын тілін оқытты, ал 776 жылдан 787 жылға дейін Карл 787 жылы Аквилея патриархы етіп тағайындаған Аквилеялық Паулин. Ломбард Павел Диакон 782 жылы сарайға әкелінді және 787 жылға дейін қалды, содан кейін Карл оны Монтекассино аббаты етіп тағайындады. Орлеандық Теодульф – испан готы, ол Орлеан епископы болып тағайындалғаннан кейін 782 жылдан 797 жылға дейін сарайда қызмет етті. Теодульф Карлдың ғалымдарының басшысы Йорктан келген Алкуинмен Вульгатаның стандартына қатысты достық бәсекеде болды. Алкуин – Нортумбриялық монах және диакон, ол 782 жылдан 796 жылға дейін, 790 жылдан 793 жылға дейінгі жылдарды Англияға оралғандықтан басқа, Сарай мектебінің басшысы болды. 796 жылдан кейін ол ғылыми жұмысын Турдағы Сент-Мартин монастырының аббаты ретінде жалғастырды. Каролингтер шеберханалары 9 ғасырда 100 000-нан астам қолжазба жасады, олардың 6000-нан 7000-ға дейін бүгінге дейін сақталған. Каролингтер Цицерон, Гораций, Марциал, Стаций, Лукреций, Теренций, Юлий Цезарь, Боэций және Марциан Капелланың еңбектерінің ең ерте сақталған көшірмелерін жасады. VII және VIII ғасырларда Латын Батысында осы авторлардың мәтіндерінің көшірмелері жасалмады.

Латын тіліндегі айтылу реформы

Роджер Райттың пікірінше, Каролинг қайта жаңғыруы қазіргі заманғы шіркеу латынының айтылуына жауапты. Осыған дейін латын мен роман тілдері арасында ешқандай ұғымдық айырмашылық болған жоқ; алғашқысы екіншісінің жазба түрі ретінде қарастырылды. Мысалы, ерте ортағасырлық Испанияда «ғасыр» деген сөз – ол */sjeglo/ деп айтылған – дұрыс «saeculum» деп жазылған, өйткені ол мың жылдықтардың көп бөлігі бойында осылай болған. Жазушы «saeculum» сөзін /sɛkulum/ деп оқымаған болар еді, дәл қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтін адам «knight» сөзін /knɪxt/ емес, /naɪt/ деп айтар еді. Латын тіліне бейім емес адамдар – мысалы, англосаксон немесе ирланд дін қызметкерлері – әр сөзді әр түрлі айтқан көрінеді, олар әр сөзді оның жазылуына сәйкес айтуға тырысқан. Франциядағы Каролинг қайта жаңғыруы осы жасанды айтылуды алғаш рет ана тілінде сөйлейтіндерге де таныстырды. Мысалы, «viridiarium» («бау-шаба») сөзі енді көне француз тіліндегі */verdʒjǽr/ сөзімен бірдей емес. Енді оны дәл сол сияқты, барлық алты буынмен: /viridiarium/ деп айтуға тура келді. Мұндай радикалды өзгеріс латын үгіндерін жалпы роман тілінде сөйлейтін халыққа мүлдем түсініксіз қылды, бұл бірнеше жылдан кейін Түрс кеңесінде дін қызметкерлеріне үгіндерді ескіше, *rusticam romanam linguam* немесе «жалпы роман тілінде» (ал литургия осы күнге дейін жаңа айтылуын сақтап қалды) оқып беруді бұйырды. Енді белгілі бір мәтінді латын немесе роман тілінде оқу керектігін нақты көрсетуге болмағандықтан, империядағы көптеген ана тілі герман тілінде сөйлейтін адамдар (мысалы, шіркеу хорлары) роман орфоэпиясына сәйкес латын орфографиясындағы сөздерді оқуға қиналатын болды, Францияда соңғысы үшін жаңа орфография жасауға әртүрлі әрекеттер жасалды; ең алғашқы мысалдардың арасында Страсбург анттарының және Сент-Эулалияның тізбектерінің бөліктері бар. Каролинг реформалары «дұрыс» латын айтылуын Франциядан басқа роман тілінде сөйлейтін аймақтарға таратып, жергілікті ғалымдар өздерінің ана тілдері үшін де ерекше орфографиялық жүйелер жасау қажеттігін сезінді, осылайша ортағасырлық роман тілінің әдеби кезеңі басталды. Алайда роман тілінде жазу он екінші ғасырдың қайта жаңғыруына дейін кеңінен таралған жоқ.

Каролинг өнерінің

Каролинг өнері шамамен 800-900 жылдар аралығындағы жүз жылдық мерзімді қамтиды. Бұл кезең қысқа болғанымен, өте ықпалды болды. Солтүстік Еуропа алғаш рет классикалық Жерорта теңізі маңындағы римдік өнер нысандарымен танысты, бұл батыста романдық және кейіннен готикалық өнердің дамуына негіз салды. Осы кезеңнен безенділген қолжазбалар, металл өнімдері, кішкентай мүсіндер, мозаикалар және фрескалар бізге жеткен.

Каролингтік сәулет

Каролингтік сәулет – Шарльмен қолдаған Солтүстік Еуропа сәулет стилі. Бұл архитектура кезеңі VIII ғасырдың соңы мен IX ғасыр аралығында, 936 жылы Отто I билікке келгенге дейін жалғасты, және бұл Рим, ерте христиан және Византия сәулетін үлгі етіп алып, өзінің ерекше сипатымен Рим Ренессансын жаңғыртуға жасалған саналы тытыру болды. Бұл синкретикалық сәулет стиліне Венециядағы алғашқы Санкт-Марк шіркеуі мысал бола алады, ол прото-романдық және византиялық ықпалдарды біріктіреді. Осы кезеңде көптеген жаңа діни және тұрмыстық ғимараттар салынды. Джон Контрени есептеуінше, "768-ден 855 жылға дейінгі сегіз жылдан аспайтын уақыт ішінде 27 жаңа кафедралық собор, 417 монастырь және 100 патшалық резиденция салынды".

Каролингтер ақшасы

755 жылы Шарльдің әкесі Пепин Ұзынбойын франк мемлекетінің валютасын реформалады. Әртүрлі жергілікті жүйелер біртектестірілді. Кішкентай монета соғу орындары жабылды, ал қалған ірі орындарға патшалық бақылау күшейтілді. (Мысалы, дәндік "шиллинг" немесе "солид" – бұл 12 тыйынға сатып алуға болатын дәндік мөлшеріне тең өлшем болған.) Жаңа тыйындардың тазалығы мен сапасына қарамастан, Каролингтер дәуірінде саудагерлер оларды жиі қабылдамай, басқа жерлерде қолданылатын алтын монеталарды артық көріп, патшаның валютасын қабылдамауға қарсы заң шығаруға себеп болды. Каролинг жүйесін Англияға Мерсияның Оффасы және басқа патшалар әкелді, ол 20 ғасырдың соңына дейін ағылшын валютасының негізін құрады.