Кіріспе

Құрал тік бұрышпен бекітілген салмақты басы бар білікпен құралған құрал. Балға – көбінесе қолмен қолданылатын құрал, салмақты "басы" ұзын тұтқаға бекітіліп, нысанның кішкентай бөлігіне соққы беру үшін қолданылады. Мысалы, ағашқа шеге қағу, металл пішінін өзгерту (ұстаның жұмысындай) немесе тас бұзу үшін қолданылуы мүмкін. Балғалар түрлі мақсаттарда – қозғалту, пішіндеу, сындыру және зақымсыздандырмай соғу үшін пайдаланылады. Ағаш өңдеу, теміршілік, соғыс және перкуссиялық музыка (мысалы, гонг тарту) дәстүрлі салалар болып табылады. Балғамен жұмыс істеу – бұл балғаның соққы беру қабілетін пайдалану, тырнақ шығаруға немесе ілгекпен жұмыс істеу емес. Ағаш өңдеушілер мен теміршілер балғасын әдетте бір қолмен ұстап, тұрақты нысанаға қарсы тұрақты позадан соққы береді, соққыға кинетикалық энергия қосу үшін төмен қарай иық және шынтақ айналымын пайдаланады, соққы алдында білектерімен жылдам қозғалыс жасайды. Күшті соққы үшін дене және тізе бірдей қозғалыс жасап, иық буынын төмендету арқылы соққының күшін арттырады (бірақ бұл шаршатуға әкелуі мүмкін). Соғыс балғалары көбінесе тік емес жазықтықта қолданылады, энергияның көп бөлігі аяқтар мен жамбастардан беріледі, ал қозғалатын нысанаға қарсы шабуыл жасау да мүмкін. Кішкентай балғаларды білектерден жылдам қозғалыспен соғуға болады, бұл үнемі қайталанатын соққыларға мүмкіндік береді. Бұзу жұмыстары үшін балға мен ауыр балғаларды қолдану нысананың орналасуына және бағытына бейімделуді талап етеді, бұл екі қолмен ұстап, клуб немесе гольф сияқты қозғалыс жасауға әкелуі мүмкін. Қазіргі балға басының қаттылығын арттыру үшін арнайы жылумен өңделген болаттан жасалады, ал тұтқасы (немесе сап) әдетте ағаштан немесе пластиктен жасалады. Солтүстік Америкадағы үй құралдарының жиынтығында жиі кездесетін тырнақ балғасы ағаштан тырнақтарды шығаруға арналған "тырнақ" бөлігіне ие. Балғаның басқа түрлері пішіні, мөлшері және құрылымы бойынша мақсатына байланысты әртүрлі болады. Көптеген кәсіптерде қолданылатын балғаларға балға, балға және дөңгелек балға жатады. Көптеген балғалар қолмен қолданылатын құрал болғанымен, бу балғалары және секіргіш балғалар сияқты қуатты балғалар адам күшінен асып түсетін күштерді жеткізу үшін қолданылады. 40-тан астам түрлі балға бар, олардың әрқайсысының өзіндік қолданылуы бар. Қолмен соққы беретін балғалар үшін сапты ұстау маңызды. Көптеген қолмен балғамен жұмыс істеу ауыр жұмыс болып табылады, ал терлеу саптан сырғанауға және балғаның бақылаусыз ұшуына әкелуі мүмкін, бұл қауіпті жағдайға соқтырады. Болат өте серпімді және соққы мен дірілді жақсы өткізеді, сонымен қатар ол жылуды жақсы өткізеді, сондықтан суық ауа райында жалаңаш терімен байланысқа түсуге жарамсыз. Қазіргі заманғы болат сапты балғалардың тұтқасы жақсы ұстау үшін, дірілді азайту және жылу оқшаулау үшін синтетикалық полимермен қапталған. Дұрыс пішінделген тұтқа да ауыр жұмыс кезінде сенімді ұстауға көмектеседі. Дәстүрлі ағаш тұтқалар жақсырақ болғанымен, болатқа қарағанда беріктігі мен төзімділігі төмен, ал бас босап кеткен жағдайда қауіпсіздік мәселелері туындайды. Болат бас энергияны тиімді түрде беру үшін серпімді болуы керек, әсіресе серпімді ануілмен бірге қолданылғанда. Адам физиологиясы тұрғысынан қарағанда, балғамен жұмыс істеу көптеген жағдайларда күшті бұлшықет күштерімен үйлестірілген баллистикалық қозғалыстарды қамтиды, олар ұшу кезінде саналы түрде түзетуге мүмкіндік бермейтіндей жылдам орындалады, сондықтан олар алдын ала жоспарлануы керек. Сондықтан, жылдамдықпен дәл соққы беру үшін бірдей нысанаға соққы беруден гөрі көп тәжірибе қажет. Алдын ала жоспарлау, реттеу және уақытты дұрыс анықтау сияқты танымдық процестер лақтыру, соғу және балғамен жұмыс істеу сияқты баллистикалық қозғалыстармен байланысты болғандықтан, бұл процестер ерте гоминидтерде ми эволюциясының дамуына ықпал еткен деген болжам бар.

Тарих

Қарапайым балғаларды қолдану шамамен 3,3 миллион жыл бұрын болған, 2012 жылы Соня Харманд пен Джейсон Льюис (Стони Брук университеті) жасаған жаңалыққа сәйкес, олар Кениядағы Туркана көліне жақын жерді қазғанда, ағаш, сүйек немесе басқа тастарды сындыру және пішіндеу үшін қолданылған түрлі пішінді тастардың үлкен қорын тапты. Алғашқы балғалар тұтқасыз жасалған. Шамамен б.з.д. 30 000 жыл бұрынғы Палеолит дәуірінің ортасында, былғары жолақтарымен немесе жануарлардың сіңірлерімен таяқшаға бекітілген тастар тұтқалы балға ретінде қолданыла бастады. Тұтқаның қосылуы пайдаланушыға жақсырақ бақылау мен жазасыздыққа мүмкіндік берді. Балға құрылыс, тағам және қорғану үшін қолданылатын басты құралға айналды. Археологиялық жазбалар балғаның бар екенін көрсететін ең көне құрал болуы мүмкін. Балғаның басы мыс, қола, ағаш, пластик, резеңке немесе былғары сияқты әртүрлі материалдармен жабылуы мүмкін. Кейбір балғалардың соққы беттері ауыстырылатын болып келеді, оларды қажеттілікке қарай таңдауға немесе тозғанда алмастыруға болады.

Дизайн және оның түр-түрлері

Үлкен балға сияқты құрал – мылтық (кейде "құмырсқа" деп те аталады), ағаш немесе резеңке басы бар балға – балғаша, ал кескіш жиегі бар балға сияқты құрал әдетте балта деп аталады. Балғаның ең маңызды бөлігі – басы, ол нығыз, массивті дене, мақсатты нысанаға соққы беруге қабілетті, өзі деформацияланбайды. Құралдың соққы беретін беті әдетте тегіс немесе сәл дөңгелек болады; соққы беретін массаның қарсы жағында шар пішіні болуы мүмкін, мысалы, шарлы балғада. Кейбір қапталдау балғаларының беті магниттелген, кірпіштерді (тырнақтарды) жинау үшін. Балтада, жалпақ балға басы құралдың кескіш жиегіне қарағанда екіншілік рөлде болуы мүмкін. Болат балға басы мен соққыға ұшыраған заттың арасындағы соқтығысу ұшқындарды тудырып, тұтанғыш немесе жарылғыш газдарды тұтандыруы мүмкін. Бұл көмір шахталарында (метан газының болуына байланысты) немесе мұнай өңдеу және химия зауыттары сияқты басқа да қауіпті орталарда қауіпті жағдай тудырады. Мұндай орталарда алюминий немесе бериллий мырышынан жасалған ұшқын шығармайтын металл құралдар қолданылады. Соңғы жылдары саптар берік пластиктен немесе резеңкеден жасалған, бірақ ағаш әлі де кеңінен қолданылады, себебі ол соққыны жақсы сіңіреді және жөндеуге ыңғайлы.

Тұтқаның әсері

Балғаның тұтқасы бірнеше артықшылықтар береді. Ол пайдаланушының қолын соққы түсетін жерден қашықтап ұстайды. Қолмен ұстауға ыңғайлы, кең жазықты қамтамасыз етеді. Ең маңыздысы, ол пайдаланушыға әрбір соққыда бастың жылдамдығын барынша арттыруға мүмкіндік береді. Тұтқаның қосымша ұзындығының басты шектеуі – балғамен жұмыс істеуге жеткілікті орынның болмауы. Сондықтан, көбінесе ашық кеңістікте қолданылатын балғалардың тұтқасы, әдеттегі ағаш өңдеу балғасынан әлдеқайда ұзын болуы мүмкін. Екінші маңызды шектеу одан да күрделі. Тіпті шаршауды ескермегеннің өзінде, тұтқаның ұзындығы артқан сайын, балғаның басын нысанаға толық жылдамдықпен бағыттау қиындай түседі. Көптеген конструкциялар тиімділік пен энергияны үнемдеу арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Тым ұзын тұтқасы бар балға тиімсіз, себебі ол күшті дұрыс емес жерге, нысанадан тысқары жеткізеді. Ал тұтқасы тым қысқа болса, балға жеткілікті күшті жеткізбейді, сондықтан бір тапсырманы орындау үшін көп соққылар қажет болады. Сонымен қатар, балғаның пайдаланушыға тигізетін әсері де ескерілді. Соққыны жұмсартатын материалдардан жасалған немесе әртүрлі бұрыштармен құрылған тұтқалар, пайдаланушыға осы көне құралды қолдануды жеңілдетуге бағытталған, тіпті шеге қағу автоматтары мен басқа да электрмен жұмыс істейтін құралдар оның дәстүрлі қолданыс аймасына еніп жатқан кезде де. Балғалар көптеген жағдайларда қолданылатындықтан, оны қолданатын адамның орны алдын ала белгілі болмайды, сондықтан практикалық тұрғыдан келісімдер жасалады. Көп орын бар жерлерде, ауыр басы бар ұзын тұтқа (мысалы, балғаша балға) нысанаға ең көп энергияны жеткізе алады. Дегенмен, мұндай үлкен балғаны барлық жұмыстар үшін қолдану ыңғайлы емес, сондықтан оның жалпы дизайны әртүрлі жағдайларда оңтайлы пайдалылыққа қол жеткізу үшін бірнеше рет өзгертілді.

Ауырлық күші

Ауырлық күші балғаның басына күш түсіреді. Егер балғаны төмен қарай соқса, ауырлық күші соққы кезінде үдеуді арттырады және әр соққымен берілетін энергияны күшейтеді. Егер балғаны жоғары қарай соқса, ауырлық күші соққы кезінде үдеуді азайтады, демек, әр соққыда берілетін энергия да азаяды. Кейбір балғалау тәсілдері, мысалы, дәстүрлі механикалық үйме соққыштары, төменгі бағыттағы үдеу үшін ауырлық күшіне толығымен сенеді.

Эргономия және жарақат алу қаупі

Егер балға денеге тисе, ауыр жарақаттарға себеп болуы мүмкін. Қолмен және электрмен жұмыс істейтін балғалардың екеуі де дұрыс қолданылмаса, шеттік нейропатияны немесе басқа да түрлі ауруларды тудыруы мүмкін. Ыңғайсыз саптар қол және қолының буындарына қайталамалы стресстік жарақаттар (ҚСЖ) әкелуі мүмкін, ал қайталап соққанда туындайтын бақыланбайтын соққы толқындары жүйкелерге және қаңқаға зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, балғамен металл заттарды соғу нәтижесінде көзге кіретін ұсақ металл бөлшектері пайда болуы мүмкін. Сондықтан, қауіпсіздік көзілдірігін тағу ұсынылады.

Соғыс балғалары

Соғыс балғасы - соңғы орта ғасырлардағы жақын арадағы шайқасқа арналған соғыс қаруы.

Символизм

Адам қолданатын ең көп құралдың бірі болған балға, тулар мен геральдика сияқты символдарда жиі қолданылған. Орта ғасырларда ол теміршілердің гильдия логотиптерінде, сондай-ақ көптеген отбасылық таңбаларда кездесетін. Балға мен пик кен өндірудің символы саналады. Мифологияда, Тор (норвег) және Суцелл (кельт және галло-римдік) құдайлары, сондай-ақ Геркулес (грек) батыры, әрқайсысының өзіндік мағынасы бар балғаларын алып жүрген. Күн мен нұрсың құдайы Тор, Мьёльнир деп аталатын балғаны қолданады. Көптеген әсем балғалар табылды, осы діннің қазіргі жақтастары оларды өз сенімдерінің белгісі ретінде жиі киеді. Америкалық фольклорда Джон Генридің балғасы адамның күші мен төзімділігін көрсетеді. Сингапур жұмысшы партиясы өз логотипін балғаға негіздеп, партияның азаматтық ұлтшылдығы мен әлеуметтік демократия идеологиясын бейнеледі. Бұрынғы Кеңес Одағының символы болған, коммунизм мен ерте социализммен байланысты балға мен орақ белгілі бір нұсқасы бар. Бұл символдегі балға өнеркәсіп жұмысшыларын (ал орақ – шаруаларды) көрсетеді. Балға, Шығыс Германия сияқты бұрынғы социалистік елдердің кейбір елтаңбаларында қолданылған. Сол сияқты, «Шекек пен қылыш» – жұмысшы табына ұмтылған нацизмнің бір саласы – страссеризмнің символы. Символдың тағы бір түрі Солтүстік Кореяның Еңбек партиясы үшін қолданылды, ортасына сыя қалемі қосылып, ол Чучхе мен Сонгун идеологияларын бейнелейді. Pink Floyd – The Wall фильмінде «In the Flesh» концерті барысында фашистердің билігін бейнелеу үшін кесілген екі балға қолданылады. Бұл, сонымен қатар, ерекше көзге түсетін нәрсені басып тастауды білдіреді. Кішкентай ағаш балға (гавел) отырысқа немесе сот процесіне төрағалық ету құқығын көрсетеді және заң шығару немесе сот шешімдерін қабылдау билігінің символы ретінде қолданылады. Яһуда Маккабей шайқастағы қаһарлылығы үшін «Балға» деген лақап атқа ие болған. «Маккабей» атауы арамей тіліндегі «маққаба» сөзінен шыққан болуы мүмкін. (қараңыз.) «Егер менде балға болса» әніндегі балға – елге таратылатын әділдік туралы тоқтаусыз хабарды білдіреді. Бұл ән азаматтық құқық қозғалысының символына айналды.